ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ପ୍ରାତର୍ଗୃହାତ୍ପଶ୍ଚିମଦକ୍ଷିଣେନ ଇଷୁକ୍ଷେପଞ୍ଚାକ୍ଷମାତ୍ରଂ ପଦଞ୍ଚ। କୁର୍ଯ୍ଯାତ୍ପୁରୀଷଂ ଶିରୋଵଗୁଣ୍ଠ୍ଯ ନ ଚ ସ୍ପୃଶେତ୍ତତ୍ର ଶିରଃ କରେଣ ।। ୧୬.

ପ୍ରଭାତରେ ଘରରୁ ପଶ୍ଚିମ-ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ପଞ୍ଚ ତୀର ଦୂରରେ ଯାଇ, ମୁଣ୍ଡକୁ ଢାକି ନିଜ କାମ କରିବା ଉଚିତ; ଏଠାରେ ହାତରେ ମୁଣ୍ଡକୁ ଛୁଇଁବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

ଶୁଷ୍କୈସ୍ତୃଣୈର୍ଵା କାଷ୍ଠୈର୍ଵା ପତ୍ରୈର୍ଵେଣୁଦଲେନ ଵା। ମୃଣ୍ମଯୈର୍ଭାଜନୈର୍ଵାପି ତିରୋଧାଯ ଵସୁନ୍ଧରାମ୍ ।। ୧୬.

ଶୁଖିଲା ଘାସ, କଠ, ପତ୍ର, ବାଁସ ଟୁକୁଡ଼ା କିମ୍ବା ମାଟି ଦେଇ ଭୂମିକୁ ଢାକିବା ଉଚିତ।

ଉଦ୍ଧୃତୋଦକମାଦାଯ ମୃତ୍ତିକାଞ୍ଚୈଵ ଵାଗ୍ଯତଃ। ଦିଵା ଉଦଙ୍ମୁଖଃ କୁର୍ଯ୍ଯାଦ୍ରାତ୍ରୌ ଵୈ ଦକ୍ଷିଣାମୁଖଃ ।। ୧୬.

ଉଠାଇଥିବା ପାଣି ଓ ମାଟି ନେଇ, ଚୁପ ରହି, ଦିନରେ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରିବା ଓ ରାତିରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରିବା ଉଚିତ।

ଦକ୍ଷିଣେନ ଚ ହସ୍ତେନ ଗୃହ୍ଣୀଯାଦ୍ଵୈ କମଣ୍ଡଲୁମ୍। ଶୌଚଞ୍ଚ ଵାମହସ୍ତେନ ଗୁଦେ ତିସ୍ରସ୍ତୁ ମୃତ୍ତିକାଃ ।। ୧୬.

ଦକ୍ଷିଣ ହାତରେ କମଣ୍ଡଳୁ ଧରିବା ଓ ବାମ ହାତରେ ଗୁଦେ ଶୌଚ ପାଇଁ ତିନି ଟିଏ ମାଟି ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।

ଦଶ ଚାପି ପୁନର୍ଦଦ୍ଯାଦ୍ଵାମହସ୍ତକ୍ରମେଣ ତୁ । ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ଵାପି ପୁନର୍ଦଦ୍ଯାଦ୍ଧସ୍ତାନାଂ ପଞ୍ଚ ମୃତ୍ତିକାଃ ।। ୧୬.

ବାମ ହାତରେ ପରେ ପରେ ଦଶ ଟିଏ ମାଟି ଲଗାଇବା କିମ୍ବା ଦୁଇ ଟିଏ ମାଟି ଆଉ ଲଗାଇ ମୋଟେ ପାଞ୍ଚ ଟିଏ ମାଟି ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।

ମୃଦା ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯ ପାଦୌ ଚ ଆଚମ୍ଯ ଚ ଯଥାଵିଧି। ଆପସ୍ତ୍ଯାଜ୍ଯାସ୍ତ୍ରଯଶ୍ଚୈଵ ସୂର୍ଯ୍ଯାଗ୍ନିପଵନାମ୍ଭସାମ୍ ।। ୧୬.

