ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଶ୍ଵା ଚୈଵ ଦର୍ଶନାଦେଵ ହନ୍ତି ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ନ ସଂଶଯଃ। ଶାଵସୂତକସଂସ୍ପୃଷ୍ଟୋ ଦୀର୍ଘରୋଗିଭିରେଵ ଚ ।। ୧୬.

କୁକୁରକୁ ଦେଖିଲେ ମାତ୍ର ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଫଳ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; କୁକୁର, ଜନ୍ମ ଦେଉଥିବା ଜନନୀ, ଓ ଦୀର୍ଘ ରୋଗୀଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଫଳ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।

ମଲିନୈଃ ପତିତୈଶ୍ଚୈଵ ନ ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯଂ କଥଞ୍ଚନ। ଅନ୍ନଂ ପଶ୍ଯେଯୁରେତେ ଵୈ ନୈତତ୍ସ୍ଯାଦ୍ଧଵ୍ଯକଵ୍ଯଯୋଃ ।। ୧୬.

ଅପବିତ୍ର ଓ ପତିତ ଲୋକଙ୍କୁ କେବେଉ ଖାଦ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ; ଏମାନେ ଦେଖିଲେ ସେଇ ଖାଦ୍ୟ ଦେବତା ଓ ପିତୃଙ୍କୁ ଉପହାର ଦେବାଯୋଗ୍ୟ ରହିନାହିଁ।

ତତ୍ସଂସ୍ପୃଷ୍ଟଂ ପ୍ରଧାନାର୍ଥଂ ସଂସ୍କାରଶ୍ଵାପଦୋ ଭଵେତ୍। ହଵିଷାଂ ସଂହତାନାଂ ତୁ ପୂର୍ଵ୍ଵମେଵ ଵିଵର୍ଜିତମ୍। ମୃତ୍ସଂଯୁକ୍ତାଭିରଦ୍ଭିଶ୍ଚ ପ୍ରୋକ୍ଷଣଂ ଚ ଵିଧୀଯତେ ।। ୧୬.

ଏମାନଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ମୁଖ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଶବ ଅବଶେଷ ପରି ହୋଇଯାଏ; ହବି ଦେବା ପାଇଁ ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ଏକଠା କରାଯାଇଛି, ତାହାକୁ ପୂର୍ବରୁ ବଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ; ମାଟି ମିଶା ଜଳରେ ପବିତ୍ର କରିବା ନିୟମ ଅଛି।

ସିଦ୍ଧାର୍ଥକୈଃ କୃଷ୍ଣତିଲୈଃ କାର୍ଯ୍ଯଂ ଵାପ୍ଯଵକୀରଣମ୍। ଗୁରୁସୂର୍ଯ୍ଯାଗ୍ନିଵସ୍ତୂନାଂ ଦର୍ଶନଂ ଵାପି ଯତ୍ନତଃ ।। ୧୬.

ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ଓ କଳା ତିଳ ଦ୍ୱାରା ଜଳରେ ଛିଟିବା କିମ୍ବା ବିକିରଣ କରିବା ଉଚିତ; ଗୁରୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି ଓ ପବିତ୍ର ବସ୍ତୁ ଦେଖିବାକୁ ମଧ୍ୟ ସତର୍କ ରହିବା ଦରକାର।

ଆସନାରୂଢମାନେଷୁ ପାଦୋପହତମେଵ ଚ। ଅମେଧ୍ଯୈର୍ଜଙ୍ଗମୈର୍ଦୃଷ୍ଟଂ ଶୁଷ୍କଂ ପର୍ଯୁଷିତଂ ଚ ଯତ୍ ।। ୧୬.

ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ଉପରେ ବସାଯାଇଛି, ପା ଦ୍ୱାରା ଛୁଇଯାଇଛି, ଅପବିତ୍ର ପ୍ରାଣୀ ଦେଖିଛି, ଶୁଖା ଅଟୁ ଅଟୁ ହୋଇଯାଇଛି, ସେଗୁଡିକୁ ବଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ।

ଅସିତଂ ପରିଦୁଷ୍ଟଂ ଚ ତଥୈଵାଗ୍ରାଵଲେହିତମ୍। ଶର୍କରାକେଶପାଷାଣୈଃ କୀଟୈର୍ଯଚ୍ଚାପ୍ଯୁପଦ୍ରୁତମ୍ ।। ୧୬.

ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟ କଳା ହୋଇଯାଇଛି, ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି, ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଚାଟିଯାଇଛି, ଚିପି, କେଶ, ପଥର କିମ୍ବା ପୋକା ଦ୍ୱାରା ଅପବିତ୍ର ହୋଇଛି, ସେଗୁଡିକୁ ବଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ।

ପିଣ୍ଯାକମଥିତଂ ଚୈଵ ତଥା ତିଲଯଵାଦିଷୁ। ସିଦ୍ଧାକ୍ଷତାଶ୍ଚ ଯେ ଭକ୍ଷ୍ଯାଃ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଲଵଣୀକୃତାଃ ।। ୧୬.

ପିଣ୍ୟାକ, ତିଳ, ଯବ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଖାଦ୍ୟ ଓ ଲୁଣ ଦେଇ ତିଆରି ଚାଉଳ ଭକ୍ଷ୍ୟ ନୁହେଁ, ସେଗୁଡିକୁ ବଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ।

ଵାସସା ଚାଵଧୂତାନି ଵର୍ଜ୍ଯାନି ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମଣି। ସନ୍ତି ଵେଦଵିରୋଧେନ କେଚିଦ୍ଵିଜ୍ଞାନମାନିନଃ ।। ୧୬.

କପଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଛୁଇଯାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବଦ୍ଧ; କିଛି ଲୋକ ବେଦ ବିରୋଧ କରି ଜ୍ଞାନ ଦାବି କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଭିନ୍ନ।

ଅଜଜ୍ଞପତଯୋ ନାମ ତେ ଶ୍ରାଦ୍ଧସ୍ଯ ଯଥା ରଜଃ। ଦଧି ଶାକଂ ତଥାଽଭକ୍ଷ୍ଯାଃ ଶୁକ୍ତଂ ଚୈଵ ଵିଵର୍ଜିତମ୍ ।। ୧୬.

ଯେଉଁମାନେ 'ଅଜଜ୍ଞପତି' ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ, ସେମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଧୂଳି ପରି; ଦହି, ଶାକ ଓ ତିଆରି ଖାଦ୍ୟ ମଧ୍ୟ ବଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ।

ଵାର୍ତାକୁଂ ଵର୍ଜଯେଦ୍ଦଦ୍ଯାତ୍ସର୍ଵାନଭିଷଵାନପି। ସୈନ୍ଧଵଂ ଲଵଣଂ ଯଚ୍ଚ ତଥା ମାନସସମ୍ଭଵମ୍ ।। ୧୬.

ବାଇଗଣ୍ତି ଓ ସମସ୍ତ ରସ ଝରିଥିବା ବସ୍ତୁ ବଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ; ସାଉତି ଲୁଣ, ସାଧାରଣ ଲୁଣ ଓ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଲୁଣ ମଧ୍ୟ ବଦ୍ଧ।

ପଵିତ୍ରଂ ପରମଂ ହ୍ଯେତତ୍ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷମପି ଵର୍ତ୍ତତେ। ଅଗ୍ନୌ ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ବଧ୍ନୀଯାଦ୍ଧସ୍ତୌ ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ଯ ଯତ୍ନତଃ ।। ୧୬.

ଏହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପବିତ୍ରତା, ଏହା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ; ଅଗ୍ନିରେ ରଖିବା, ଗଠିବା ଓ ହସ୍ତ ଡୁବାଇ ସତର୍କତାରେ କରିବା ଉଚିତ।

ଗମଯେନ୍ମସ୍ତକଂ ଚୈଵ ବ୍ରହ୍ମତୀର୍ଥଂ ହି ତତ୍ସ୍ମୃତମ୍। ଦ୍ରଵ୍ଯାଣାଂ ପ୍ରୋକ୍ଷଣଂ କାର୍ଯ୍ଯଂ ତଥୈଵାଵପନଂ ପୁନଃ ।। ୧୬.

