ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଅହୋ ଧୀମଂସ୍ତ୍ଵଯା ସୂତ ଶ୍ରାଦ୍ଧକଲ୍ପସ୍ତୁ କୀର୍ତିତଃ। ଶ୍ରୁତୋ ନଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧକଲ୍ପୋ ଵୈ ଋଷିଭିଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ ।। ୧୭.

ହେ ସୂତ, ତୁମେ କେତେ ବୁଦ୍ଧିମାନ! ତୁମେ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ବିଧି ବଖ୍ୟା କରିଛ; ଆମେ ମୁନିମାନେ କହିଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବିଧି ଶୁଣିଛୁ।

ଅତୀଵ ଵିସ୍ତରୋ ଯସ୍ଯ ଵିଶେଷେଣ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ। ଵଦ ଶେଷଂ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଋଷେସ୍ତସ୍ଯ ଯଥାମତମ୍ ।। ୧୭.

ଏହାର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ବିଶେଷ ଭାବରେ କହାଯାଇଛି; ଏବେ, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ମୁନିଙ୍କ ମତ ଅନୁସାରେ ଅବଶିଷ୍ଟ କଥା କହ।

କୀର୍ତଯିଷ୍ଯାମି ତେ ଵିପ୍ରା ଋଷେସ୍ତସ୍ଯ ମତନ୍ତୁ ତତ୍। ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ପ୍ରତି ମହାଭାଗାସ୍ତନ୍ମେ ଶ୍ରୃଣୁତ ଵିସ୍ତରାତ୍ ।। ୧୭.

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ମୁଁ ଏହି ମୁନିଙ୍କ ମତ ଅନୁସାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବିଷୟରେ କଥା କହିବି; ମୋ ଉପରେ ଏହାକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଶୁଣନ୍ତୁ, ମହାଭାଗ୍ୟବାନମାନେ।

ଉକ୍ତଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ମଯା ପୂର୍ଵଂ ଵିଧିଶ୍ଚ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମ୍ମଣି। ପରିଶିଷ୍ଟଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଯଥାକ୍ରମମ୍ ।। ୧୭.

ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଏହାର ବିଧି ବିଷୟରେ କହିଛି; ଏବେ ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଅବଶିଷ୍ଟ କଥା ଅନୁକ୍ରମରେ ବଖ୍ୟା କରିବି।

ନ ମୀମାଂସ୍ଯାଃ ସଦା ଵିପ୍ରାଃ ପଵିତ୍ରଂ ହ୍ଯେତଦୁତ୍ତମମ୍। ଦୈଵେ ପିତ୍ର୍ଯେ ଚ ସତତଂ ଶ୍ରୂଯତେ ଵୈ ପରୀକ୍ଷଣମ୍ ।। ୧୭.

ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହି ବିଷୟରେ କେବେ ନିଶ୍ଚୟ ନ କରନ୍ତୁ; ଏହା ସର୍ବୋତ୍ତମ ପବିତ୍ର; ଦେବତା ଓ ପିତୃ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସଦା ପରୀକ୍ଷା ହେବାକୁ କହାଯାଇଛି।

ଯସ୍ମିନ୍ ଦୋଷାଃ ପ୍ରଦୃଶ୍ଯେରନ୍ ସଦ୍ଭିର୍ଵା ଵର୍ଜିତସ୍ତୁ ଯଃ। ଜାନୀଯାଦ୍ଵାପି ସଂଵାସାଦ୍ଵର୍ଜ୍ଜଯେତ୍ତଂ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ ।। ୧୭.

ଯାହାରେ ଦୋଷ ଦେଖାଯାଏ, କିମ୍ବା ଯାହାକୁ ସଜ୍ଜନମାନେ ଦୂରେ ରଖନ୍ତି, କିମ୍ବା ସାଙ୍ଗ ହେବାରେ ଜାଣିବା—ସେ ଲୋକକୁ ସାବଧାନ ଭାବରେ ଦୂରେ ରଖିବା ଉଚିତ।

ଅଵିଜ୍ଞାତଂ ଦ୍ଵିଜଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧେ ପରୀକ୍ଷେତ ସଦା ବୁଧଃ । ସିଦ୍ଧା ହି ଵିପ୍ରରୂପେଣ ଚରନ୍ତି ପୃଥିଵୀମିମାମ୍ ।। ୧୭.

