ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ପୁଷ୍ପଗନ୍ଧାଦିଧୂପାନାମେଷ ମନ୍ତ୍ର ଉଦାହୃତଃ। ଆହୃତ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣାଯାନ୍ତୁ ହୋମାର୍ଥେ ଵିପ୍ରଯତ୍ନତଃ ।। ୧୩.

ଫୁଲ, ଗନ୍ଧ ଓ ଧୂପ ଆଦି ଉପଚାର ପାଇଁ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଦିଆଯାଇଛି । ସେଗୁଡିକୁ ଏକତ୍ର କରି, ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ହୋମ ପାଇଁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ ।

ସୋମାଯ ଵୈ ପିତୃମତେ ସ୍ଵଧା ଅଙ୍ଗିରସେ ନମଃ। ଅସ୍ଵର୍ଗ୍ଯଂ ଲୌକିକଂ ଵାପି ଜୁହୁଯାତ୍କର୍ମ୍ମସିଦ୍ଧଯେ ।। ୧୩.

ପିତୃମାନଙ୍କ ନାଥ ସୋମଙ୍କୁ ସ୍ୱଧା, ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କୁ ନମସ୍କାର । ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହେବା ପାଇଁ ଚାହେଁ ଏହା ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ନୁହେଁ କିମ୍ବା ଲୋକୀୟ ହେଉ, ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ ।

ଅନ୍ତରାଧାଯ ସମିଧଂ ତଥା ହୋମୋ ଵିଧୀଯତେ ୧୩.

ମଧ୍ୟରେ ଦାର ରଖି, ଏଭଳି ହୋମ କାର୍ଯ୍ୟ ନିୟମ ଅନୁସାରେ କରାଯାଏ ।

ଅଗ୍ନଯେ କଵ୍ଯଵାହାଯ ସ୍ଵଧା ଅଙ୍ଗିରସେ ନମଃ। ଯମାଯ ଚୈଵାଙ୍ଗିରସେ ସ୍ଵଧା ନମ ଇତି ବ୍ରୁଵନ୍ ।। ୧୩.

ପିତୃମାନଙ୍କ ନିମିତ୍ତ କବ୍ୟବାହା ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ସ୍ୱଧା, ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କୁ ନମସ୍କାର । ଯମଙ୍କୁ ଏବଂ ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କୁ ସ୍ୱଧା, ଏଭଳି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ ।

ଇତ୍ଯେତେ ଵୈ ହୋମମନ୍ତ୍ରା ମନ୍ତ୍ରାଣାମନୁ ପୂର୍ଵ୍ଵଶଃ। ଦକ୍ଷିଣାତୋଽଗ୍ନଯେ ନିତ୍ଯଂ ସୋମାଯାନ୍ତରତସ୍ତଥା ।। ୧୩.

ଏହି ହୋମ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡିକ ମନ୍ତ୍ରର କ୍ରମ ଅନୁସାରେ । ସଦା ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅଗ୍ନି ପାଇଁ, ମଧ୍ୟରେ ସୋମ ପାଇଁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ ।

ଏତଯୋରନ୍ତରଂ ନିତ୍ଯଂ ଜୁହୁଯାଦ୍ଵୈ ଵିଵସ୍ଵତେ। ଉପଚାରଂ ସ୍ଵଧାକାରଂ ତଥୈଵୋଲ୍ଲେଖନଞ୍ଚ ଯତ୍ ।। ୧୩.

ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ସଦା ବିବସ୍ବାନଙ୍କୁ ଉପଚାର, ସ୍ୱଧା ଦେବା, ନିୟମିତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ଚିହ୍ନ ଦେଇ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।

ହୋମଜପ୍ଯେ ନମସ୍କାରଃ ପ୍ରୋକ୍ଷଣଞ୍ଚ ଵିଶେଷତଃ। ଅଞ୍ଜନାଭ୍ଯଞ୍ଜନେ ଚୈଵ ପିଣ୍ଡସଂଵପନଂ ତଥା ।। ୧୩.

