ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଅଲ୍ପେନ୍ଧନୋ ଵା ରୂକ୍ଷୋ ଵା ଵିସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗଶ୍ଚ ସର୍ଵ୍ଵଶଃ । ଜ୍ଵାଲା ଧୂମୋପସେଵ୍ଯଶ୍ଚ ସ ତୁ ଵହ୍ନିର୍ନ ସିଦ୍ଧଯେ ।। ୧୩.

ଅଗ୍ନି କମ୍ ଇଂଧନର, ଶୁଷ୍କ କିମ୍ବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି ଥିବା, ଶିଖା ଧୂଆଁ ସହିତ ଥିଲେ, ଏମିତି ଅଗ୍ନି କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ।

ଦୁର୍ଗନ୍ଧଶ୍ଚୈଵ ନୀଲଶ୍ଚ କୃଷ୍ଣଶ୍ଚୈଵ ଵିଶେଷତଃ। ଭୂମିଂ ଵିଗାହତେ ଯତ୍ର ତତ୍ର ଵିଦ୍ଯାତ୍ପରାଭଵମ୍ ।। ୧୩.

ଯଦି ଅଗ୍ନି ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଥାଏ, ନୀଳ କିମ୍ବା ବିଶେଷ କରି କଳା ହୁଏ, ଏବଂ ଭୂମିକୁ ଭେଦ କରେ, ସେଠି ବିଫଳତା ଅଛି ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

ଅର୍ଚିଷ୍ମାନ୍ ପିଣ୍ଡିତଶିଖଃ ସର୍ପିଃକାଞ୍ଚନସମ୍ଭଵଃ। ସ୍ନିଗ୍ଧଃ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଶ୍ଚୈଵ ଵହ୍ନିଃ ସ୍ଯାତ୍କାର୍ଯ୍ଯସିଦ୍ଧଯେ ।। ୧୩.

ଯେଉଁ ଅଗ୍ନିରେ ଶିଖା ଅଛି, ମୁଣ୍ଡ ଗଠିତ ଅଛି, ଘୃତ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ମୃଦୁ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାବର୍ତ୍ତ ଘୂରୁଛି, ସେଉଁଠି କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ।

ନରନାରୀଗଣେଭ୍ଯଶ୍ଚ ପୂଜାଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଶାଶ୍ଵତୀମ୍। ଅକ୍ଷଯାଃ ପୂଜିତାସ୍ତେନ ଭଵନ୍ତି ପିତରୋଽଵ୍ଯଯାଃ ।। ୧୩.

ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚିରକାଳ ପୂଜା ମିଳେ; ଏଭଳି ପୂଜିତ ହେଲେ ପିତୃମାନେ ଅବିନାଶୀ ହୁଅନ୍ତି।

ସ୍ଥାଲ୍ଯୁଦୁମ୍ବରପାତ୍ରାଣି ଫଲାନି ସମିଧସ୍ତଥା। ଶ୍ରାଦ୍ଧେ ଚାତିପଵିତ୍ରାଣି ମେଧ୍ଯାନୀତି ଵିଶେଷତଃ ।। ୧୩.

ମାଟିର ହାଣ୍ଡି, ଉଦୁମ୍ବର କାଠର ପାତ୍ର, ଫଳ ଓ ଇଂଧନ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାଇଁ ବିଶେଷ ପବିତ୍ର ଏବଂ ଶୁଭ ମନାଯାଏ।

ପଵିତ୍ରଂ ଵା ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୁଦ୍ଧଯେ ଜନ୍ମକର୍ମ୍ମସୁ। ପାତ୍ରେଷୁ ଫଲମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ଯନ୍ମଯା ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମଣି ।। ୧୩.

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ଜନ୍ମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମୋର କହିଥିବା ଫଳ ପାତ୍ରରେ ରଖିବା ଉଚିତ।

ତଦେଵ କୃତ୍ସ୍ନଂ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ସମିତ୍ସୁ ଚ ଯଥାକ୍ରମମ୍। କୃତ୍ଵା ସମାହିତଂ ଚିତ୍ତମଗ୍ରଯେ ଵୈ କରୋମ୍ଯହମ୍ ।। ୧୩.

ଏହି କଥାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ, ଯଥାକ୍ରମେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି ଆଗରେ ମୁଁ କରେ।

ଅନୁଜ୍ଞାତଃ କୁରୁଷ୍ଵେତି ତଥୈଵ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମୈଃ। ପତ୍ନୀମାଦାଯ ପୁତ୍ରାଂଶ୍ଚ ଜୁହୁଯାଦ୍ଧଵ୍ଯଵାହନମ୍ ।। ୧୩.

