ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ସଦ୍ରମସ୍ଯ ତଥା ପତ୍ନୀ ତାମସୀ ପୂତନା ସ୍ମୃତା । ରେଵତୀ ଵିଧମସ୍ଯାପି ତଯୋଃ ପୁତ୍ରାଃ ସହସ୍ରଶଃ ।। ୨୨.

ସଦ୍ରମଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ ତାମସୀ, ଯାହାକୁ ପୁତନା ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ବିଧମଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ ରେବତୀ। ସେମାନଙ୍କର ପୁଅ ହଜାରେ ହଜାର।

ନାକସ୍ଯ ଶକୁନିଃ ପତ୍ନୀ ଵିଘ୍ନସ୍ଯ ଚ ଅଯୋମୁଖୀ। ରାକ୍ଷସାସ୍ତୁ ମହାଶୀର୍ଷାଃ ସନ୍ଧ୍ଯାଦ୍ଵଯଵିଚାରିଣଃ ।। ୨୨.

ନାକଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ ଶକୁନୀ, ବିଘ୍ନଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ ଅୟୋମୁଖୀ। ବଡ଼ ମୁଣ୍ଡ ଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଘୁରିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ।

ରେଵତୀପୂତନାପୁତ୍ରା ନୈଋତା ନାମତଃ ସ୍ମୃତାଃ। ଗ୍ରହାସ୍ତେ ରାକ୍ଷସାଃ ସର୍ଵେ ବାଲାନାନ୍ତୁ ଵିଶେଷତଃ। ସ୍କନ୍ଦସ୍ତେଷାମଧିପତିର୍ବ୍ରହ୍ମଣୋଽନୁମତେ ପ୍ରଭୁଃ ।। ୨୨.

ରେବତୀ ଓ ପୁତନାଙ୍କର ପୁଅମାନେ ନୈୃତ ବୋଲି ପରିଚିତ। ସେଇ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ ଗ୍ରହ ଭାବେ ଜଣାଯାନ୍ତି, ବିଶେଷକରି ଶିଶୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସ୍କନ୍ଦ ସେମାନଙ୍କ ଅଧିପତି।

ବୃହସ୍ପତେର୍ଯା ଭଗିନୀ ଵରସ୍ତ୍ରୀ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣୀ। ଯୋଗସିଦ୍ଧା ଜଗତ୍କୃତ୍ସ୍ନମସକ୍ତା ଚରତେ ସଦା ।। ୨୨.

ବୃହସ୍ପତିଙ୍କର ଭଉଣୀ, ଏକ ଉତ୍ତମ ନାରୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣୀ, ଯୋଗରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଅସକ୍ତ ଭାବରେ ସଦା ଘୁରୁଛନ୍ତି।

ପ୍ରଭାସସ୍ଯ ତୁ ସା ଭାର୍ଯା ଵସୂନାମଷ୍ଟମସ୍ଯ ତୁ। ଵିଶ୍ଵକର୍ମା ସୁତସ୍ତସ୍ଯା ଜାତଃ ଶିଲ୍ପିପ୍ରଜାପତିଃ ।। ୨୨.

ସେ ଥିଲେ ପ୍ରଭାସଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଯିଏ ଅଷ୍ଟମ ବସୁ। ସେମାନଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା, ଶିଳ୍ପୀ ଓ ପ୍ରଜାପତି।

ତ୍ଵଷ୍ଟା ଵିରାଜୋ ରୂପାଣାଂ ଧର୍ମ୍ମପୌତ୍ର ଉଦାରଧୀଃ। କର୍ତ୍ତା ଶିଲ୍ପସହସ୍ରାଣାଂ ତ୍ରିଦଶାନାଞ୍ଚ ଵାସ୍ତୁକୃତ୍ ।। ୨୨.