ଏକ ଅଜଣା ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ସଦା ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ; କାରଣ, ସିଦ୍ଧ ଲୋକମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣର ରୂପ ଧରି ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଘୁଞ୍ଚିବା କରନ୍ତି।

ତସ୍ମାଦତିଥିମାଯାନ୍ତମଭିଗଚ୍ଛେତ୍ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ। ପୂଜଯେଚ୍ଚାପି ପାଦ୍ଯେନ ପାଦାଭ୍ଯଞ୍ଜନଭୋଜନୈଃ ।। ୧୭.

ତେଣୁ, ଅତିଥି ଆସିଲେ ହାତ ଜୋଡି ଗଲା କରି ଯିବା ଉଚିତ; ତାଙ୍କୁ ପାଦ ଧୋଇବା ପାଇଁ ପାଣି, ପାଦ ମାର୍ଜନ ଓ ଭୋଜନ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।

ଉର୍ଵୀଂ ସାଗରପର୍ଯନ୍ତାଂ ଦେଵା ଯୋଗେଶ୍ଵରାସ୍ତଥା। ନାନା ରୂପୈଶ୍ଚରନ୍ତ୍ଯେତେ ପ୍ରଜା ଧର୍ମ୍ମେଣ ପାଲଯନ୍ ।। ୧୭.

ଦେବତା ଓ ଯୋଗେଶ୍ବରମାନେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଏହି ପୃଥିବୀ, ସାଗର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଘୁଞ୍ଚିବା କରନ୍ତି; ସେମାନେ ଲୋକମାନେକୁ ଧର୍ମରେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।

ଅର୍ଚଯିତ୍ଵା ତତୋ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଵିପ୍ରାଯାତିଥଯେ ନରଃ। ଵ୍ଯଞ୍ଜନାନି ଚ ଭକ୍ଷ୍ଯାଣି ଫଲଂ ତେଷାଂ ତଥୈଵ ଚ ।। ୧୭.

ପୂଜା କରିବା ପରେ, ଏକ ଲୋକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅତିଥିକୁ ବ୍ୟଞ୍ଜନ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ଫଳ ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ରଣା କରିବା ଉଚିତ।

ଆଗ୍ନିଷ୍ଟୋମଂ ତୁ ପଯସା ପ୍ରାପ୍ନୁଯାଦ୍ଵୈ ତଥାଶ୍ରୁତମ୍। ସର୍ପିଷା ତୁ ଶୁଭଂ ଚକ୍ଷୁଃ ଷୋଡଶାହଫଲଂ ଲଭେତ୍। ମଧୁନା ତ୍ଵତିରାତ୍ରସ୍ଯ ଫଲଂ ଚ ସମଵାପ୍ନୁଯାତ୍ ।। ୧୭.

ଦୁଧ ଦେଇ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ, ଘିଅ ଦେଇ ଶୁଭ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଷୋଡଶାହ ବିଧିର ଫଳ ମିଳେ; ମଧ ଦେଇ ଅତିରାତ୍ର ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ।

ତତ୍ପ୍ରାପ୍ନୁଯାଚ୍ଛ୍ରଦ୍ଦଧାନୋ ନରୋ ଵୈ ସର୍ଵୈଃ କାମୈର୍ଭୋଜଯେଦ୍ଯସ୍ତୁ ଵିପ୍ରାନ୍। ସର୍ଵାର୍ଥଦଃ ସର୍ଵଵିପ୍ରାତିଥୌ ଯଃ ଫଲଂ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ସର୍ଵମେଧସ୍ଯ ନିତ୍ଯମ୍ ।। ୧୭.

