ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ତ୍ରୈଵର୍ଣ୍ଯେ ଵିହିତେ ସ୍ଥାନେ ଧର୍ମ୍ମଵର୍ଣାଶ୍ରମେ ତଥା। କୋପସ୍ଥାନସ୍ଯ ସଂତ୍ଯାଗାତ୍ପ୍ରାପ୍ଯତେ ପିତୃପୂଜନମ୍ ।। ୧୫.

ତିନି ଜାତି ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସ୍ଥାନ, ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମର ଧର୍ମରେ, କ୍ରୋଧକୁ ଛାଡ଼ିଲେ ପିତୃପୂଜା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

ତୀର୍ଥାନ୍ଯନୁସରନ୍ ଧୀରଃ ଶ୍ରଦ୍ଦଧାନୋ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ। କୃତପାପଶ୍ଚ ଶୁଦ୍ଧ୍ଯେତ କିଂ ପୁନଃ ଶୁଭକର୍ମ୍ମକୃତ୍ ।। ୧୫.

ଉତ୍ସାହୀ, ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା ଲୋକ ତୀର୍ଥ ଅନୁସରଣ କରି ଅପରାଧୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧି ପାଏ; ନିଜେ ଭଲ କାମ କରୁଥିଲେ ତାହା ଅଧିକ।

ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନିଂ ନ ଗଚ୍ଛେଚ୍ଚ କୁଦେଶେ ନ ଚ ଜାଯତେ। ସ୍ଵର୍ଗୀ ଭଵତି ଵୈ ଵିପ୍ରୋ ମୋକ୍ଷୋପାଯଂ ଚ ଵିନ୍ଦତି ।। ୧୫.

ସେ ନିମ୍ନ ଜନ୍ମକୁ ଯାଏ ନାହିଁ, ଖରାପ ସ୍ଥାନରେ ଜନ୍ମ ନେଉ ନାହିଁ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ସ୍ବର୍ଗୀୟ ହୁଏ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇବା ଉପାୟ ମିଳେ।

ଅଶ୍ରଦ୍ଦଧାନାଃ ପାପ୍ମାନୋ ନାସ୍ତିକାଃ ସ୍ଥିତସଂଶଯାଃ। ହେତୁଦ୍ରଷ୍ଟା ଚ ପଞ୍ଚୈତେ ନ ତୀର୍ଥଫଲମଶ୍ର୍ନୁତେ ।। ୧୫.

ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ନାହିଁ, ପାପୀ, ନାସ୍ତିକ, ସନ୍ଦେହରେ ଅଟୁଟ, କାରଣ ଖୋଜୁଥିବା—ଏହି ପାଞ୍ଚଜନ ତୀର୍ଥର ଫଳ ପାଉନାହିଁ।

ଗୁରୁତୀର୍ଥେ ପରା ସିଦ୍ଧିସ୍ତୀର୍ଥାନାଂ ପରମଂ ପଦମ୍ । ଧ୍ଯାନଂ ତୀର୍ଥପରଂ ତସ୍ମାଦ୍ବ୍ରହ୍ମତୀର୍ଥଂ ସନାତନମ୍ ।। ୧୫.

ଗୁରୁତୀର୍ଥରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧି, ତୀର୍ଥର ସର୍ବୋତ୍ତମ ପଦ; ତୀର୍ଥ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ହେଉଛି ଏହି ସନାତନ ବ୍ରାହ୍ମଣୀୟ ତୀର୍ଥ।

ଉପଵାସାତ୍ପରଂ ଧ୍ଯାନମିନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ନିଵର୍ତ୍ତନମ୍। ଉପଵାସନିବଦ୍ଧା ହି ପ୍ରାଣୈରିହ ପୁନଃ ପୁନଃ ।। ୧୫.