ମସ୍ତକକୁ ଛୁଇବା ଉଚିତ, ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମ ତୀର୍ଥ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡିକୁ ପବିତ୍ର କରିବା ଓ punah ଡୁବାଇବା ଉଚିତ।

ନିଧାଯ ଚାଦ୍ଭିଃ ସିଞ୍ଚେତ ତଥୈଵାପ୍ସୁ ନିଵେଶନମ୍। ଅରିଷ୍ଟତୁମୁଲେ ବିଲ୍ଵଂ ତ୍ଵିଙ୍ଗୁଦଶ୍ଵଦନାନ୍ଯପି ।। ୧୬.

ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡିକୁ ରଖିବା ପରେ ଜଳ ଛିଟିବା ଓ ଜଳରେ ଡୁବାଇବା ଉଚିତ; ଅରିଷ୍ଟ ଗଛର ମୂଳ, ବିଳ୍ବ ଓ ଇଙ୍ଗୁଡ଼ ଗଛର ଚାମ୍ପ ମଧ୍ୟ।

ଵିଦଲାନାଞ୍ଚ ସର୍ଵ୍ଵେଷାଂ ଧର୍ମଵଚ୍ଛୌଚମିଷ୍ଯତେ। ତଥା ଦନ୍ତାସ୍ଥିଦାରୂଣାଂ ଶ୍ରୃଙ୍ଗାଣାଞ୍ଚାଵଲେଖନମ୍ ।। ୧୬.

ସମସ୍ତ ଦାଳର ପବିତ୍ରତା ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଦାନ୍ତ, ହାଡ଼, କାଠ ଓ ଶୃଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଖୋଇବା ନିୟମ।

ସର୍ଵେଷାଂ ମୃନ୍ମଯାନାନ୍ତୁ ପୁନର୍ଦାହ ଉଦାହୃତଃ। ମଣିଵଜ୍ରପ୍ରଵାଲାନାଂ ମୁକ୍ତାଶଙ୍ଖମଣେସ୍ତଥା ।। ୧୬.

ମାଟିର ବାଣ୍ଡା ସମସ୍ତଙ୍କୁ punah ଜଳାଇବା ନିୟମ; ମଣି, ହୀରା, ପ୍ରବାଳ, ମୁକ୍ତା, ଶଙ୍ଖ ଓ କ୍ରିଷ୍ଟାଲ ମଧ୍ୟ।

ସିଦ୍ଧାର୍ଥକାନାଂ କଲ୍କେନ ତିଲକଲ୍କେନ ଵା ପୁନଃ । ସ୍ଯାଚ୍ଛୌଚଂ ସର୍ଵଵାଲାନାମାଵିକାନାଞ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ ।। ୧୬.

ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ବିଜ ଓ ତିଳ ବିଜର ଚେନା ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ରତା କରାଯାଏ; ସମସ୍ତ ଉନ୍ନ ଓ ଭେଡ଼ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିୟମ ଲାଗୁ।

ଆଵି କାନାଞ୍ଚ ସର୍ଵ୍ଵେଷାଂ ମୃଦ୍ଭିରଦ୍ଭିର୍ଵିଧୀଯତେ। ଆଦ୍ଯନ୍ତଯୋସ୍ତୁ ଶୌଚାନାମଦ୍ଭିଃ ପ୍ରକ୍ଷାଲନଂ ପୁନଃ ।। ୧୬.

ସମସ୍ତ ଭେଡ଼କୁ ମାଟି ଓ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର କରାଯାଏ; ପବିତ୍ରତାର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଧୋଇବା ନିୟମ।

ତଥା କାର୍ପ୍ପାସିକାନାଞ୍ଚ ଭସ୍ମନା ସମୁଦାହୃତମ୍। ଫଲପୁଷ୍ପ ଶଲାକାନାଂ ପ୍ଲାଵନଞ୍ଚାଦ୍ଭିରିଷ୍ଯତେ ।। ୧୬.

