ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଋଷଯ ଊଚୁଃ ।। ଵଂଶାନାମାନୁପୂର୍ଵ୍ଯେଣ ରାଜ୍ଞାଞ୍ଚାମିତତେଜସାମ୍। ସ୍ଥିତିଞ୍ଚୈଷାଂ ପ୍ରଭାଵଞ୍ଚ ବ୍ରୂହି ନଃ ପରିପୃଚ୍ଛତାମ୍ ।। ୨୨.

ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ଆମେ ପଚାରୁଛୁ, ଦୟାକରି ରାଜାମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ବଂଶମାନେ, ସେମାନଙ୍କର ଅବସ୍ଥା ଓ ପ୍ରଭାବ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ଆମକୁ କୁହ।

ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତତଃ ସୂତସ୍ତଥାଽସୌ ଲୋମହର୍ଷଣଃ। ଶୁଶ୍ରୂଷାମୁତ୍ତରାଖ୍ଯାନେ ଋଷୀଣାଂ ଵାକ୍ଯକୋଵିଦଃ ।। ୨୨.

ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ଲୋମହର୍ଷଣ ନାମକ ସୂତ, ଯିଏ ଋଷିମାନଙ୍କର କଥାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେ ପରବର୍ତ୍ତୀ କଥା ଶୁଣିବା ପାଇଁ ଏକାଗ୍ର ହେଲେ।

ଆଖ୍ଯାନକୁଶଲୋ ଭୂଯଃ ପରଂ ଵାକ୍ଯମୁଵାଚ ହ । ବ୍ରୁଵତୋ ମେ ନିବୋଧସ୍ଵ ଋଷିରାହ ଯଥା ମମ ।। ୨୨.

କଥା କହିବାରେ ଦକ୍ଷ, ସେ ପୁଣି କହିଲେ— 'ମୋତେ ଯେପରି ଋଷି କହିଥିଲେ, ସେଇପରି ତୁମେ ଶୁଣ।'

ଵଂଶାନାମାନୁପୂର୍ଵ୍ଯେଣ ରାଜ୍ଞାଞ୍ଚାମିତତେଜସାମ୍। ସ୍ଥିତିଂ ଚୈଷାଂ ପ୍ରଭାଵଞ୍ଚ ବ୍ରୁଵତୋ ମେ ନିବେଧତ ।। ୨୨.

ମୁଁ ଏବେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଭାବେ ବଂଶମାନେ ଏବଂ ଅସୀମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜାମାନଙ୍କର ଅବସ୍ଥା ଓ ପ୍ରଭାବ ବିଷୟରେ କହିବି, ତୁମେ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣ।

ଵରୁଣସ୍ଯ ପତ୍ନୀ ସାମୁଦ୍ରୀ ଶୁନୋଦେଵୀତ୍ଯୁଦାହୃତା । ତସ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରୌ କଲିର୍ଵୈଦ୍ଯଃ ସୁତା ଚ ସୁରସୁନ୍ଦରୀ ।। ୨୨.

ବରୁଣଙ୍କର ଜଣେ ଝିଅ ସାମୁଦ୍ରୀ, ଯାହାକୁ ଶୁନୋଦେବୀ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ସେ ଦୁଇ ପୁଅ— କଳି ଓ ବୈଦ୍ୟ, ଏବଂ ଜଣେ ଝିଅ ସୁରସୁନ୍ଦରୀଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।

କଲି ପୁତ୍ରୌ ମହାଵୀର୍ଯୌ ଜଯଶ୍ଚ ଵିଜଯଶ୍ଚ ହ। ଵୈଦ୍ଯପୁତ୍ରୌ ଘୃଣିଶ୍ଚୈଵ ମୁନିଶ୍ଚୈଵ ମହାବଲୌ ।। ୨୨.

କଳିଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ଜୟ ଓ ବିଜୟ, ଦୁହେଁ ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ବୈଦ୍ୟଙ୍କର ପୁଅ ଘୃଣି ଓ ମୁନି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଅତିଶୟ ବଳବାନ।

ପ୍ରଜାନାମତ୍ତୁକାମାନାମନ୍ଯୋନ୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରଭକ୍ଷିଣୌ। ଭକ୍ଷଯିତ୍ଵା ତାଵନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଵିନାଶଂ ସମଵାପତୁଃ ।। ୨୨.

ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ଷଣ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ସେଇ ଦୁଇଜଣ, ଏକାଉଁଠିଏ ଅନ୍ୟଜଣକୁ ଭକ୍ଷଣ କରି, ଏଭଳି ଭାବେ ଦୁହେଁ ନଶ୍ଟ ହେଲେ।

କଲିଃ ସୁରାଯାଂ ସଞ୍ଜଜ୍ଞେ ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ମଦଃ ସ୍ମୃତଃ । ତ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରୀ ହିଂସା କଲେର୍ଭାର୍ଯ୍ଯା ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ଯା ନିକୃତିଃ ସ୍ମୃତା ।। ୨୨.

କଳି ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ତାଙ୍କର ପୁଅ ମଦ ବୋଲି ପରିଚିତ। କଳିଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ ତ୍ୱାଷ୍ଟ୍ରୀ, ତାଙ୍କର ବଡ଼ ଭଉଣୀ ନିକୃତି, ଯାହାକୁ ହିଂସା ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ।

ଅସୂତାନ୍ଯାନ୍ କଲେଃ ପୁତ୍ରାଂଶ୍ଚତୁରଃ ପୁରୁଷାଦକାନ୍। ନାକଂ ଵିଘ୍ନଂ ଚ ଵିଖ୍ଯାତଂ ସଦ୍ରମଂ ଵିଧମନ୍ତଥା ।। ୨୨.

ସେଇ ତ୍ୱାଷ୍ଟ୍ରୀ, କଳିଙ୍କୁ ଚାରିଜଣ ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମାନବଖାଦକ— ନାକ, ବିଘ୍ନ, ସଦ୍ରମ ଓ ବିଧମ, ଏହି ନାମରେ ପରିଚିତ।

ଅଶିରସ୍କସ୍ତଯୋର୍ଵିଘ୍ନୋ ନାକଶ୍ଚୈଵାଶରୀରଵାନ୍। ସଦ୍ରମଶ୍ଚୈକ ହସ୍ତୋଽଭୂଦ୍ଵିଧମଶ୍ଚୈକପାତ୍ସ୍ମୃତଃ ।। ୨୨.

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଘ୍ନ ଥିଲେ ମୁଣ୍ଡହୀନ, ନାକ ଥିଲେ ଦେହହୀନ, ସଦ୍ରମ ଥିଲେ ଏକହସ୍ତୀ, ଓ ବିଧମ ଏକପାଦୀ ବୋଲି ମନ୍ତ୍ରଣା କରାଯାଏ।

ସଦ୍ରମସ୍ଯ ତଥା ପତ୍ନୀ ତାମସୀ ପୂତନା ସ୍ମୃତା । ରେଵତୀ ଵିଧମସ୍ଯାପି ତଯୋଃ ପୁତ୍ରାଃ ସହସ୍ରଶଃ ।। ୨୨.

ସଦ୍ରମଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ ତାମସୀ, ଯାହାକୁ ପୁତନା ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ବିଧମଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ ରେବତୀ। ସେମାନଙ୍କର ପୁଅ ହଜାରେ ହଜାର।

ନାକସ୍ଯ ଶକୁନିଃ ପତ୍ନୀ ଵିଘ୍ନସ୍ଯ ଚ ଅଯୋମୁଖୀ। ରାକ୍ଷସାସ୍ତୁ ମହାଶୀର୍ଷାଃ ସନ୍ଧ୍ଯାଦ୍ଵଯଵିଚାରିଣଃ ।। ୨୨.

ନାକଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ ଶକୁନୀ, ବିଘ୍ନଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ ଅୟୋମୁଖୀ। ବଡ଼ ମୁଣ୍ଡ ଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଘୁରିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ।

ରେଵତୀପୂତନାପୁତ୍ରା ନୈଋତା ନାମତଃ ସ୍ମୃତାଃ। ଗ୍ରହାସ୍ତେ ରାକ୍ଷସାଃ ସର୍ଵେ ବାଲାନାନ୍ତୁ ଵିଶେଷତଃ। ସ୍କନ୍ଦସ୍ତେଷାମଧିପତିର୍ବ୍ରହ୍ମଣୋଽନୁମତେ ପ୍ରଭୁଃ ।। ୨୨.

ରେବତୀ ଓ ପୁତନାଙ୍କର ପୁଅମାନେ ନୈୃତ ବୋଲି ପରିଚିତ। ସେଇ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ ଗ୍ରହ ଭାବେ ଜଣାଯାନ୍ତି, ବିଶେଷକରି ଶିଶୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସ୍କନ୍ଦ ସେମାନଙ୍କ ଅଧିପତି।

ବୃହସ୍ପତେର୍ଯା ଭଗିନୀ ଵରସ୍ତ୍ରୀ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣୀ। ଯୋଗସିଦ୍ଧା ଜଗତ୍କୃତ୍ସ୍ନମସକ୍ତା ଚରତେ ସଦା ।। ୨୨.

ବୃହସ୍ପତିଙ୍କର ଭଉଣୀ, ଏକ ଉତ୍ତମ ନାରୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣୀ, ଯୋଗରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଅସକ୍ତ ଭାବରେ ସଦା ଘୁରୁଛନ୍ତି।

ପ୍ରଭାସସ୍ଯ ତୁ ସା ଭାର୍ଯା ଵସୂନାମଷ୍ଟମସ୍ଯ ତୁ। ଵିଶ୍ଵକର୍ମା ସୁତସ୍ତସ୍ଯା ଜାତଃ ଶିଲ୍ପିପ୍ରଜାପତିଃ ।। ୨୨.

ସେ ଥିଲେ ପ୍ରଭାସଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଯିଏ ଅଷ୍ଟମ ବସୁ। ସେମାନଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା, ଶିଳ୍ପୀ ଓ ପ୍ରଜାପତି।

ତ୍ଵଷ୍ଟା ଵିରାଜୋ ରୂପାଣାଂ ଧର୍ମ୍ମପୌତ୍ର ଉଦାରଧୀଃ। କର୍ତ୍ତା ଶିଲ୍ପସହସ୍ରାଣାଂ ତ୍ରିଦଶାନାଞ୍ଚ ଵାସ୍ତୁକୃତ୍ ।। ୨୨.

ତ୍ୱାଷ୍ଟା, ଧର୍ମଙ୍କର ନାତି, ପ୍ରଜ୍ଞାଶାଳୀ ଓ ରୂପଶ୍ରୀମାନ, ହଜାର ଶିଳ୍ପର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ଦେବମାନଙ୍କର ବଡ଼ ଗୃହନିର୍ମାତା।

ଯଃ ସର୍ଵେଷାଂ ଵିମାନାନି ଦେଵତାନାଞ୍ଚକାର ହ। ମାନୁଷାଶ୍ଚୋପଜୀଵନ୍ତି ଯସ୍ଯ ଶିଲ୍ପଂ ମହାତ୍ମନଃ ।। ୨୨.

ଏହି ମହାତ୍ମା ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ବିମାନ ତିଆରି କରିଥିଲେ, ଏବଂ ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଶିଳ୍ପ ଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା ଚାଲାନ୍ତି।

ପ୍ରହ୍ଲାଦୀ ଵିଶ୍ରୁତା ତସ୍ଯ ତ୍ଵଷ୍ଟୁଃ ପତ୍ନୀ ଵିରୋଚନା। ଵିରୋଚନସ୍ଯ ଭଗିନୀ ମାତା ତ୍ରିଶିରସସ୍ତୁ ସା ।। ୨୨.