ଉପବାସ ଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ହେଉଛି ଧ୍ୟାନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିବାରଣ; ଉପବାସ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣ ଏଠାରେ ପୁନଃପୁନଃ ବନ୍ଧାଯାଏ।

ପ୍ରାଣାପାନୌ ସମୌ କୃତ୍ଵା ଵିଷଯାଣୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ । ବୁଦ୍ଧିଂ ମନସି ସଂଯମ୍ଯ ସର୍ଵ୍ଵେଷାଂ ତୁ ନିଵର୍ତ୍ତନମ୍ ।। ୧୫.

ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନକୁ ସମ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ବିଷୟରୁ ଦୂର କରି, ବୁଦ୍ଧିକୁ ମନରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଲେ ସମସ୍ତର ନିବାରଣ ହୁଏ।

ପ୍ରତ୍ଯାହାରଂ ପୁନର୍ଵିଦ୍ଧି ମୋକ୍ଷୋପାଯମସଂଶଯମ୍। ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ମନୋ ଘୋରଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଯାଦୀନାଂ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତନମ୍ ।। ୧୫.

ପ୍ରତ୍ୟାହାରକୁ ନିଶ୍ଚିତ ମୋକ୍ଷର ଉପାୟ ଭାବିବା; ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ମନ ଭୟଙ୍କର, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ୟ ମନର କ୍ରିୟା।

ଅନାହାରାତ୍କ୍ଷଯଂ ଯାତି ଵିଦ୍ଯାଦନଶନଂ ତପଃ। ନିଗ୍ରହାଦ୍ବୁଦ୍ଧିମନସୋ ରମ୍ଯା ବୁଦ୍ଧିସ୍ତୁ ଜାଯତେ ।। ୧୫.

ଖାଇବା ଛାଡ଼ିଲେ କ୍ଷୟ ହୁଏ; ଉପବାସକୁ ତପସ୍ୱି ଭାବିବା; ବୁଦ୍ଧି ଓ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଲେ ଶୁଭ୍ର ବୁଦ୍ଧି ଜନ୍ମ ନେଉଥାଏ।

କ୍ଷୀଣେଷୁ ସର୍ଵ୍ଵପାପେଷୁ କ୍ଷୀଣେଷ୍ଵେଵେନ୍ଦ୍ରିଯେଷୁ ଚ। ପରିନିର୍ଵାତି ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ଯଥା ଵହ୍ନିର୍ନିରିନ୍ଧନଃ ।। ୧୫.

ସମସ୍ତ ପାପ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କ୍ଷୀଣ ହେଲେ, ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତି ପାଏ, ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଜଳିବା ପାଇଁ ଇନ୍ଧନ ନାହିଁ।

କାରଣେଭ୍ଯୋ ଗୁଣେଭ୍ଯୋଽଥ ଵ୍ଯକ୍ତାଵ୍ଯକ୍ତସ୍ଯ କୃତ୍ସ୍ନଶଃ। ଵିଯୋଜଯତି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଂ ତେଭ୍ଯୋ ଯୋଗେନ ଯୋଗଵିତ୍ ।। ୧୫.

କାରଣ ଓ ଗୁଣ, ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ, ଯୋଗଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତି ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞକୁ ସେମାନଙ୍କୁ ଅଲଗା କରିଥାଏ।

ତସ୍ଯ ନାସ୍ତି ଗତିସ୍ଥାନଂ ଵ୍ଯକ୍ତାଵ୍ଯକ୍ତଂ ନ ସଂଶଯଃ। ଆସନ୍ନଃ ସଦସନ୍ନୈଵ ନୈଵ କିଞ୍ଚିତ୍ ସ୍ଥିତ ଇତି ।। ୧୫.

ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଚଳାଚଳ କିମ୍ବା ସ୍ଥାନ ନାହିଁ; ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ସେ ନିକଟ, ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତି ଉଭୟ, କିଛି ଅଟୁଟ ରହି ନାହିଁ।

ଅତଃ ପରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦାନାନି ଚ ଫଲାନି ଚ। ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମ୍ମାଣି ମେଧ୍ଯାନି ଵର୍ଜନୀଯାନି ଯାନି ଚ ।। ୧୬.