ଯେଉଁ ଲୋକ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଚାହିଥିବା ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଦେଇ ଭୋଜନ କରାନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଫଳ ପାଆନ୍ତି; ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅତିଥିକୁ ସମ୍ମାନ କରି ଯେଉଁ ଲୋକ ଫଳ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ସଦା ଭୋଗ କରନ୍ତି।

ଯସ୍ତୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧେଽତିଥିଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଦୈଵେ ଵାପ୍ଯଵମନ୍ଯତେ। ତଂ ଵୈ ଦେଵା ଵିଶ୍ଵଯନ୍ତି ହୋତା ଯଦ୍ଵତ୍ ପରାଂ ଵସୁମ୍ ।। ୧୭.

ଯେଉଁ ଲୋକ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କିମ୍ବା ଦେବ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅତିଥିକୁ ଅପମାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେକୁ ଦେବତାମାନେ ଛାଡ଼ି ଦିଅନ୍ତି, ଯେପରି ହୋତା ଅପାୟା ଦାନ କୁ ଛାଡ଼ି ଦିଅନ୍ତି।

ଦେଵାଶ୍ଚ ପିତରଶ୍ଚୈଵ ଵହ୍ନିଶ୍ଚୈଵ ହି ତାନ୍ ଦ୍ଵିଜାନ୍ । ଆଵିଶ୍ଯ ଭୁଞ୍ଜତେ ତଦ୍ଵୈ ଲୋକାନୁଗ୍ରହକାରଣାତ୍ ।। ୧୭.

ଦେବତା, ପିତୃଗଣ ଏବଂ ଅଗ୍ନି ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଲୋକଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଦାନ ଭୋଗ କରନ୍ତି।

ଅପୂଜିତା ଦହନ୍ତ୍ଯେତେ ଦଦ୍ଯୁଃ କାମାଂଶ୍ଚ ପୂଜିତାଃ। ସର୍ଵସ୍ଵେନାପି ତସ୍ମାଦ୍ଵୈ ପୂଜଯେଦତିଥୀନ୍ ସଦା ।। ୧୭.

ଯଦି ଅତିଥିମାନେ ସମ୍ମାନିତ ହେଉନାହିଁ, ତେବେ ସେମାନେ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାନ୍ତି; ଯଦି ସମ୍ମାନିତ କରାଯାନ୍ତି, ତେବେ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି। ଏହି କାରଣରୁ, ଅତିଥିମାନେ ସଦା ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ, ଆପଣଙ୍କର ସମସ୍ତ ସମ୍ପତି ଦେଇ ମଧ୍ୟ।

ଵାନପ୍ରସ୍ଥୋ ଗୃହସ୍ଥଶ୍ଚ ଗୃହମଭ୍ଯାଗତୋଽଥଵା। ବାଲାଃ ଖିନ୍ନା ଯତିଶ୍ଚୈଵ ଜାନୀଯାଦତିଥୀନ୍ ସଦା ।। ୧୭.

ଯେଉଁଠି ବନବାସୀ, ଗୃହସ୍ଥ, ଘରକୁ ଆସିଥିବା, ଶିଶୁ, କ୍ଲାନ୍ତ, ଏବଂ ସନ୍ୟାସୀ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସଦା ଅତିଥି ଭାବରେ ଗଣନା କରିବା ଉଚିତ।

ଅଭ୍ଯାଗତୋ ଯାଚକଃ ସ୍ଯାଦତିଥିଃ ସ୍ଯାଦଯାଚକଃ। ଅତିଥେରତିଥିଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ସୋଽତିଥିର୍ଯୋଗ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୧୭.

ଯେଉଁଠି କିଏ ଦାନ ଚାହିଁ ଆସନ୍ତି, ସେ ଅତିଥି; ଯେଉଁଠି ଦାନ ଚାହିଁ ନାହିଁ, ସେ ମଧ୍ୟ ଅତିଥି। ଅତିଥିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଅନିମନ୍ତ୍ରିତ ଅତିଥି ସବୁଠୁ ଉତ୍ତମ, ଏହି ଅତିଥିକୁ ଏକ ଖରା ଅତିଥି ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।

ନ ଘୋରୋ ନାପି ସଙ୍କୀର୍ଣୋ ନାଵିଦ୍ଯୋ ନ ଵିଶେଷଵିତ୍। ନ ଚ ସନ୍ତୋ ନ ସମୃଦ୍ଧୋ ନ ସେଵୀ ନାଚରୋଽତିଥିଃ ।। ୧୭.