ତ୍ୱାଷ୍ଟା, ଧର୍ମଙ୍କର ନାତି, ପ୍ରଜ୍ଞାଶାଳୀ ଓ ରୂପଶ୍ରୀମାନ, ହଜାର ଶିଳ୍ପର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ଦେବମାନଙ୍କର ବଡ଼ ଗୃହନିର୍ମାତା।

ଯଃ ସର୍ଵେଷାଂ ଵିମାନାନି ଦେଵତାନାଞ୍ଚକାର ହ। ମାନୁଷାଶ୍ଚୋପଜୀଵନ୍ତି ଯସ୍ଯ ଶିଲ୍ପଂ ମହାତ୍ମନଃ ।। ୨୨.

ଏହି ମହାତ୍ମା ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ବିମାନ ତିଆରି କରିଥିଲେ, ଏବଂ ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଶିଳ୍ପ ଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା ଚାଲାନ୍ତି।

ପ୍ରହ୍ଲାଦୀ ଵିଶ୍ରୁତା ତସ୍ଯ ତ୍ଵଷ୍ଟୁଃ ପତ୍ନୀ ଵିରୋଚନା। ଵିରୋଚନସ୍ଯ ଭଗିନୀ ମାତା ତ୍ରିଶିରସସ୍ତୁ ସା ।। ୨୨.

ତ୍ୱାଷ୍ଟାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଭାର୍ଯ୍ୟା ପ୍ରହ୍ଲାଦୀ, ଯାହାଙ୍କ ନାମ ଭି ଥିଲା ବିରୋଚନା। ସେ ବିରୋଚନଙ୍କର ଭଉଣୀ ଓ ତ୍ରିଶିରାସଙ୍କର ମାଆ।

ଦେଵାଚାର୍ଯସ୍ଯ ମହତୋ ଵିଶ୍ଵକର୍ମସ୍ଯ ଧୀମତଃ। ଵିଶ୍ଵକର୍ମାତ୍ମଜଶ୍ଚୈଵ ଵିଶ୍ଵକର୍ମମଯଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୨୨.

ବଡ଼ ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାଶାଳୀ ବିଶ୍ୱକର୍ମା, ଦେବମାନଙ୍କ ଗୁରୁ, ତାଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ବିଶ୍ୱକର୍ମମୟ, ଏହି ନାମରେ ସେ ପରିଚିତ।

ସୁରେଣୁରିତି ଵିଖ୍ଯାତା ସ୍ଵସା ତସ୍ଯ ଯଵୀଯସୀ। ତ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରୀ ସା ସଵିତୁର୍ଭାର୍ଯ୍ଯା ପୁନଃ ସଂଜ୍ଞେତି ଵିଶ୍ରୁତା ।। ୨୨.

ସୁରେଣୁ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେ ତାଙ୍କର ଛୋଟଭଉଣୀ ଏବଂ ତ୍ୱଷ୍ଟାର କନ୍ୟା ଥିଲେ। ସେ ସବିତୃଙ୍କର ଘରେ ଘରବାଧୁ ହେଲେ ଏବଂ ପରେ ସଂଜ୍ଞା ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ ହେଲେ।

ଅସୂତ ତପସା ସା ତୁ ମନୁଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ଵିଵସ୍ଵତଃ। ଯମୌ ପୁନରସୂତାସୌ ଯମଞ୍ଚ ଯମୁନାଞ୍ଚ ହ ।। ୨୨.

ସେ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବିବସ୍ବତଙ୍କର ବଡ଼ ପୁଅ ମନୁଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ପୁନି ସେ ଯମ ଓ ଯମୁନା ନାମକ ଜୁମ୍ଲା ଝିଅ-ପୁଅଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।

ସା ତୁ ଗତ୍ଵା କୁରୂନ୍ ଦେଵୀ ଵଡଵାରୂପଧାରିଣୀ। ସଵିତୁଶ୍ଚାଶ୍ଵରୂପସ୍ଯ ନାସିକାଭ୍ଯାଂ ତୁ ତୌ ସ୍ମୃତୌ ।। ୨୨.