ଏବେ ମୁଁ ଦାନ ଓ ତାହାର ଫଳ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ ଯାହା ପବିତ୍ର ଏବଂ ଯାହା ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ, ସେଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଣ୍ଣନ କରିବି।

ହିମପ୍ରପତନେ କୁର୍ଯ୍ଯାଦାହରେଦ୍ଵା ହିମନ୍ତତଃ। ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରମତଃ ପୁଣ୍ଯଂ ପରମଂ ହି ତତଃ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୧୬.

ହିମ ପଡିବା ବେଳେ କିମ୍ବା ଶୀତ ଋତୁରୁ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହାର ଫଳ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ମନେ ହୋଇଛି।

ନକ୍ତନ୍ତୁ ଵର୍ଜଯେଚ୍ଛ୍ରାଦ୍ଧଂ ରାହୋରନ୍ଯତ୍ର ଦର୍ଶନାତ୍। ସର୍ଵ୍ଵସ୍ଵେନାପି କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ କ୍ଷିପ୍ରଂ ଵୈ ରାହୁଦର୍ଶନେ ।। ୧୬.

ରାତିରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ନିଷେଧ, କିନ୍ତୁ ରାହୁ ଦେଖାଯିବା ଦିନ ଛଡ଼ି। ରାହୁ ଦେଖିଲେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଶୀଘ୍ର କରିବା ଦରକାର, ଚାହେ ଏହାପାଇଁ ସମସ୍ତ ଧନ ଦେବାକୁ ପଡ଼ୁ।

ଉପରାଗେ ନ କୁର୍ଯ୍ଯାଦ୍ଯଃ ପଙ୍କେ ଗୌରିଵ ସୀଦତି। କୁର୍ଵାଣସ୍ତୂଦ୍ଧରେତ୍ପାପାନ୍ମଗ୍ନାନ୍ନୌରିଵ ସାଗରେ ।। ୧୬.

ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏହା ମାଟିରେ ଗାଈ ଫସିଯିବା ପରି। କିନ୍ତୁ ଏହି ସମୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ଏହା ପାପରେ ଡୁବିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ସାଗରରେ ନୌକା ଉପରେ ଉଠାଇବା ପରି ଉଦ୍ଧାର କରେ।

ଵିଶ୍ଵଦେଵଞ୍ଚ ସୌମ୍ଯଞ୍ଚ ବହୁମାଂସପରଂ ହଵିଃ । ଵିଷାଣଂ ଵର୍ଜଯେତ୍ଖାଡ୍ଗମସୂଯାନାଶନାଯ ଵୈ ।। ୧୬.

ବିଶ୍ୱଦେବ ଓ ସୋମ ପାଇଁ ଅଧିକ ମାଂସ ଦେବା ଉଚିତ୍। କିନ୍ତୁ ଶିଙ୍ଗ ଥିବା ଓ ତଳୱାର ଧାରଣ କରୁଥିବା ପଶୁ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏହା ଦ୍ୱେଷୀ ଓ ନାଶକ ପାଇଁ।

ତ୍ଵଷ୍ଟା ଵୈ ଵାର୍ଯ୍ଯମାଣସ୍ତୁ ଦେଵେଶେନ ମହାତ୍ମନା। ପିବଞ୍ଛଚୀପତେଃ ସୋମଂ ପୃଥିଵ୍ଯାମପତତ୍ପୁରା ।। ୧୬.

ତ୍ୱଷ୍ଟା, ଦେବତାଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରୋକାଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଶଚୀଙ୍କ ପତିଙ୍କର ସୋମ ପିଇଥିଲେ ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଗଲେ।

ଶ୍ଯାମାକାସ୍ତୁ ତଥୋତ୍ପନ୍ନାଃ ପିତ୍ରର୍ଥମପି ପୂଜିତାଃ। ଵିପ୍ରୁଷସ୍ତସ୍ଯ ନାସାଭ୍ଯାମସକ୍ତାଭ୍ଯାଂ ତଥୈଵ ଚ ।। ୧୬.