ଅତିଥି କୌଣସି ଭୟଙ୍କର, ମିଶ୍ର, ଅଜ୍ଞାନୀ, ବିଭିନ୍ନତା ଜାଣିଥିବା ନୁହେଁ; ନ ସେ ସାଧୁ, ନ ସେ ଧନୀ, ନ ସେ ଦାସ, ନ ସେ ଆଚରଣ କରୁଥିବା।

ପିପାସିତାଯ ଶ୍ରାନ୍ତାଯ ଭ୍ରାନ୍ତାଯାତିବୁଭୁକ୍ଷତେ। ତସ୍ମୈ ସତ୍କୃତ୍ଯ ଦାତଵ୍ଯଂ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଫଲମିଚ୍ଛତା ।। ୧୭.

ଯେଉଁଠି କିଏ ପିଆସି, କ୍ଲାନ୍ତ, ଭ୍ରମିତ, ବହୁତ ଭୋକା ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଚାହିଁଥିବା ଲୋକ ସମ୍ମାନ ସହିତ ଦେବା ଉଚିତ।

ଆରୁହ୍ଯ ଭୃଗୁତୁଙ୍ଗୋଷୁ ଗତ୍ଵା ପୁଣ୍ଯାଂ ସରସ୍ଵତୀମ୍। ଆପଗାଂ ତୁ ନଦୀ ପୁଣ୍ଯାଂ ଗଙ୍ଗା ଦେଵୀ ମହାନଦୀ ।। ୧୭.

ଭୃଗୁ ପାହାଡ଼କୁ ଚଢ଼ି, ପବିତ୍ର ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀକୁ ଯାଇ, ଏବଂ ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗା ଦେବୀ ମହାନଦୀକୁ ଯାଇ—

ହିମଵତ୍ପ୍ରଭଵା ନଦ୍ଯୋ ଯାଶ୍ଚାନ୍ଯା ଋଷିପୂଜିତାଃ । ସରସ୍ତୀର୍ଥାଭିସଂଵେଦ୍ଯା ନଦୀ ନଵଵହାସ୍ତଥା ।। ୧୭.

ହିମାଳୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ନଦୀମାନେ, ଏବଂ ଋଷିମାନେ ପୂଜିଥିବା ଅନ୍ୟ ନଦୀ, ସର, ତୀର୍ଥ, ଏବଂ ନବ ଧାରା ନଦୀମାନେ—

ଗତ୍ଵୈତାନ୍ ମୁଚ୍ଯତେ ପାପୈଃ ସ୍ଵର୍ଗେ ନିତ୍ଯଂ ମହୀଯତେ। ଦଶରାତ୍ରମଶୌଚନ୍ତୁ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵୈ ମୃତସୂତକେ ।। ୧୭.

ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡିକୁ ଯାଇ, ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ଏବଂ ସ୍ବର୍ଗରେ ସଦା ସମ୍ମାନ ମିଳେ; ମୃତ୍ୟୁ ଏବଂ ଜନ୍ମ ପାଇଁ ଦଶ ରାତି ଅଶୁଚି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି।

ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ଵିଶେଷେଣ କ୍ଷତ୍ରିଯେ ଦ୍ଵାଦଶ ସ୍ମୃତମ୍। ଅର୍ଦ୍ଧଂ ମାସନ୍ତୁ ଵୈଶ୍ଯସ୍ଯ ମାସାଚ୍ଛୂଦ୍ରସ୍ତୁ ଶୁଧ୍ଯତି ।। ୧୭.

ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଇଁ ବିଶେଷ ଭାବରେ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ପାଇଁ ଦ୍ୱାଦଶ ରାତି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ; ବୈଶ୍ୟ ପାଇଁ ଅର୍ଧ ମାସ, ଏବଂ ଶୂଦ୍ର ଏକ ମାସ ପରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି।

ଉଦକ୍ଯା ସର୍ଵଵର୍ଣାନାଂ ତ୍ରିରାତ୍ରେଣ ତୁ ଶୁଦ୍ଧଯତି। ଉଦକ୍ଯାଂ ସୂତିକାଞ୍ଚୈଵ ଶ୍ଵାନମନ୍ତ୍ଯାଵସାଯିନମ୍ ।। ୧୭.