ଏହିପରି, କପାସ କାମ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଭସ୍ମ ବ୍ୟବହାର କରିବା ନିୟମ ଅଛି; ଫଳ, ଫୁଲ ଓ କଠିଆ ହାତଲେଇଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ପାଣିରେ ଧୋଇବା ନିୟମ ଅଛି।

ସଂମାର୍ଜନଂ ପ୍ରୋକ୍ଷଣଞ୍ଚ ଭୂମେଶ୍ଚୈଵୋପଲେପନମ୍। ନିଷ୍କ୍ରମ୍ଯ ବାହ୍ଯତୋ ଗ୍ରାମାଦ୍ଵାଯୁପୂତା ଵସୁନ୍ଧରା ।। ୧୬.

ଭୂମିକୁ ବୁହାଇବା, ପାଣି ଛିଟିବା ଓ ମାଟି ଲଗାଇବା ନିୟମ ଅଛି; ଗ୍ରାମରୁ ବାହାରିଲା ପରେ, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୋଇଥିବା ଭୂମିକୁ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।

ଧନୁଷ୍ମତ୍ପକ୍ଷିଣାଞ୍ଚୈଵ ମୃଦ୍ଭିଃ ଶୌଚଂ ଵିଧୀଯତେ। ଏଵମେଷ ସମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟଃ ଶୌଚାନାଂ ଵିଧିରୁତ୍ତମଃ। ଅତଃ ପରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତନ୍ମେ ନିଗଦତଃ ଶ୍ରୃଣୁ ।। ୧୬.

ଧନୁ ଦ୍ୱାରା କାମ କରୁଥିବା କିମ୍ବା ପକ୍ଷୀ ହାତଲେଇଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଶୌଚ ପାଇଁ ମାଟି ବ୍ୟବହାର କରିବା ନିୟମ ଅଛି। ଏହିପରି ଉତ୍ତମ ଶୌଚ ନିୟମ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଏବେ ଆଉ ଅଗ୍ରେ କହିବି, ମୋ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣ।

ପ୍ରାତର୍ଗୃହାତ୍ପଶ୍ଚିମଦକ୍ଷିଣେନ ଇଷୁକ୍ଷେପଞ୍ଚାକ୍ଷମାତ୍ରଂ ପଦଞ୍ଚ। କୁର୍ଯ୍ଯାତ୍ପୁରୀଷଂ ଶିରୋଵଗୁଣ୍ଠ୍ଯ ନ ଚ ସ୍ପୃଶେତ୍ତତ୍ର ଶିରଃ କରେଣ ।। ୧୬.

ପ୍ରଭାତରେ ଘରରୁ ପଶ୍ଚିମ-ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ପଞ୍ଚ ତୀର ଦୂରରେ ଯାଇ, ମୁଣ୍ଡକୁ ଢାକି ନିଜ କାମ କରିବା ଉଚିତ; ଏଠାରେ ହାତରେ ମୁଣ୍ଡକୁ ଛୁଇଁବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

ଶୁଷ୍କୈସ୍ତୃଣୈର୍ଵା କାଷ୍ଠୈର୍ଵା ପତ୍ରୈର୍ଵେଣୁଦଲେନ ଵା। ମୃଣ୍ମଯୈର୍ଭାଜନୈର୍ଵାପି ତିରୋଧାଯ ଵସୁନ୍ଧରାମ୍ ।। ୧୬.

ଶୁଖିଲା ଘାସ, କଠ, ପତ୍ର, ବାଁସ ଟୁକୁଡ଼ା କିମ୍ବା ମାଟି ଦେଇ ଭୂମିକୁ ଢାକିବା ଉଚିତ।

ଉଦ୍ଧୃତୋଦକମାଦାଯ ମୃତ୍ତିକାଞ୍ଚୈଵ ଵାଗ୍ଯତଃ। ଦିଵା ଉଦଙ୍ମୁଖଃ କୁର୍ଯ୍ଯାଦ୍ରାତ୍ରୌ ଵୈ ଦକ୍ଷିଣାମୁଖଃ ।। ୧୬.