ଶ୍ୟାମାକ ଧାନ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ପିତୃପୂଜା ପାଇଁ ଆଦର ହୋଇଥିଲା। ତାଙ୍କ ନାକରୁ ଝରିଥିବା ଜଳବିନ୍ଦୁ ଏହିପରି ଲାଗିଥିଲା।

ଶ୍ଲେଷ୍ମାଣଃ ଶୀତଲା ହୃଦ୍ଯା ମଧୁରାଶ୍ଚ ତଥେକ୍ଷଵଃ। ଶ୍ଯାମାକୈରିକ୍ଷୁଭିଶ୍ଚୈଵ ପିତୄଣାଂ ସାର୍ଵ୍ଵକାମିକମ୍। କୁର୍ଯ୍ଯାଦାଗ୍ରଯଣଂ ଯସ୍ତୁ ସ ଶୀଘ୍ରଂ ସିଦ୍ଧିମାପ୍ନୁଯାତ୍ ।। ୧୬.

ଶ୍ଲେଷ୍ମାଣ, ଶୀତଳା, ହୃଦ୍ୟା ଓ ମଧୁର ଇକ୍ଷୁ ମଧ୍ୟ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦଦାୟକ। ଶ୍ୟାମାକ ଓ ଇକ୍ଷୁ ଦେଇ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଆଗ୍ରୟଣ କରିବେ, ସେ ଶୀଘ୍ର ଫଳ ପାଇବେ।

ଶ୍ଯାମାକା ହସ୍ତିନାମା ଚ ପଟୋଲଂ ବୃହତୀଫଲମ୍। ଅଗସ୍ତ୍ଯସ୍ଯ ଶିଖା ତୀଵ୍ରା କଷାଯାଃ ସର୍ଵ୍ଵ ଏଵ ଚ ।। ୧୬.

ଶ୍ୟାମାକ, ହସ୍ତିନାମା, ପଟୋଳ ଓ ବୃହତୀ ଫଳ; ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଚୁଡ଼ା, ଏସବୁ ଭଲ ତିକ୍ତ ଓ କଷାୟ।

ଏଵମାତୀନି ଚାନ୍ଯାନି ସ୍ଵାଦୂନି ମଧୁରାଣି ଚ । ନାଗରଂ ଚାତ୍ର ଵୈ ଦେଯଂ ଦୀର୍ଘମୂଲକମେଵ ଚ ।। ୧୬.

ଏଭଳି ଅନ୍ୟ ମଧୁର ଓ ସ୍ୱାଦୁ ଦ୍ରବ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅଛି। କିନ୍ତୁ ଏଠି ଉପରେ ଆଦା ଓ ଦୀର୍ଘ ମୂଳ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ଵଂଶୀକରୀରାଃ ସୁରସାଃ ସର୍ଜ୍ଜକଂ ଭୂସ୍ତୃଣାନି ଚ। ଵର୍ଜନୀଯାନି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମ୍ମଣି ନିତ୍ଯଶଃ ।। ୧୬.

ବାଂଶ ମୂଳ, ସୁରସା, ସର୍ଜ୍ଜକ ଓ ଭୂତୃଣ ଏସବୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବର୍ଜନୀୟ। ଏହି ସବୁ ନିତ୍ୟ ନିଷେଧ ମନେ କରିବାକୁ ମୁଁ କହୁଛି।

ଲଶୁନଂ ଗୃଞ୍ଜନଞ୍ଚୈଵ ପଲାଣ୍ଡୁଃ ପିଣ୍ଡମୂଲକମ୍। କରମ୍ଭାଦ୍ଯାନି ଚାନ୍ଯାନି ହୀନାନି ରସଗନ୍ଧତଃ ।। ୧୬.