ମାଟି ଦେଇ ପାଦ ଧୋଇ, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଆଚମନ କରି, ପାଣି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଓ ପାଣିକୁ ତିନି ଥର ପାଣି ଦେବା ଉଚିତ।

କୁର୍ଯ୍ଯାତ୍ ସନ୍ନିହିତଂ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରାଜ୍ଞସ୍ତୀର୍ଥେ କମଣ୍ଡଲୁମ୍। ଅସତ୍କାର୍ଯଂ କାର୍ଯମେତୈର୍ଯଥାଵତ୍ପାଦଧାଵନମ୍ ।। ୧୬.

ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ତୀର୍ଥରେ ସଦା କମଣ୍ଡଳୁ ତୟାରି ରଖିବା ଉଚିତ; ଅସତ୍ କାମ କିମ୍ବା ସତ୍ କାମ ପାଇଁ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପାଦ ଧୋଇବା ଉଚିତ।

ଆଚମନଂ ଦ୍ଵିତୀଯେନ ଦେଵକାର୍ଯଂ ତତଃ ପରମ୍। ଉପଵାସ ସ୍ତ୍ରିରାତ୍ରନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟହସ୍ତେ ହ୍ଯୁଦାହୃତଃ ।। ୧୬.

ଦ୍ୱିତୀୟ ପାଣି ଦେଇ ଦେବତାଙ୍କର କାମ କରିବା ଉଚିତ; ତାପରେ ହାତ ଅଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ ତିନି ଦିନ ଉପବାସ କରିବା ନିୟମ।

ଵିପ୍ରକୃଷ୍ଟେନ କୃଚ୍ଛ୍ରେଣ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତମୁଦାହୃତମ୍। ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶ୍ଵାନଂ ଶ୍ଵପାକଂ ଵା ତପ୍ତକୃଚ୍ଛ୍ରଂ ସମାଚରେତ୍ ।। ୧୬.

ଅତି ଅଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବା ନିୟମ; କୁକୁର କିମ୍ବା ଚଣ୍ଡାଳକୁ ଛୁଇଁଲେ 'ତପ୍ତକୃଚ୍ଛ୍ର' ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।

ମାନୁଷାସ୍ଥୀନି ସଂସ୍ପୃଶ୍ଯ ଉପୋଷ୍ଯଂ ଶୁଦ୍ଧିକାରଣମ୍ । ତ୍ରିରାତ୍ରମୁକ୍ତଂ ସସ୍ନେହମେକରାତ୍ରମତୋଽନ୍ଯଥା ।। ୧୬.

ମାନବ ହାଡ଼ ଛୁଇଁଲେ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ; ଘିଅ ସହିତ ତିନି ଦିନ ଉପବାସ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଥା ଏକ ଦିନ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ।

କାରସ୍କରାଃ ପୁଲିନ୍ଦାଶ୍ଚ ତଥାନ୍ଧଶବରାଦଯ। ପୀତ୍ଵା ଚାପୋଭୂତିଲଯେ ଗତ୍ଵା ଚୈଵ ଯୁଗନ୍ଧରାମ୍ ।। ୧୬.

ଚୋର, ପୁଲିନ୍ଦ, ଆନ୍ଧ ଓ ଶବର ମାନେ ପାଖରେ ଜଳ ପିଇବା କିମ୍ବା ଯୁଗନ୍ଧର ପାହାଡ଼କୁ ଯିବା ପରେ—

ସିନ୍ଧୋରୁତ୍ତରପର୍ଯ୍ଯନ୍ତଂ ତଥା ଦିଵ୍ଯନ୍ତରେ ଶତମ୍। ପାପଦେଶାଶ୍ଚ ଯେ କେଚିତ୍ପାପରଧ୍ଯୁଷିତା ଜନୈଃ ।। ୧୬.