ସେ ଦେବୀ ଘୋଡ଼ା ରୂପ ଧାରଣ କରି କୁରୁ ଦେଶକୁ ଗଲେ। ସବିତୃ ମଧ୍ୟ ଘୋଡ଼ା ରୂପ ନେଇଥିଲେ, ତାଙ୍କର ନାକରୁ ସେଇ ଦୁଇ ଜଣ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅସୂତ ସା ମହାଭାଗା ତ୍ଵନ୍ତରିକ୍ଷେଽଶ୍ଵିନୌ କିଲ। ନାସତ୍ଯଞ୍ଚୈଵ ଦସ୍ରଞ୍ଚ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡସ୍ଯାତ୍ମଜାଵୁଭୌ ।। ୨୨.

ସେ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ ଦେବୀ ଆକାଶରେ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଦୁଇ ଭାଇ—ନାସତ୍ୟ ଓ ଦସ୍ରକୁ, ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଙ୍କର ପୁଅ ଭାବେ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।

ଋଷଯ ଊଚୁଃ।। କସ୍ମାନ୍ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ଇତ୍ଯେଷ ଵିଵସ୍ଵାନୁଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ। କିମର୍ଥଂ ସାଽଶ୍ଵରୂପା ଵୈ ନାସିକାଭ୍ଯାମସୂଯତ। ଏତଦ୍ଵେଦିତୁମିଚ୍ଛାମସ୍ତତ୍ତ୍ଵଂ ଵିବ୍ରୂହି ପୃଚ୍ଛତାମ୍ ।। ୨୨.

ଋଷିମାନେ ପଚାରିଲେ: ବିବସ୍ବତଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କାହିଁକି ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ବୋଲି କୁହନ୍ତି? ସେ ଘୋଡ଼ା ରୂପ ନେଇ ନାକ ଦ୍ୱାରା କାହିଁକି ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ଦେଲେ? ଏହି ସତ୍ୟ ଆମେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ଦୟାକରି ଆମକୁ ଖୋଲାସା କରନ୍ତୁ।

ସୂତ ଉଵାଚ।। ଚିରୋତ୍ପନ୍ନମତିର୍ଭିନ୍ନମଣ୍ଡଂ ତ୍ଵଷ୍ଟ୍ରା ଵିଦାରିତମ୍। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଗର୍ଭଵଧାଦ୍ଭୀତଃ କଶ୍ଯପୋ ଦୁଃଶିତୋଽଭଵତ୍ ।। ୨୨.

ସୂତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: ବହୁଦିନ ଧରି ଗର୍ଭ ଧରିଥିବା ଡିଉଁଡାକୁ ତ୍ୱଷ୍ଟା ଭାଗ କରିଦେଲେ। ଗର୍ଭ ନଷ୍ଟ ହେବାକୁ ଦେଖି କଶ୍ୟପ ଭୟରେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।

ଅଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିଧାକୃତେ ତ୍ଵଣ୍ଡଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତ୍ଵଷ୍ଟାରମବ୍ରଵୀତ୍। ନୈତଦଣ୍ଡଂ ଭଵାନ୍ନୂନଂ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡସ୍ତ୍ଵଂ ଭଵାନଘ ।। ୨୨.

ଡିଉଁଡା ଦୁଇ ଭାଗ ହେବାକୁ ଦେଖି, ସେ ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଏହି ଡିଉଁଡା ନୁହେଁ, ତୁମେ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ହେଉଛ।'

ନ ଖଲ୍ଵଯଂ ମୃତୋଽଣ୍ଡେ ଚ ଇତି ସ୍ନେହାତ୍ ପିତାଽବ୍ରଵୀତ୍। ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନାମାନ୍ଵର୍ଥମୁଦାହରତ୍ ।। ୨୨.

ପିତା ସ୍ନେହରେ କହିଲେ, 'ସେ ଡିଉଁଡା ଭିତରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିନାହିଁ।' ଏହି କଥା ଶୁଣି ତାଙ୍କୁ ସେହି ନାମ ଦିଆଯାଇଥିଲା।

ଯନ୍ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡୋ ଭଵେତ୍ଯୁକ୍ତଃ ପିତ୍ରାଽଣ୍ଡେ ଵୈ ଦ୍ଵିଧା କୃତେ। ତସ୍ମାଦ୍ଵିଵସ୍ଵାନ୍ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଃ ପୁରାଣଜ୍ଞୈର୍ଵିଭାଷ୍ଯତେ ।। ୨୨.