ଲଶୁନ, ଧନିଆ, ପିଆଜ, ମୂଳା ଓ କରମ୍ଭା ପରି ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ରସ ଓ ଗନ୍ଧରେ ତଳ।

ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମ୍ମଣି ଵର୍ଜ୍ଯାନି କାରଣଞ୍ଚାତ୍ର ଵକ୍ଷ୍ଯତେ। ପୁରା ଦେଵାସୁରେ ଯୁଦ୍ଧେ ନିର୍ଜିତସ୍ଯ ବଲେଃ ସୁରୈଃ ।। ୧୬.

ଏସବୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବର୍ଜନୀୟ। କାହିଁକି ଏହିପରି ହେଉଛି, ଏହାର କାରଣ ଏଠି କହାଯାଉଛି: ପୂର୍ବେ ଦେବ ଓ ଦାନବଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧରେ, ବଳି ଦେବମାନେ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହେଲେ।

ଵ୍ରଣେଭ୍ଯୋ ଵିସ୍ଫୁରନ୍ତୋ ଵୈ ପତିତା ରକ୍ତବିନ୍ଦଵଃ। ତତ ଏତାନି ଵର୍ଜ୍ଯାନି ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମ୍ମଣି ନିତ୍ଯଶଃ ।। ୧୬.

ତାଙ୍କ ଘାଉରୁ ଝରିଥିବା ରକ୍ତବିନ୍ଦୁ ଏହିପରି ପଡ଼ିଥିଲା। ତେଣୁ ଏସବୁ ଦ୍ରବ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସଦା ବର୍ଜନୀୟ।

ଅଥ ଵେଦୋକ୍ତନିର୍ଯାସାନ୍ ଲଵଣାନ୍ଯୂଷରଣାନି ଚ। ଶ୍ରାଦ୍ଧ କର୍ମ୍ମଣି ଵର୍ଜ୍ଯାନି ଯାଶ୍ଚ ନାର୍ଯୋ ରଜସ୍ଵଲାଃ ।। ୧୬.

ବେଦ ଉକ୍ତ ନିର୍ୟାସ, ଲୁଣ ଓ ଖାରା ଦ୍ରବ୍ୟ, ଏବଂ ରଜସ୍ୱଳା ନାରୀ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବର୍ଜନୀୟ।

ଦୁର୍ଗନ୍ଧଂ ଫେନିଲଂ ଚୈଵ ତଥା ଵୈ ପଲ୍ଵଲୋଦକମ୍। ନ ଲଭେଦ୍ଯତ୍ର ଗୌସ୍ତୃପ୍ତିଂ ନକ୍ତଂ ଯଚ୍ଚୈଵ ଗୃହ୍ଯତେ ।। ୧୬.

ଯେଉଁ ପାଣି ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଝାଗା ଅଛି କିମ୍ବା ପୋଖରୀରୁ ଆଣାଯାଇଛି, ଯେଉଁଠି ଗାଈ ତୃପ୍ତି ପାଉନାହିଁ, କିମ୍ବା ରାତିରେ ଆଣାଯାଇଛି, ସେହି ପାଣି ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ଆଵିକଂ ମାର୍ଗମୌଷ୍ଟ୍ରଂ ଚ ସର୍ଵ୍ଵମେକଶଫଂ ଚ ଯତ୍। ମାହିଷଞ୍ଚାମରଞ୍ଚୈଵ ପଯୋ ଵର୍ଜ୍ଯଂ ଵିଜାନତା ।। ୧୬.

ମେଉଁ, ବନ୍ୟ ପଶୁ, ଉଷ୍ଟ୍ର ଓ ଏକ ଖୁର ଥିବା ସମସ୍ତ ପଶୁ, ମହିଷ ଓ ଚମରୀଙ୍କ ଦୁଧ ଜଣା ଲୋକଙ୍କୁ ବର୍ଜନୀୟ।