ସିନ୍ଧୁର ଉତ୍ତର ସୀମା ଓ ଦିବ୍ୟନ୍ତର ଅଞ୍ଚଳ, ଏବଂ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ପାପ ଅଞ୍ଚଳ ମନ୍ଦ ଲୋକମାନେ ବସିଛନ୍ତି—

ଶିଷ୍ଟୈଶ୍ଚ ଵର୍ଜିତା ଯେ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣୈର୍ଵେଦପାରଗୈଃ। ଗତ୍ଵା ଦେଶାନପୁଣ୍ଯାଂସ୍ତୁ କୃତ୍ସ୍ନଂ ପାପଂ ସମଶ୍ନୁତେ ।। ୧୬.

ଶିଷ୍ଟ ଲୋକମାନେ ଓ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯେଉଁ ଦେଶକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି, ସେଉଁ ଅପବିତ୍ର ଦେଶକୁ ଯିବା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପାପ ଲାଗିଯାଏ।

ମନୋଵ୍ଯକ୍ତିରଥାଗ୍ନିଶ୍ଚ କାଲେ ଚୈଵୋପଲେପନମ୍। ଵିଖ୍ଯାପନଞ୍ଚ ଶୌଚାନାଂ ନିତ୍ଯମଜ୍ଞାନମେଵ ଚ ।। ୧୬.

ମନର ଅଶୁଦ୍ଧି, ଅଗ୍ନି, କାଳ ଓ ମାଟି ଲଗାଇବା ମଧ୍ୟ ଶୌଚର ଉପାୟ ଭାବରେ ଜଣାଯାଇଛି; କିନ୍ତୁ ଏହି ନିୟମ ଅଜ୍ଞାନ ସଦା ରହିଥାଏ।

ଅତୋନ୍ଯଥା ତୁ ଯଃ କୁର୍ଯ୍ଯାନ୍ମୋହାଚ୍ଛୌଚସ୍ଯ ସଙ୍କରମ୍। ପିଶାଚାନ୍ ଯାତୁଧାନାଂଶ୍ଚ ଫଲଂ ଗଚ୍ଛତ୍ଯସଂଶଯମ୍ ।। ୧୬.

ଏହି ନିୟମ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ମୋହରେ ଯେଉଁଠି ଶୌଚ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଭୂତ-ପିଶାଚ ଫଳ ପାଏ।

ଶୌଚମଶ୍ରଦ୍ଦଧାନଶ୍ଚ ମ୍ଲେଚ୍ଛଜାତିଷୁ ଜାଯତେ। ଅଯଜ୍ଞାଶ୍ଚୈଵ ପାପୋ ଵା ତିର୍ଯ୍ଯଗ୍ଯୋନିଗତୋଽପି ଵା ।। ୧୬.

ଯେଉଁ ଲୋକ ଶୁଚିତା ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ଅଭାବ ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଦେଶୀ ଜାତିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ଯେଉଁ ଲୋକ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଅପରାଧୀ, କିମ୍ବା ପଶୁର ଗର୍ଭରେ ପଡ଼ନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହିପରି ଫଳ ଭୋଗ କରନ୍ତି।

ଶୌଚେନ ମୋକ୍ଷଂ କୁର୍ଵାଣଃ ସ୍ଵର୍ଗଵାସୀ ଭଵେନ୍ନରଃ। ଶୁଚିକାମା ହି ଦେଵା ଵୈ ଦେଵୈରେତଦୁଦାହୃତମ୍ ।। ୧୬.

ଶୁଚିତା ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ ଓ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବାସ କରେ; ଦେବତାମାନେ ଶୁଚିତାକୁ ବହୁତ ଭଲ ପାଆନ୍ତି—ଏହି କଥା ଦେବତାମାନେ ନିଜେ କହିଛନ୍ତି।

ବୀଭତ୍ସମଶୁଚିଞ୍ଚୈଵ ଵର୍ଜଯନ୍ତି ସୁରାଃ ସଦା। ତ୍ରୀଣି ଶୌଚାନି କୁର୍ଵନ୍ତି ନ୍ଯାଯତଃ ଶୁଭକର୍ମଣଃ ।। ୧୬.