ପିତା ଡିଉଁଡା ଦୁଇ ଭାଗ ହେବାବେଳେ 'ତୁମେ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ' ବୋଲି କହିଥିଲେ। ଏହିକାରଣରୁ ପୁରାତନ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବିବସ୍ବତଙ୍କୁ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ବୋଲି କୁହନ୍ତି।

ତତଃ ପ୍ରଜାଃ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡସ୍ଯ ଵିଵସ୍ଵତଃ। ଵିଜଜ୍ଞେ ସଵିତୁଃ ସଂଜ୍ଞାଭାର୍ଯାଯାନ୍ତୁ ତ୍ରଯଂ ପୁରା ।। ୨୨.

ଏବେ ମୁଁ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ବିବସ୍ବତଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନେ ବିଷୟରେ କହିବି। ପୂର୍ବେ ସବିତୃଙ୍କର ଘରବାଧୁ ସଂଜ୍ଞାଠାରୁ ତିନି ଜଣ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।

ମନୁର୍ଯଵୀଯାନ୍ ସାଵର୍ଣିଃ ସଂଜ୍ଞାଯାଞ୍ଚ ତଥାଶ୍ଵିନୌ। ଶନୈଶ୍ଚରଶ୍ଚ ସପ୍ତୈତେ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡସ୍ଯାତ୍ମଜାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୨୨.

ମନୁ, ତାଙ୍କର ଛୋଟ ଭାଇ ସାବର୍ଣ୍ଣି, ସଂଜ୍ଞାଠାରୁ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଦୁଇ ଭାଇ, ଏବଂ ଶନି—ଏହି ସାତଜଣ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଙ୍କର ପୁଅ ବୋଲି ମନ୍ୟତ।

ଵିଵସ୍ଵାନ୍ କଶ୍ଯପାଜ୍ଜଜ୍ଞେ ଦାକ୍ଷାଯଣ୍ଯାଂ ମହାଯଶାଃ। ତସ୍ଯ ଭାର୍ଯାଽଭଵତ୍ତ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରୀ ମହାଦେଵୀ ଵିଵସ୍ଵତଃ। ସୁରେଣୁରିତି ଵିଖ୍ଯାତା ପୁନଃ ସଂଜ୍ଞେତି ଵିଶ୍ରୁତା ।। ୨୨.

ମହାଯଶସ୍ବୀ ବିବସ୍ବତ କଶ୍ୟପ ଓ ଦାକ୍ଷାୟଣୀଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଘରବାଧୁ ଥିଲେ ତ୍ୱଷ୍ଟାର କନ୍ୟା, ବିବସ୍ବତଙ୍କର ମହାଦେବୀ, ସୁରେଣୁ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ପରେ ସଂଜ୍ଞା ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ।

ସା ତୁ ଭାର୍ଯା ଭଗଵତୋ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡସ୍ଯାତିତେଜସଃ। ନାତୁଷ୍ଯଦ୍ଭର୍ତୃରୂପେଣ ରୂପଯୌଵନଶାଲିନୀ ।। ୨୨.

ସେ ଅତି ତେଜସ୍ବୀ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଙ୍କର ଘରବାଧୁ ଥିଲେ। ରୂପ ଓ ଯୌବନରେ ଭରପୂର ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ରୂପରେ ସେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉନଥିଲେ।

ଆଦିତ୍ଯସ୍ଯ ହି ତଦ୍ରୂପଂ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡସ୍ଯ ହି ତେଜସା। ଗୋତ୍ରେଷୁ ପ୍ରତିରୁଦ୍ଧଂ ଵୈ ନାତି କାନ୍ତମିଵାଭଵତ୍ ।। ୨୨.