ଦ୍ୱିଜମାନେ ଅନୁମତି ଦେଲେ, ଜଣେ ଜଣେ ଜନାନୀ ଓ ପୁଅମାନେ ସହିତ ଅଗ୍ନିକୁ ହବ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।

ସମାନପ୍ଲକ୍ଷନ୍ଯଗ୍ରୋଧପ୍ଲକ୍ଷାଶ୍ଵତ୍ଥଵିକଙ୍କତାଃ। ଉଦୁମ୍ବରାସ୍ତଥା ବିଲ୍ଵଚନ୍ଦନା ଯଜ୍ଞିଯାଶ୍ଚ ତେ ।। ୧୩.

ପ୍ଲକ୍ଷ, ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ, ଅଶ୍ୱତ୍ଥ, ବିକଙ୍କଟ, ଉଦୁମ୍ବର, ବିଲ୍ୱ ଓ ଚନ୍ଦନ ଏହି ସବୁ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।

ସରଲୋ ଦେଵଦାରୁଶ୍ଚ ଶାଲଶ୍ଚ ଖଦିରସ୍ତଥା। ସମିଦର୍ଥଂ ପ୍ରଶସ୍ତାଃ ସ୍ଯୁରେତେ ଵୃକ୍ଷା ଵିଶେଷତଃ ।। ୧୩.

ସରଳ, ଦେବଦାରୁ, ଶାଳ ଓ ଖଦିର—ଏହି ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ବିଶେଷ କରି ସମିଦ୍ଧି ପାଇଁ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ।

ଗ୍ରାମ୍ଯାଃ କମ୍ଟକିନଶ୍ଚୈଵ ଯଜ୍ଞିଯା ଯେନ କେନ ଚ। ପୂଜିତାଃ ସମିଦର୍ଥେ ତୁ ପିତୄଣାଂ ଵଚନଂ ତଥା ।। ୧୩.

ଗ୍ରାମ୍ୟ ଓ କାଂଟାଳିଆ ଗଛ, ଯେଉଁଠି ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ, ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ସମିଦ୍ଧି ଭାବରେ ପୂଜିତ ଯାହାକୁ କହାଯାଇଛି।

ସମିଦ୍ଭିଃ କଲ୍କଲେଯାଭିର୍ଜ୍ଜୁହୁଯାଦ୍ଯୋ ହୁତାଶନମ୍ । ଫଲଂ ଯତ୍ କର୍ମଣସ୍ତସ୍ଯ ତନ୍ମେ ନିଗଦତଃ ଶ୍ରୃଣୁ ।। ୧୩.

ଯିଏ କଳ୍କଳା ଗଛର ସମିଦ୍ଧି ଦେଇ ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ କରେ, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ କଣ ହୁଏ, ମୋ ଠାରୁ ଶୁଣ।

ଆଯସଂ ସର୍ଵ୍ଵକାମୀଯମଶ୍ଵମେଧଫଲଂ ହି ତତ୍। ଶ୍ଲେଷ୍ମାତକୋ ନକ୍ତମାଲଃ କପିତ୍ଥଃ ଶାଲ୍ମଲିସ୍ତଥା ।। ୧୩.

ଆୟସ ଗଛ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ, ଏହା ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଦିଏ; ଶ୍ଲେଷ୍ମାତକ, ନକ୍ତମାଳ, କପିଠ୍ଥ ଓ ଶାଲ୍ମଳୀ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।

ନୀପୋ ଵିଭୀ ତକଶ୍ଚୈଵ ଵଲ୍ଲୀଭିଶ୍ଚ ତଥୈଵ ଚ। ଶକୁନାନାଂ ନିଵାସଶ୍ଚ ଵର୍ଜଯେଚ୍ଚ ମହୀରୁହାନ୍। ଅଯଜ୍ଞୀଯାଃ ସ୍ମୃତା ଯେ ଚ ଵୃକ୍ଷାଂଶ୍ଚୈଵ ତୁ ଵର୍ଜଯେତ୍ ।। ୧୩.

ନୀପ ଗଛ, ବିଭୀତକ ଓ ବେଳ ଓ ଏହାପରି ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ଏଡ଼ିବା ଉଚିତ। ଏହାପରି ଯେଉଁ ଗଛରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ବସନ୍ତି, କିମ୍ବା ଯେଉଁ ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଏଡ଼ିବା ଉଚିତ।

ସ୍ଵଧେତି ଚୈଵ ମନ୍ତ୍ରାନ୍ତେ ପିତୄଣାଂ ଵଚନଂ ତଥା। ସ୍ଵାହେତି ଚୈଵ ଦେଵାନାଂ ଯଜ୍ଞକର୍ମଣ୍ଯୁଦାହୃତମ୍ ।। ୧୩.

