ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେନ ଵିସ୍ତାରୋ ଜ୍ଞେଯଃ ସ୍ଵାରୋଚିଷସ୍ଯ ତୁ । ନ ଶକ୍ଯୋ ଵିସ୍ତରସ୍ତସ୍ଯ ଵକ୍ତୁଂ ଵର୍ଷଶତୈରପି । ପୁନରୁକ୍ତବହୁତ୍ଵାତ୍ତୁ ପ୍ରଜାନାଂ ଵୈକୁଲେ କୁଲେ

ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଏବଂ ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ବନ୍ତରର ବିସ୍ତାର ବୁଝିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ କୁଳରେ ପୁନଃପୁନ ଅନେକ ପ୍ରଜା ହେବାରୁ, ଏହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସ୍ତାର ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।

ତୃତୀଯସ୍ତ୍ଵଥ ପର୍ଯାଯ ଔତ୍ତମସ୍ଯାନ୍ତରେ ମନୋଃ । ପଞ୍ଚ ଚୈଵ ଗଣାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାସ୍ତାନ୍ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନିବୋଧତ

ତୃତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ, ଉତ୍ତମ ମନୁଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଗତ ସମୟରେ, ପାଞ୍ଚଟି ଗଣ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ କହିବି, ଆପଣମାନେ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣନ୍ତୁ।

ସୁଧାମାନଶ୍ଚ ଦେଵାଶ୍ଚ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ଵଶଵର୍ତ୍ତିନଃ । ପ୍ରତର୍ଦ୍ଦନାଃ ଶିଵାଃ ସତ୍ଯା ଗଣା ଦ୍ଵାଦଶ ଵୈ ସ୍ମୃତାଃ

ସୁଧାମାନ, ଦେବମାନେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅନୁଗତ ଲୋକମାନେ, ପ୍ରତର୍ଦ୍ଦନ, ଶିବ, ସତ୍ୟ—ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଗଣ ସ୍ମୃତିରେ ଅଛନ୍ତି।

ସତ୍ଯୋ ଧୃତିର୍ଦମୋ ଦାନ୍ତଃ କ୍ଷମଃ କ୍ଷାମୋ ଧୃତିଃ ଶୁଚିଃ । ଈଷୋର୍ଜାଶ୍ଚ ତଥା ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ଵପୁଷ୍ମାଂଶ୍ଚୈଵ ଦ୍ଵାଦଶ । ଇତ୍ଯେତେ ନାମଭିଃ କ୍ରାନ୍ତାଃ ସୁଧାମାନସ୍ତୁ ଦ୍ଵାଦଶ

ସତ୍ୟ, ଧୃତି, ଦମ, ଦାନ୍ତ, କ୍ଷମା, କ୍ଷାମ, ଧୃତି, ଶୁଚି, ଈଷୋର୍ଜା, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ଵପୁଷ୍ମାନ—ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ନାମରେ ସୁଧାମାନମାନେ ପରିଚିତ।

ସହସ୍ରଧାରୋ ଵିଶ୍ଵାତ୍ମା ଶମିତାରୋ ବୃହଦ୍ଵସୁଃ । ଵିଶ୍ଵଧାଵିଶ୍ଵକର୍ମା ଚ ମନସ୍ଵନ୍ତୋ ଵିରାଡ୍ଯଶାଃ

ସହସ୍ରଧାର, ବିଶ୍ୱାତ୍ମା, ଶମିତାର, ବୃହଦ୍ବସୁ, ବିଶ୍ୱଧା, ବିଶ୍ୱକର୍ମା, ମନସ୍ୱନ୍ତ, ବିରାଡ଼୍ୟଶ—ଏମାନେ।

ଜ୍ଯୋତିଶ୍ଚୈଵ ଵିଭାଵ୍ଯଶ୍ଚ କୀର୍ତ୍ତିମାନ୍ ଵଂଶକାରିଣଃ । ଅନ୍ଯାନାରାଧିତୋ ଦେଵୋ ଵସୁଧିଷ୍ଣୋ ଵିଵସ୍ଵସୁଃ

ଜ୍ୟୋତି, ବିଭାବ୍ୟ, କୀର୍ତ୍ତିମାନ, ବଂଶକାରୀଣ; ଦେବତା ବସୁଧିଷ୍ଣ, ବିବସ୍ୱସୁ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଆରାଧିତ ଲୋକମାନେ।