ଉଠାଇଥିବା ପାଣି ଓ ମାଟି ନେଇ, ଚୁପ ରହି, ଦିନରେ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରିବା ଓ ରାତିରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରିବା ଉଚିତ।

ଦକ୍ଷିଣେନ ଚ ହସ୍ତେନ ଗୃହ୍ଣୀଯାଦ୍ଵୈ କମଣ୍ଡଲୁମ୍। ଶୌଚଞ୍ଚ ଵାମହସ୍ତେନ ଗୁଦେ ତିସ୍ରସ୍ତୁ ମୃତ୍ତିକାଃ ।। ୧୬.

ଦକ୍ଷିଣ ହାତରେ କମଣ୍ଡଳୁ ଧରିବା ଓ ବାମ ହାତରେ ଗୁଦେ ଶୌଚ ପାଇଁ ତିନି ଟିଏ ମାଟି ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।

ଦଶ ଚାପି ପୁନର୍ଦଦ୍ଯାଦ୍ଵାମହସ୍ତକ୍ରମେଣ ତୁ । ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ଵାପି ପୁନର୍ଦଦ୍ଯାଦ୍ଧସ୍ତାନାଂ ପଞ୍ଚ ମୃତ୍ତିକାଃ ।। ୧୬.

ବାମ ହାତରେ ପରେ ପରେ ଦଶ ଟିଏ ମାଟି ଲଗାଇବା କିମ୍ବା ଦୁଇ ଟିଏ ମାଟି ଆଉ ଲଗାଇ ମୋଟେ ପାଞ୍ଚ ଟିଏ ମାଟି ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।

ମୃଦା ପ୍ରକ୍ଷାଲ୍ଯ ପାଦୌ ଚ ଆଚମ୍ଯ ଚ ଯଥାଵିଧି। ଆପସ୍ତ୍ଯାଜ୍ଯାସ୍ତ୍ରଯଶ୍ଚୈଵ ସୂର୍ଯ୍ଯାଗ୍ନିପଵନାମ୍ଭସାମ୍ ।। ୧୬.

ମାଟି ଦେଇ ପାଦ ଧୋଇ, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଆଚମନ କରି, ପାଣି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଓ ପାଣିକୁ ତିନି ଥର ପାଣି ଦେବା ଉଚିତ।

କୁର୍ଯ୍ଯାତ୍ ସନ୍ନିହିତଂ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରାଜ୍ଞସ୍ତୀର୍ଥେ କମଣ୍ଡଲୁମ୍। ଅସତ୍କାର୍ଯଂ କାର୍ଯମେତୈର୍ଯଥାଵତ୍ପାଦଧାଵନମ୍ ।। ୧୬.

ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ତୀର୍ଥରେ ସଦା କମଣ୍ଡଳୁ ତୟାରି ରଖିବା ଉଚିତ; ଅସତ୍ କାମ କିମ୍ବା ସତ୍ କାମ ପାଇଁ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପାଦ ଧୋଇବା ଉଚିତ।

ଆଚମନଂ ଦ୍ଵିତୀଯେନ ଦେଵକାର୍ଯଂ ତତଃ ପରମ୍। ଉପଵାସ ସ୍ତ୍ରିରାତ୍ରନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟହସ୍ତେ ହ୍ଯୁଦାହୃତଃ ।। ୧୬.

ଦ୍ୱିତୀୟ ପାଣି ଦେଇ ଦେବତାଙ୍କର କାମ କରିବା ଉଚିତ; ତାପରେ ହାତ ଅଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ ତିନି ଦିନ ଉପବାସ କରିବା ନିୟମ।

ଵିପ୍ରକୃଷ୍ଟେନ କୃଚ୍ଛ୍ରେଣ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତମୁଦାହୃତମ୍। ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶ୍ଵାନଂ ଶ୍ଵପାକଂ ଵା ତପ୍ତକୃଚ୍ଛ୍ରଂ ସମାଚରେତ୍ ।। ୧୬.

ଅତି ଅଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବା ନିୟମ; କୁକୁର କିମ୍ବା ଚଣ୍ଡାଳକୁ ଛୁଇଁଲେ 'ତପ୍ତକୃଚ୍ଛ୍ର' ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।