ମନ୍ତ୍ରର ଶେଷରେ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ 'ସ୍ୱଧା' ଓ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ 'ସ୍ୱାହା' ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ।

ସୂତ ଉଵାଚ। ଦେଵାଶ୍ଚ ପିତରଶ୍ଚୈଵ ତେଭ୍ଯୋଽନ୍ଯେ ପିତରସ୍ତଥା। ଆଥର୍ଵଣଵିଧିର୍ହ୍ଯେଷ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ବୃହସ୍ପତିଃ ।। ୧୪.

ସୂତ କହିଲେ: ଦେବତାମାନେ, ପିତୃମାନେ ଓ ତାଙ୍କ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୂର୍ବଜମାନେ; ଏହି ଆଥର୍ବଣ ପଦ୍ଧତି ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଥିଲା।

ପୂଜଯେଚ୍ଚ ପିତୃନ୍ ପୂର୍ଵ୍ଵଂ ଦେଵାଶ୍ଚାପି ଵିଶେଷତଃ। ଦେଵେଭ୍ଯୋଽପି ପିତୃନ୍ ପୂର୍ଵମର୍ଚଯନ୍ତୀହ ଯତ୍ନତଃ ।। ୧୪.

ଆଦିରେ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ଓ ବିଶେଷ କରି ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରଥମେ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ଆଦର ସହିତ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହା କୁ ଦୃଢ଼ତା ସହ କରନ୍ତି।

ଦକ୍ଷସ୍ଯ ଦୁହିତା ଖ୍ଯାତା ଲୋକେ ଵିଶ୍ଵେତି ନାମତଃ। ଵିଧିନା ସା ତୁ ଧର୍ମ୍ମଜ୍ଞ ଦତ୍ତା ଧର୍ମ୍ମାଯ ଧର୍ମ୍ମତଃ। ତସ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରା ମହାତ୍ମାନୋ ଵିଶ୍ଵେଦେଵା ଇତି ଶ୍ରୁତିଃ ।। ୧୪.

ଦକ୍ଷଙ୍କ ଝିଅ, ଯିଏ ବିଶ୍ୱା ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ନୀତି ଅନୁଯାୟୀ ଧର୍ମକୁ ବିବାହ କରାଯାଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପୁଅମାନେ, ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ବିଶ୍ୱେଦେବ ବୋଲି ଖ୍ୟାତ।

ପ୍ରଖ୍ଯାତାସ୍ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ସର୍ଵ୍ଵଲୋକନମସ୍କୃତାଃ। ସମସ୍ତାସ୍ତେ ମହାତ୍ମାନଶ୍ଵେରୁରୁଗ୍ରଂ ମହତ୍ତପଃ ।। ୧୪.

ସେମାନେ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ଓ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ଅଧିକାରୀ।

ହିମଵଚ୍ଛିଖରେ ରମ୍ଯେ ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵସେଵିତେ। ସର୍ଵ୍ଵାପ୍ସରୋଭିଶ୍ଚରିତଂ ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵ୍ଵସେଵିତମ୍ ।। ୧୪.

ହିମାଳୟ ପର୍ବତର ସୁନ୍ଦର ଶିଖରରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ବସନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଅପ୍ସରାମାନେ ଚରଣ କରନ୍ତି, ଏହି ସ୍ଥାନ ଦେବତା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସେବନ କରନ୍ତି।

ଶୁଦ୍ଧେନ ମନସା ପ୍ରୀତାଃ ପିତରସ୍ତାନଥାବ୍ରୁଵନ୍। ଵରଂ ଵୃଣୀଧ୍ଵଂ ପ୍ରୀତାଃସ୍ମ କଂ କାମଂ କରଵାମହେ ।। ୧୪.

ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ପିତୃମାନେ ସେମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ତୁମେ ଯାହା ଚାହଁ, ବର ଚୟନ କର; ଆମେ ପ୍ରସନ୍ନ। କେଉଁ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବୁ?'

ଏଵମୁକ୍ତେ ତୁ ପିତୃଭିସ୍ତଦା ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଭାଵନଃ। ପ୍ରଜାନାମଧିପୋ ବ୍ରହ୍ମା ଵିଶଵାନିତୀଦମବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୧୪.