ସମସ୍ତ ଜାତି ପାଇଁ, ଜଳ ଆଣିବା ମହିଳା ଦ୍ୱାରା ଅଶୁଚି ତିନି ରାତିରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ଜନ୍ମଦେଇଥିବା ମହିଳା, ଶ୍ବାନ ଚାଲାଇଥିବା, ଏବଂ ଶବ ଉଠାଇଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ।

ନଗ୍ନାଦୀନ୍ ମୃତହାରାଂଶ୍ଚ ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵାଽଶୌଚଂ ଵିଧୀଯତେ। ସ୍ନାତ୍ଵା ସଚୈଲୋ ମୃଦ୍ଭିସ୍ତୁ ଦ୍ଵାଦଶଭିସ୍ତୁ ଶୁଧ୍ଯତି ।। ୧୭.

ନଗ୍ନ ଲୋକ, ମୃତ ଉଠାଇଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ଅଶୁଚି ହୁଏ; ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି ଏବଂ ଦ୍ୱାଦଶ ଥର ମାଟି ଦେଇ ସ୍ନାନ କଲେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।

ଏତଦେଵ ଭଵେଚ୍ଛୌଚଂ ମୈଥୁନେ ନଵଭିସ୍ତଥା। ମୃଦା ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯ ହସ୍ତୌ ତୁ କୁର୍ଯାଚ୍ଛୌଚଵିଧିନ୍ନରଃ ।। ୧୭.

ଏହି ଅଶୁଚି ନିୟମ ମିଥୁନ ପରେ ନବ ଥର ମାଟି ଦେଇ ଲାଗୁ ହୁଏ; ହାତ ମାଟି ଦେଇ ଧୋଇ, ଏକ ଲୋକ ଶୁଚି ନିୟମ କରିବା ଉଚିତ।

ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯ ଚାଦ୍ଭିର୍ହସ୍ତୌ ଚ ସ୍ନାତ୍ଵା ଚୈଵ ମୃଦା ପୁନଃ। ମୃଦଂ ଗୁହ୍ଯେ ତତୋ ଦ୍ଵିସ୍ତୁ ପୁନରେଵ ମୃଦଂ ବୁଧଃ ।। ୧୭.

ହାତକୁ ପାଣି ଦେଇ ଧୋଇ, ପୁଣି ମାଟି ଦେଇ ସ୍ନାନ କରି, ଗୁପ୍ତଂଗରେ ଦୁଇଥର ମାଟି ଦେଇ, ଜ୍ଞାନୀ ପୁଣି ମାଟି ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।

ଏଵଂ ଶୌଚ ଵିଧିର୍ଦୃଷ୍ଟଃ ସର୍ଵଵର୍ଣେଷୁ ନିତ୍ଯଦା। ପରିଦଦ୍ଯାନ୍ମୃଦସ୍ତିସ୍ରୋ ହସ୍ତପାଦାଵସେଚନମ୍ ।। ୧୭.

ଏଭଳି ଶୁଚି ନିୟମ ସମସ୍ତ ଜାତିରେ ସଦା ଚାଲିଥାଏ; ହାତ ଏବଂ ପାଦ ଧୋଇବାକୁ ତିନିଥର ମାଟି ଦେବା ଉଚିତ।

ଆରଣ୍ଯଂ ଶୌଚମେତତ୍ତୁ ଗ୍ରାମ୍ଯଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯତଃ ପରମ୍। ମୃଦସ୍ତିସ୍ରଃ ପାଦଯୋସ୍ତୁ ହସ୍ତଯୋସ୍ତିସ୍ର ଏଵ ଚ ।। ୧୭.

ଏହି ଅରଣ୍ୟ ଶୁଚି ନିୟମ; ଏବେ ଗ୍ରାମର ନିୟମ କୁହିବି: ପାଦକୁ ତିନିଥର ମାଟି ଦେବା, ହାତକୁ ମଧ୍ୟ ତିନିଥର।