ଦେବତାମାନେ ସଦା ଘୃଣିତ ଓ ଅଶୁଚି ଜିନିଷକୁ ଦୂରେ ରଖନ୍ତି; ନ୍ୟାୟରେ ଏବଂ ଭଲ କାମ କରୁଥିବା ଲୋକ ତିନି ପ୍ରକାର ଶୁଚିତା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି।

ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯାଯାତିଥେଯାଯ ଶୌଚଯୁକ୍ତାଯ ଧୀମତେ। ପିତୃଭକ୍ତାଯ ଦାନ୍ତାଯ ସାନୁକ୍ରୋଶାଯ ଚ ଦ୍ଵିଜାଃ ।। ୧୬.

ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ, ଅତିଥି, ଶୁଚିତା ଓ ବୁଦ୍ଧିମତ୍, ପିତୃଭକ୍ତ, ଶାନ୍ତ ଓ ଦୟାଳୁ ଲୋକଙ୍କୁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଅନ୍ନ ଦେଇ ପୂଜା କରନ୍ତି।

ତୈସ୍ତୈଃ ପ୍ରୀତାଃ ପ୍ରଯଚ୍ଛନ୍ତି ପିତରୋ ଯୋଗଵର୍ଦ୍ଧନାଃ। ମନସା କାଂକ୍ଷିତାନ୍ କାମାଂସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯପ୍ରଭଵାନିତି ।। ୧୬.

ଏପରି ଲୋକମାନେ କୁ ଦେଖି ପିତୃମାନେ ଖୁସି ହୋଇ, ଯୋଗ ବଢ଼ାଇଥିବା, ମନରେ ଚାହିଥିବା ଇଛାଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଯେଉଁ ଇଛା ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ରଖିଥାଏ।

ଅହୋ ଧୀମଂସ୍ତ୍ଵଯା ସୂତ ଶ୍ରାଦ୍ଧକଲ୍ପସ୍ତୁ କୀର୍ତିତଃ। ଶ୍ରୁତୋ ନଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧକଲ୍ପୋ ଵୈ ଋଷିଭିଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ ।। ୧୭.

ହେ ସୂତ, ତୁମେ କେତେ ବୁଦ୍ଧିମାନ! ତୁମେ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ବିଧି ବଖ୍ୟା କରିଛ; ଆମେ ମୁନିମାନେ କହିଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବିଧି ଶୁଣିଛୁ।

ଅତୀଵ ଵିସ୍ତରୋ ଯସ୍ଯ ଵିଶେଷେଣ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ। ଵଦ ଶେଷଂ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଋଷେସ୍ତସ୍ଯ ଯଥାମତମ୍ ।। ୧୭.

ଏହାର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ବିଶେଷ ଭାବରେ କହାଯାଇଛି; ଏବେ, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ମୁନିଙ୍କ ମତ ଅନୁସାରେ ଅବଶିଷ୍ଟ କଥା କହ।

କୀର୍ତଯିଷ୍ଯାମି ତେ ଵିପ୍ରା ଋଷେସ୍ତସ୍ଯ ମତନ୍ତୁ ତତ୍। ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ପ୍ରତି ମହାଭାଗାସ୍ତନ୍ମେ ଶ୍ରୃଣୁତ ଵିସ୍ତରାତ୍ ।। ୧୭.

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ମୁଁ ଏହି ମୁନିଙ୍କ ମତ ଅନୁସାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବିଷୟରେ କଥା କହିବି; ମୋ ଉପରେ ଏହାକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଶୁଣନ୍ତୁ, ମହାଭାଗ୍ୟବାନମାନେ।

ଉକ୍ତଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ମଯା ପୂର୍ଵଂ ଵିଧିଶ୍ଚ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମ୍ମଣି। ପରିଶିଷ୍ଟଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଯଥାକ୍ରମମ୍ ।। ୧୭.

ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଏହାର ବିଧି ବିଷୟରେ କହିଛି; ଏବେ ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଅବଶିଷ୍ଟ କଥା ଅନୁକ୍ରମରେ ବଖ୍ୟା କରିବି।

ନ ମୀମାଂସ୍ଯାଃ ସଦା ଵିପ୍ରାଃ ପଵିତ୍ରଂ ହ୍ଯେତଦୁତ୍ତମମ୍। ଦୈଵେ ପିତ୍ର୍ଯେ ଚ ସତତଂ ଶ୍ରୂଯତେ ଵୈ ପରୀକ୍ଷଣମ୍ ।। ୧୭.

ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହି ବିଷୟରେ କେବେ ନିଶ୍ଚୟ ନ କରନ୍ତୁ; ଏହା ସର୍ବୋତ୍ତମ ପବିତ୍ର; ଦେବତା ଓ ପିତୃ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସଦା ପରୀକ୍ଷା ହେବାକୁ କହାଯାଇଛି।

ଯସ୍ମିନ୍ ଦୋଷାଃ ପ୍ରଦୃଶ୍ଯେରନ୍ ସଦ୍ଭିର୍ଵା ଵର୍ଜିତସ୍ତୁ ଯଃ। ଜାନୀଯାଦ୍ଵାପି ସଂଵାସାଦ୍ଵର୍ଜ୍ଜଯେତ୍ତଂ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ ।। ୧୭.

ଯାହାରେ ଦୋଷ ଦେଖାଯାଏ, କିମ୍ବା ଯାହାକୁ ସଜ୍ଜନମାନେ ଦୂରେ ରଖନ୍ତି, କିମ୍ବା ସାଙ୍ଗ ହେବାରେ ଜାଣିବା—ସେ ଲୋକକୁ ସାବଧାନ ଭାବରେ ଦୂରେ ରଖିବା ଉଚିତ।

ଅଵିଜ୍ଞାତଂ ଦ୍ଵିଜଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧେ ପରୀକ୍ଷେତ ସଦା ବୁଧଃ । ସିଦ୍ଧା ହି ଵିପ୍ରରୂପେଣ ଚରନ୍ତି ପୃଥିଵୀମିମାମ୍ ।। ୧୭.

ଏକ ଅଜଣା ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ସଦା ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ; କାରଣ, ସିଦ୍ଧ ଲୋକମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣର ରୂପ ଧରି ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଘୁଞ୍ଚିବା କରନ୍ତି।

ତସ୍ମାଦତିଥିମାଯାନ୍ତମଭିଗଚ୍ଛେତ୍ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ। ପୂଜଯେଚ୍ଚାପି ପାଦ୍ଯେନ ପାଦାଭ୍ଯଞ୍ଜନଭୋଜନୈଃ ।। ୧୭.

ତେଣୁ, ଅତିଥି ଆସିଲେ ହାତ ଜୋଡି ଗଲା କରି ଯିବା ଉଚିତ; ତାଙ୍କୁ ପାଦ ଧୋଇବା ପାଇଁ ପାଣି, ପାଦ ମାର୍ଜନ ଓ ଭୋଜନ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।

ଉର୍ଵୀଂ ସାଗରପର୍ଯନ୍ତାଂ ଦେଵା ଯୋଗେଶ୍ଵରାସ୍ତଥା। ନାନା ରୂପୈଶ୍ଚରନ୍ତ୍ଯେତେ ପ୍ରଜା ଧର୍ମ୍ମେଣ ପାଲଯନ୍ ।। ୧୭.

ଦେବତା ଓ ଯୋଗେଶ୍ବରମାନେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଏହି ପୃଥିବୀ, ସାଗର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଘୁଞ୍ଚିବା କରନ୍ତି; ସେମାନେ ଲୋକମାନେକୁ ଧର୍ମରେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।