ଏପରି ପିତୃମାନେ କହିବା ପରେ, ତିନି ଲୋକର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ନାୟକ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଶ୍ୱେଦେବମାନେଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲେ।

ମହାତେଜା ମହାଦେଵସ୍ତପସା ତୈସ୍ତୁ ତାପିତଃ। ତପସା ତେନ ସୁପ୍ରୀତଃ କଂ କାମଂ ଵିଦଧାମି ଵଃ ।। ୧୪.

ମହାତେଜସ୍ବୀ ମହାଦେବ, ସେମାନଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାରେ ବହୁତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଓ କହିଲେ: 'ତୁମେ କେଉଁ ଇଚ୍ଛା ଚାହଁ, ମୁଁ ପୂରଣ କରିବି?'

ଏଵମୁକ୍ତାସ୍ତଦା ଵିଶ୍ଵେ ବ୍ରହ୍ମଣା ଲୋକକର୍ତୃଣା। ଊଚୁସ୍ତେ ସହିତାଃ ସର୍ଵ୍ଵେ ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ଲୋକଭାଵିନମ୍ ।। ୧୪.

ଏପରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱେଦେବମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଲୋକର ନିର୍ମାତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ।

ଶ୍ରାଦ୍ଧେଽସ୍ମାକଂ ଭଵେଦଂଶୋ ହ୍ଯେଷ ନଃ କାଂକ୍ଷିତୋ ଵରଃ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ତତୋ ବ୍ରହ୍ମା ତାନ୍ଵୈ ତ୍ରିଦିଵପୂଜିତାନ୍ ।। ୧୪.

'ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଆମ ପାଇଁ ଅଂଶ ମିଳୁ; ଏହି ବର ଆମେ ଚାହୁଁଛୁ।' ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା, ସ୍ୱର୍ଗରେ ପୂଜିତ ସେମାନେଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

ଭଵିଷ୍ଯତ୍ଯେଵମେଵେତି କାଂକ୍ଷିତୋ ଵୋ ଵରସ୍ତୁ ଯଃ। ପିତୃଭିସ୍ତୁ ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଏଵମେତନ୍ନ ସଂଶଯଃ ।। ୧୪.

'ଏହିପରି ହେବ; ତୁମେ ଯେଉଁ ବର ଚାହିଲ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପୂରଣ ହେବ।' ପିତୃମାନେ ଏପରି କହି, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ବୋଲି ନିଶ୍ୱାସ କଲେ।

ସହାସ୍ମାଭିସ୍ତୁ ଵୋ ଭାଵ୍ଯଂ ଯତ୍କିଞ୍ଚିତ୍ କ୍ରିଯତେ ତ୍ଵିହ। ଅସ୍ମାକଂ କଲ୍ପିତେ ଶ୍ରାଦ୍ଧେ ଯୁଷ୍ମାନଗ୍ରାସନଂ ହ ଵୈ ।। ୧୪.

'ଏଠାରେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି, ତାହାରେ ତୁମେ ଆମ ସହ ଅଂଶୀ ହେବ। ଆମ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ, ପ୍ରଥମ ଭାଗ ତୁମେ ପାଇବ।'

ଭଵିଷ୍ଯତି ମନୁଷ୍ଯେଷୁ ସତ୍ଯମେତଦ୍ବ୍ରଵୀମି ତେ। ମାଲ୍ଯୈର୍ଗନ୍ଧୈସ୍ତଥାନ୍ନେନ ଯୁଷ୍ମାନଗ୍ରେର୍ଜଯିଷ୍ଯତି ।। ୧୪.

'ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏହିପରି ହେବ; ମୁଁ ତୁମକୁ ସତ୍ୟ କହୁଛି। ମାଳା, ଗନ୍ଧ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ପ୍ରଥମ ଭେଟ ତୁମେ ପାଇବ।'

ପ୍ରଦାତା ଚେତି ଯୁଷ୍ମାକମସ୍ମାକଂ ଦାସ୍ଯତେ ତତଃ। ଵିସର୍ଜନମଥାସ୍ମାକଂ ପୂର୍ଵ୍ଵଂ ପଶ୍ଚାତ୍ତୁ ଦେଵତାଃ ।। ୧୪.

'ଦାତା ପ୍ରଥମେ ତୁମକୁ ଦେବେ, ତାପରେ ଆମକୁ। ପ୍ରଥମେ ଆମ ବିଦାୟ ଓ ପରେ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ।'