ଦିନକ୍ରତୁଃ ସୁଧର୍ମା ଚ ଧୃତଵର୍ମା ଯଶସ୍ଵିନଃ । କେତୁମାଂଶ୍ଚୈଵ ଇତ୍ଯେତେ କୀର୍ତିତାସ୍ତୁ ପ୍ରମର୍ଦ୍ଦନାଃ

ଦିନକ୍ରତୁ, ସୁଧର୍ମା, ଧୃତବର୍ମା, କୀର୍ତ୍ତିଶାଳୀମାନେ; କେତୁମାନ—ଏମାନେ ପ୍ରମର୍ଦ୍ଦନ ନାମରେ ପରିଚିତ।

ହଂସସ୍ଵରୋଽହିହା ଚୈଵ ପ୍ରତର୍ଦ୍ଦନଯଶସ୍କରୌ । ସୁଦାନୋ ଵସୁଦାନଶ୍ଚ ସୁମଞ୍ଜସଵିଷାଵୁଭୌ

ହଂସସ୍ୱର, ଅହିହା, ପ୍ରତର୍ଦ୍ଦନ, ଯଶସ୍କର, ସୁଦାନ, ବସୁଦାନ, ସୁମଞ୍ଜସ ଓ ବିଷାବ—ଏହି ଦୁଇ ମଧ୍ୟ।

ଜନ୍ତୁଵାହଯତିଶ୍ଚୈଵ ସୁଵିତ୍ତସୁନଯସ୍ତଥା । ଶିଵା ହ୍ଯେତେ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯା ଯଜ୍ଞିଯା ଦ୍ଵାଦଶାପରାଃ ॥୨.୧.

ଜନ୍ତୁବାହ, ଯତି, ସୁବିତ୍ତ, ସୁନୟ—ଏମାନେ ଶିବ ଭାବେ ଜଣାଶୁଣା, ଯଜ୍ଞଯୋଗ୍ୟ ଦ୍ୱାଦଶ ଅନ୍ୟ।

୬୨.୩୦ ସତ୍ଯାନାମପି ନାମାନି ନିବୋଧତ ଯଥାମତମ୍ । ଦିକ୍ପତିର୍ଵାକ୍ପତିଶ୍ଚୈଵ ଵିଶ୍ଵଃ ଶମ୍ଭୁସ୍ତଥୈଵ ଚ

ସତ୍ୟମାନଙ୍କର ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ଯେପରି ଜଣାଯାଏ, ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ: ଦିକ୍ପତି, ବାକ୍ପତି, ବିଶ୍ୱ, ଶମ୍ଭୁ ଓ।

ସ୍ଵମୃଡୀକୋଽଧିପଶ୍ଚୈଵ ଵର୍ଚ୍ଚୋଧା ମୁହ୍ଯସର୍ଵ୍ଵଶଃ । ଵାସଵଶ୍ଚ ସଦାଶ୍ଵଶ୍ଚ କ୍ଷେମାନନ୍ଦୌ ତଥୈଵ ଚ

ସ୍ୱମୃଡିକ, ଅଧିପ, ବର୍ଚ୍ଛୋଧା, ମୁହ୍ୟସର୍ବ୍ବଶ, ବାସବ, ସଦାଶ୍ୱ, କ୍ଷେମାନନ୍ଦ—ଏମାନେ।

ସତ୍ଯା ହ୍ଯେତେ ପରିକ୍ରାନ୍ତା ଯଜ୍ଞିଯା ଦ୍ଵାଦଶାପରାଃ । ଇତ୍ଯେତେ ଦେଵତା ହ୍ଯାସନ୍ନୌତ୍ତମସ୍ଯାନ୍ତରେ ମନୋଃ

ଏମାନେ ସତ୍ୟ, ଯଜ୍ଞଯୋଗ୍ୟ ଦ୍ୱାଦଶ ଅନ୍ୟ। ଏମାନେ ଉତ୍ତମ ମନୁଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଗତ ସମୟରେ ଥିବା ଦେବତା।