ତ୍ୱାଷ୍ଟାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଭାର୍ଯ୍ୟା ପ୍ରହ୍ଲାଦୀ, ଯାହାଙ୍କ ନାମ ଭି ଥିଲା ବିରୋଚନା। ସେ ବିରୋଚନଙ୍କର ଭଉଣୀ ଓ ତ୍ରିଶିରାସଙ୍କର ମାଆ।

ଦେଵାଚାର୍ଯସ୍ଯ ମହତୋ ଵିଶ୍ଵକର୍ମସ୍ଯ ଧୀମତଃ। ଵିଶ୍ଵକର୍ମାତ୍ମଜଶ୍ଚୈଵ ଵିଶ୍ଵକର୍ମମଯଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୨୨.

ବଡ଼ ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାଶାଳୀ ବିଶ୍ୱକର୍ମା, ଦେବମାନଙ୍କ ଗୁରୁ, ତାଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ବିଶ୍ୱକର୍ମମୟ, ଏହି ନାମରେ ସେ ପରିଚିତ।

ସୁରେଣୁରିତି ଵିଖ୍ଯାତା ସ୍ଵସା ତସ୍ଯ ଯଵୀଯସୀ। ତ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରୀ ସା ସଵିତୁର୍ଭାର୍ଯ୍ଯା ପୁନଃ ସଂଜ୍ଞେତି ଵିଶ୍ରୁତା ।। ୨୨.

ସୁରେଣୁ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେ ତାଙ୍କର ଛୋଟଭଉଣୀ ଏବଂ ତ୍ୱଷ୍ଟାର କନ୍ୟା ଥିଲେ। ସେ ସବିତୃଙ୍କର ଘରେ ଘରବାଧୁ ହେଲେ ଏବଂ ପରେ ସଂଜ୍ଞା ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ ହେଲେ।

ଅସୂତ ତପସା ସା ତୁ ମନୁଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ଵିଵସ୍ଵତଃ। ଯମୌ ପୁନରସୂତାସୌ ଯମଞ୍ଚ ଯମୁନାଞ୍ଚ ହ ।। ୨୨.

ସେ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବିବସ୍ବତଙ୍କର ବଡ଼ ପୁଅ ମନୁଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ପୁନି ସେ ଯମ ଓ ଯମୁନା ନାମକ ଜୁମ୍ଲା ଝିଅ-ପୁଅଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।

ସା ତୁ ଗତ୍ଵା କୁରୂନ୍ ଦେଵୀ ଵଡଵାରୂପଧାରିଣୀ। ସଵିତୁଶ୍ଚାଶ୍ଵରୂପସ୍ଯ ନାସିକାଭ୍ଯାଂ ତୁ ତୌ ସ୍ମୃତୌ ।। ୨୨.

ସେ ଦେବୀ ଘୋଡ଼ା ରୂପ ଧାରଣ କରି କୁରୁ ଦେଶକୁ ଗଲେ। ସବିତୃ ମଧ୍ୟ ଘୋଡ଼ା ରୂପ ନେଇଥିଲେ, ତାଙ୍କର ନାକରୁ ସେଇ ଦୁଇ ଜଣ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅସୂତ ସା ମହାଭାଗା ତ୍ଵନ୍ତରିକ୍ଷେଽଶ୍ଵିନୌ କିଲ। ନାସତ୍ଯଞ୍ଚୈଵ ଦସ୍ରଞ୍ଚ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡସ୍ଯାତ୍ମଜାଵୁଭୌ ।। ୨୨.

ସେ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ ଦେବୀ ଆକାଶରେ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଦୁଇ ଭାଇ—ନାସତ୍ୟ ଓ ଦସ୍ରକୁ, ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଙ୍କର ପୁଅ ଭାବେ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।

ଋଷଯ ଊଚୁଃ।। କସ୍ମାନ୍ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ଇତ୍ଯେଷ ଵିଵସ୍ଵାନୁଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ। କିମର୍ଥଂ ସାଽଶ୍ଵରୂପା ଵୈ ନାସିକାଭ୍ଯାମସୂଯତ। ଏତଦ୍ଵେଦିତୁମିଚ୍ଛାମସ୍ତତ୍ତ୍ଵଂ ଵିବ୍ରୂହି ପୃଚ୍ଛତାମ୍ ।। ୨୨.