ଆଦିତ୍ୟ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଙ୍କର ତେଜରେ ତାଙ୍କର ରୂପ ଗୋତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଟକି ରହିଥିଲା, ଏବଂ ଏହା ବହୁତ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଦେଖାଯାଉନଥିଲା।

ନ ଖଲ୍ଵଯଂ ମୃତୋ ହ୍ଯଣ୍ଡେ ଇତି ସ୍ନେହାତ୍ତମବ୍ରଵୀତ୍ । ଅଜ୍ଞାନଃ କଶ୍ଯପଃ ସ୍ନେହାନ୍ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ଇତି ଚୋଚ୍ଯତେ ।। ୨୨.

ପିତା ସ୍ନେହରେ କହିଲେ, 'ସେ ଡିଉଁଡା ଭିତରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିନାହିଁ।' କଶ୍ୟପ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ସ୍ନେହରେ ତାଙ୍କୁ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ବୋଲି କହିଥିଲେ।

ତେଜସ୍ତ୍ଵଭ୍ଯଧିକଂ ତସ୍ଯ ନିତ୍ଯମେଵ ଵିଵସ୍ଵତଃ। ଯେନାପି ତାପଯାମାସ ତ୍ରୀଲ୍ଲୋଁକାନ୍ କଶ୍ଯପାତ୍ମଜଃ ।। ୨୨.

ବିବସ୍ବତଙ୍କର ତେଜ ସଦା ବେଶି ଥିଲା। ଏହି ତେଜରେ କଶ୍ୟପଙ୍କର ପୁଅ ତିନି ଲୋକକୁ ଜଳାଇଥିଲେ।

ତ୍ରୀଣ୍ଯପତ୍ଯାନି ସଂଜ୍ଞାଯାଂ ଜନଯାମାସ ଵୈ ରଵିଃ । ଦ୍ଵୌ ସୁତୌ ତୁ ମହାଵୀର୍ଯୌ କନ୍ଯାଂ କାଲିନ୍ଦିମେଵ ଚ ।। ୨୨.

ରବି ସଂଜ୍ଞାଠାରୁ ତିନି ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ଦେଲେ: ଦୁଇ ଜଣ ବଳବାନ ପୁଅ ଏବଂ ଏକ ଝିଅ କାଳିନ୍ଦୀ।

ମନୁର୍ଵିଵସ୍ଵତୋ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦେଵଃ ପ୍ରଜାପତିଃ। ତତୋ ଯମୋ ଯମୀ ଚୈଵ ଯମଜୌ ସଂବଭୂଵତୁଃ ।। ୨୨.

ମନୁ, ବିବସ୍ବତଙ୍କର ବଡ଼ ପୁଅ, ପ୍ରଜାପତି ଏବଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦେବ ଥିଲେ। ତା'ପରେ ଯମ ଓ ଯମୀ ନାମକ ଜୁମ୍ଲା ଝିଅ-ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

ଶାନ୍ତଵର୍ଣନ୍ତୁ ତଦ୍ରୂପଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସଂଜ୍ଞା ଵିଵସ୍ଵତଃ। ଅସହନ୍ତୀ ସ୍ଵକାଂ ଜାଯାଂ ସଵର୍ଣାଂ ନିର୍ମମେ ପୁନଃ ।। ୨୨.

ଶାନ୍ତ ରୂପ ଦେଖି ଭାଗ୍ୟବାନ୍ ବିବସ୍ବାନ୍ ଅଚେତନ ହେଲେ; ସେ ନିଜ ଜନ୍ମ ଜାୟାକୁ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ସବର୍ଣ୍ଣାକୁ ପୁଣି ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

ମହୀମଯୀ ତୁ ସା ନାରୀ ତସ୍ଯାଶ୍ଛାଯାସମୁଦ୍ଗତା। ପ୍ରାଞ୍ଜଲିଃ ପ୍ରଯତା ଭୂତ୍ଵା ପୁନଃ ସଂଜ୍ଞାମଭାଷତ ।। ୨୨.

ମାଟିରୁ ଗଠିତ ସେ ନାରୀ ନିଜ ଛାୟାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ହାତ ଜୋଡି ଭକ୍ତିଭାବରେ ସେ ପୁଣି ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କୁ କହିଲେ।