ଅଜଶ୍ଚ ପରଶୁଶ୍ଚୈଵ ଦିଵ୍ଯୋ ଦିଵ୍ଯୌଷଧିର୍ନ୍ନଯଃ । ଦେଵାନୁଜଶ୍ଚାପ୍ରତିମୋ ମହୋତ୍ସାହୌଶିଜସ୍ତଥା

ଅଜ, ପରଶୁ, ଦିବ୍ୟ, ଦିବ୍ୟଔଷଧି, ନୟ, ଦେବାନୁଜ, ଅପ୍ରତିମ, ମହୋତ୍ସାହ, ଉଶିଜ ମଧ୍ୟ।

ଵିନୀତଶ୍ଚ ସୁକେତୁଶ୍ଚ ସୁମିତ୍ରଃ ସୁବଲଃ ଶୁଚିଃ । ଔତ୍ତମସ୍ଯ ମନୋଃ ପୁତ୍ରାସ୍ତ୍ରଯୋଦଶ ମହାତ୍ମନଃ । ଏତେ କ୍ଷତ୍ରପ୍ରଣେତାରସ୍ତୃତୀଯଂ ଚୈତଦନ୍ତରମ୍

ବିନୀତ, ସୁକେତୁ, ସୁମିତ୍ର, ସୁବଳ, ଶୁଚି—ଏମାନେ ଉତ୍ତମ ମନୁଙ୍କ ତେରଟି ମହାତ୍ମା ପୁଅ। ଏମାନେ ଏହି ତୃତୀୟ ଅନ୍ତରାଳରେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱ କରିଥିଲେ।

ଔତ୍ତମେ ପରିସଙ୍ଖ୍ଯାତଃ ସର୍ଗଃ ସ୍ଵାରୋଚିଷେଣ ତୁ । ଵିସ୍ତରେଣାନୁପୂର୍ଵ୍ଯା ଚ ତାମସସ୍ତାନ୍ନିବୋଧତ

ଉତ୍ତମ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସୃଷ୍ଟି ଗଣନା ହୋଇଛି, ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ। ଏବେ ତାମସ ମନ୍ବନ୍ତରର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ କ୍ରମକ୍ରମେ ଶୁଣନ୍ତୁ।

ଚତୁର୍ଥେତ୍ଵଥ ପର୍ଯାଯେ ତାମସସ୍ଯାନ୍ତରେ ମନୋଃ । ସତ୍ଯା ସ୍ଵରୂପାଃ ସୁଧିଯୋ ହରଯଶ୍ଚତୁରୋ ଗଣାଃ

ଚତୁର୍ଥ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ, ତାମସ ମନୁଙ୍କ ଅନ୍ତରାଳରେ, ସତ୍ୟ, ସ୍ୱରୂପ, ସୁଧି, ଏବଂ ଚାରି ହରି ଗୋଷ୍ଠୀ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲେ।

ପୁଲସ୍ତ୍ଯପୁତ୍ରସ୍ତୁ ଶୀର୍ଷ୍ଯଣ୍ଯାସ୍ତମଶ୍ଚୈଵାଷ୍ଟମସ୍ତଥା । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ତଦା ଦେଵା ମନୋସ୍ତସ୍ଯାନ୍ତରେ ସ୍ମୃତାଃ

ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ପୁଅ ଶୀର୍ଷ୍ୟଣ୍ୟ ଥିଲେ, ଏବଂ ତାମ ଅଷ୍ଟମ; ସେ ସମୟରେ, ଏହି ମନୁଙ୍କ ଅନ୍ତରାଳରେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନାମକ ଦେବତାମାନେ ସ୍ମୃତିରେ ଆସିଲେ।

ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଶତଂ ଯଦ୍ଧିମୁନଯଃ ପ୍ରତିଜାନତେ । ସତ୍ଯପ୍ରାଣାସ୍ତୁ ଶୀର୍ଷ୍ଯଣ୍ଯାସ୍ତମଶ୍ଚୈଵାଷ୍ଟମସ୍ତଥା । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ତଦା ଦେଵା ମନୋସ୍ତସ୍ଯାନ୍ତରେ ସ୍ମୃତାଃ