ଋଷିମାନେ ପଚାରିଲେ: ବିବସ୍ବତଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କାହିଁକି ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ବୋଲି କୁହନ୍ତି? ସେ ଘୋଡ଼ା ରୂପ ନେଇ ନାକ ଦ୍ୱାରା କାହିଁକି ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ଦେଲେ? ଏହି ସତ୍ୟ ଆମେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ଦୟାକରି ଆମକୁ ଖୋଲାସା କରନ୍ତୁ।

ସୂତ ଉଵାଚ।। ଚିରୋତ୍ପନ୍ନମତିର୍ଭିନ୍ନମଣ୍ଡଂ ତ୍ଵଷ୍ଟ୍ରା ଵିଦାରିତମ୍। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଗର୍ଭଵଧାଦ୍ଭୀତଃ କଶ୍ଯପୋ ଦୁଃଶିତୋଽଭଵତ୍ ।। ୨୨.

ସୂତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: ବହୁଦିନ ଧରି ଗର୍ଭ ଧରିଥିବା ଡିଉଁଡାକୁ ତ୍ୱଷ୍ଟା ଭାଗ କରିଦେଲେ। ଗର୍ଭ ନଷ୍ଟ ହେବାକୁ ଦେଖି କଶ୍ୟପ ଭୟରେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।

ଅଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିଧାକୃତେ ତ୍ଵଣ୍ଡଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତ୍ଵଷ୍ଟାରମବ୍ରଵୀତ୍। ନୈତଦଣ୍ଡଂ ଭଵାନ୍ନୂନଂ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡସ୍ତ୍ଵଂ ଭଵାନଘ ।। ୨୨.

ଡିଉଁଡା ଦୁଇ ଭାଗ ହେବାକୁ ଦେଖି, ସେ ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଏହି ଡିଉଁଡା ନୁହେଁ, ତୁମେ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ହେଉଛ।'

ନ ଖଲ୍ଵଯଂ ମୃତୋଽଣ୍ଡେ ଚ ଇତି ସ୍ନେହାତ୍ ପିତାଽବ୍ରଵୀତ୍। ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନାମାନ୍ଵର୍ଥମୁଦାହରତ୍ ।। ୨୨.

ପିତା ସ୍ନେହରେ କହିଲେ, 'ସେ ଡିଉଁଡା ଭିତରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିନାହିଁ।' ଏହି କଥା ଶୁଣି ତାଙ୍କୁ ସେହି ନାମ ଦିଆଯାଇଥିଲା।

ଯନ୍ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡୋ ଭଵେତ୍ଯୁକ୍ତଃ ପିତ୍ରାଽଣ୍ଡେ ଵୈ ଦ୍ଵିଧା କୃତେ। ତସ୍ମାଦ୍ଵିଵସ୍ଵାନ୍ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଃ ପୁରାଣଜ୍ଞୈର୍ଵିଭାଷ୍ଯତେ ।। ୨୨.

ପିତା ଡିଉଁଡା ଦୁଇ ଭାଗ ହେବାବେଳେ 'ତୁମେ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ' ବୋଲି କହିଥିଲେ। ଏହିକାରଣରୁ ପୁରାତନ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବିବସ୍ବତଙ୍କୁ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ବୋଲି କୁହନ୍ତି।

ତତଃ ପ୍ରଜାଃ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡସ୍ଯ ଵିଵସ୍ଵତଃ। ଵିଜଜ୍ଞେ ସଵିତୁଃ ସଂଜ୍ଞାଭାର୍ଯାଯାନ୍ତୁ ତ୍ରଯଂ ପୁରା ।। ୨୨.

ଏବେ ମୁଁ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ବିବସ୍ବତଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନେ ବିଷୟରେ କହିବି। ପୂର୍ବେ ସବିତୃଙ୍କର ଘରବାଧୁ ସଂଜ୍ଞାଠାରୁ ତିନି ଜଣ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।