ମୁନିମାନେ କହନ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ସଂଖ୍ୟା ଶତଟି; ଶୀର୍ଷ୍ୟଣ୍ୟଙ୍କ ସତ୍ୟପ୍ରାଣମାନେ ଥିଲେ, ତାମ ଅଷ୍ଟମ ଥିଲେ; ସେ ସମୟରେ, ଏହି ମନୁଙ୍କ ଅନ୍ତରାଳରେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦେବତାମାନେ ସ୍ମୃତିରେ ଆସିଲେ।

ତେଷାଂ ଚ ପ୍ରଭୁଦେଵାନାଂ ଶିଵିରିନ୍ଦ୍ରଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍ । ସପ୍ତର୍ଷଯୋଽନ୍ତରେ ଚୈଵ ତାନ୍ନିବୋଧତ ସତ୍ତମାଃ ॥୨.୧.

ସେହି ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଶିବି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଇନ୍ଦ୍ର ଥିଲେ; ଏହି ଅନ୍ତରାଳରେ ସପ୍ତ ଋଷି ଥିଲେ—ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣ, ହେ ଉତ୍ତମମାନେ।

୬୨.୪୦ କାଵ୍ଯୋ ହର୍ଷସ୍ତଥା ଚୈଵ କାଶ୍ଯପଃ ପୃଥୁରେଵ ଚ । ଆତ୍ରେଯଶ୍ଚାଗ୍ନିରିତ୍ଯେଵ ଜ୍ଯୋତିର୍ଧାମା ଚ ଭାର୍ଗଵଃ

କାବ୍ୟ, ହର୍ଷ, କାଶ୍ୟପ, ପୃଥୁ, ଆତ୍ରେୟ, ଅଗ୍ନି, ଜ୍ୟୋତିର୍ଧାମା ଏବଂ ଭାର୍ଗବ—ଏହିମାନେ ଥିଲେ ଋଷି।

ପୌଲହୋ ଵନପୀଠଶ୍ଚ ଗୋତ୍ରେ ଵାସିଷ୍ଠ ଏଵ ଚ । ଚୈତ୍ରସ୍ତଥାପି ପୌଲସ୍ତ୍ଯ ଋଷଯସ୍ତାମସେଽନ୍ତରେ

ପୌଲହ, ବନପୀଠ, ଗୋତ୍ର ବାସିଷ୍ଠ, ଚୈତ୍ର ଏବଂ ପୌଲସ୍ତ୍ୟ—ଏହିମାନେ ତାମସ ଅନ୍ତରାଳରେ ଥିବା ଋଷି।

ଜନୁଵଣ୍ଡସ୍ତଥା ଶାନ୍ତିର୍ନରଃ ଖ୍ଯାତିର୍ଭଯସ୍ତଥା । ପ୍ରିଯଭୃତ୍ଯୋ ହ୍ଯଵକ୍ଷିଶ୍ଚ ପୃଷ୍ଟଲୋଢୋ ଦୃଢୋଦ୍ଯତଃ । ଋତଶ୍ଚ ଋତବନ୍ଧୁଶ୍ଚ ତାମସସ୍ଯ ମନୋଃ ସୁତାଃ

ଜନୁବଣ୍ଡ, ଶାନ୍ତି, ନର, ଖ୍ୟାତି, ଭୟ, ପ୍ରିୟଭୃତ୍ୟ, ଅବକ୍ଷି, ପୃଷ୍ଟଲୋଢ, ଦୃଢଉଦ୍ୟତ, ଋତ ଏବଂ ଋତବନ୍ଧୁ—ଏହିମାନେ ତାମସ ମନୁଙ୍କ ପୁଅ।

ପଞ୍ଚମେତ୍ଵଥ ପର୍ଯାଯେ ମନୋଶ୍ଚାରିଷ୍ଣଵେଽନ୍ତରେ । ଗଣାସ୍ତୁ ସୁସମାଖ୍ଯାତା ଦେଵତାନାଂ ନିବୋଧତ

ପଞ୍ଚମ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ, ଚାରିଷ୍ଣବ ମନୁଙ୍କ ଅନ୍ତରାଳରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଗୋଷ୍ଠୀ ସୁସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।

ଅମୃତା ଭାଭୂତରଜୋଵିକୁଣ୍ଠାଃ ସସୁମେଧସଃ । ଚରିଷ୍ଣୋସ୍ତୁ ଶୁଭାଃ ପୁତ୍ରା ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ପ୍ରଜାପତେଃ । ଚତୁର୍ଦଶ ଚ ଚତ୍ଵାରୋ ଗଣାସ୍ତେଷାନ୍ତୁ ଭାସ୍ଵରାଃ

ଅମୃତ, ଭାଭୂତରଜ, ବିକୁଣ୍ଠ ଏବଂ ସସୁମେଧସ—ଏହିମାନେ ଚାରିଷ୍ଣୁ, ବାସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁଅ, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଶୁଭ ପୁଅ; ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚଉଦ ଓ ଚାରିଟି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଗୋଷ୍ଠୀ ଥିଲେ।

ସ୍ଵତ୍ରଵିପ୍ରେଗ୍ନିଭାସସ୍ଵ ପ୍ରତ୍ଯେତିଷ୍ଠାମୃତସ୍ତଥା । ସୁମତିର୍ଵାଵିରାଵଶ୍ଚ ଵାଚିନୋଦଃ ସ୍ରଵସ୍ତଥା

ସ୍ୱତ୍ର, ବିପ୍ରେଗ୍ନି, ଭାସ, ସ୍ୱ, ପ୍ରତ୍ୟେତି, ସ୍ଥାମୃତ, ସୁମତି, ବାବିରାବ, ବାଚିନୋଦ ଏବଂ ସ୍ରବସ—ଏହିମାନଙ୍କ ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

ପ୍ରଵିରାଶୀ ଚ ଵାଦଶ୍ଚ ପ୍ରାଶଶ୍ଚେତି ଚତୁର୍ଦଶ । ଅମୃତାଭାଃ ସ୍ମୃତା ହ୍ଯେତେ ଦେଵାଶ୍ଚାରିଷ୍ଣଵେଽନ୍ତରେ

ପ୍ରବିରାଶୀ, ବାଦ, ପ୍ରାଶ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମିଶି ଚଉଦଟି; ଏହି ଦେବମାନେ ଅମୃତାଭା ଭାବେ ଚାରିଷ୍ଣବ ଅନ୍ତରାଳରେ ସ୍ମୃତ।

ମତିଶ୍ଚ ସୁମତିଶ୍ଚୈଵ ଋତସତ୍ଯୌ ତଥୈଵ ଚ । ଆଵୃତିର୍ଵିଵୃତିଶ୍ଚୈଵ ମଦୋ ଵିନଯ ଏଵ ଚ

ମତି, ସୁମତି, ଋତ, ସତ୍ୟ, ଆବୃତି, ବିବୃତି, ମଦ ଏବଂ ବିନୟ—ଏହିମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି।

ଜେତା ଜିଷ୍ଣୁଃ ସହଶ୍ଚୈଵ ଦ୍ଯୁତିମାନ୍ ସ୍ରଵସସ୍ତଥା । ଇତ୍ଯେତାନୀହ ନାମାନି ଆଭୂତରଜସାଂ ଵିଦୁଃ

ଜେତା, ଜିଷ୍ଣୁ, ସହ, ଦ୍ୟୁତିମାନ୍ ଏବଂ ସ୍ରବସ—ଏହିମାନେ ଭାଭୂତରଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରିଚିତ ନାମ।

ଵୃଷଭେତ୍ତା ଜଯୋ ଭୀମଃ ଶୁଚିର୍ଦାନ୍ତୋ ଯଶୋ ଦମଃ । ନାଥୋ ଵିଦ୍ଵାନଜେଯଶ୍ଚ କୃଶୋ ଗୌରୋ ଧ୍ରୁଵସ୍ତଥା । କୀର୍ତିତାସ୍ତୁ ଵିକୁଣ୍ଠା ଵୈ ସୁମେଧାସ୍ତୁ ନିବୋଧତ ॥୨.୧.

ବୃଷଭେତ୍ତା, ଜୟ, ଭୀମ, ଶୁଚି, ଦାନ୍ତ, ଯଶ, ଦମ, ନାଥ, ବିଦ୍ୱାନ୍, ଅଜେୟ, କୃଶ, ଗୌର ଏବଂ ଧ୍ରୁବ—ଏହିମାନେ ବିକୁଣ୍ଠ; ବର୍ତ୍ତମାନ ସୁମେଧମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।