ହୋମ ଓ ଜପରେ ବିଶେଷ କରି ନମସ୍କାର, ଛିଟାଯିବା, ଆଞ୍ଜନ ଓ ତେଲ ଲଗାଇବା, ଏବଂ ପିଣ୍ଡ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।

ଅଶ୍ଵମେଧଫଲେନୈଵ ତତ୍ସ୍ମୃତଂ ମନ୍ତ୍ରପୂର୍ଵ୍ଵକମ୍। କ୍ରିଯାଃ ସର୍ଵ୍ଵା ଯଥୋ ଦ୍ଦିଷ୍ଟାଃ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ସମାଚରେତ୍ ।। ୧୩.

ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ସହିତ, ମନ୍ତ୍ର ପୂର୍ବକ ସମସ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଏବଂ ଯଥାଯଥ ଚେଷ୍ଟାରେ କରିବା ଉଚିତ।

ବହୁହଵ୍ଯତ୍ଵମେଵାଗ୍ନୌ ସୁସମିଦ୍ଧେ ଵିଶେଷତଃ। ଵିଧୂମେ ଲେଲିହାନେ ଚ ହୋତଵ୍ଯଂ କର୍ମସିଦ୍ଧଯେ ।। ୧୩.

ଭଲ ଭାବେ ଜଳୁଥିବା ଅଗ୍ନିରେ, ବିଶେଷ କରି ବେଶି ହବ୍ୟ ଦେବାବେଳେ, ଧୂଆଁ ନଥିବା ଏବଂ ଶିଖା ଝଲମଲ କରୁଥିବା ସମୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।

ଅପ୍ରବୁଦ୍ଧେ ସଧୂମେ ଚ ଜୁହୁଯାଦ୍ଯୋ ହୁତାଶନେ। ଯଜମାନୋ ଭଵେଦନ୍ଧଃ ସୋଽପୁତ୍ର ଇତି ନଃ ଶ୍ରୁତମ୍ ।। ୧୩.

ଯଦି ଅଗ୍ନି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଗ୍ରତ ନୁହେଁ ଏବଂ ଧୂଆଁ ହେଉଛି, ଏମିତି ଅଗ୍ନିରେ ଯେଉଁଠି ଯଜ୍ଞ କରାଯାଏ, ସେଠି ଯଜମାନ ଅନ୍ଧ ଓ ସନ୍ତାନହୀନ ହୁଏ ବୋଲି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ।

ଅଲ୍ପେନ୍ଧନୋ ଵା ରୂକ୍ଷୋ ଵା ଵିସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗଶ୍ଚ ସର୍ଵ୍ଵଶଃ । ଜ୍ଵାଲା ଧୂମୋପସେଵ୍ଯଶ୍ଚ ସ ତୁ ଵହ୍ନିର୍ନ ସିଦ୍ଧଯେ ।। ୧୩.

ଅଗ୍ନି କମ୍ ଇଂଧନର, ଶୁଷ୍କ କିମ୍ବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚିଙ୍ଗୁଡ଼ି ଥିବା, ଶିଖା ଧୂଆଁ ସହିତ ଥିଲେ, ଏମିତି ଅଗ୍ନି କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ।

ଦୁର୍ଗନ୍ଧଶ୍ଚୈଵ ନୀଲଶ୍ଚ କୃଷ୍ଣଶ୍ଚୈଵ ଵିଶେଷତଃ। ଭୂମିଂ ଵିଗାହତେ ଯତ୍ର ତତ୍ର ଵିଦ୍ଯାତ୍ପରାଭଵମ୍ ।। ୧୩.

ଯଦି ଅଗ୍ନି ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଥାଏ, ନୀଳ କିମ୍ବା ବିଶେଷ କରି କଳା ହୁଏ, ଏବଂ ଭୂମିକୁ ଭେଦ କରେ, ସେଠି ବିଫଳତା ଅଛି ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

ଅର୍ଚିଷ୍ମାନ୍ ପିଣ୍ଡିତଶିଖଃ ସର୍ପିଃକାଞ୍ଚନସମ୍ଭଵଃ। ସ୍ନିଗ୍ଧଃ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଶ୍ଚୈଵ ଵହ୍ନିଃ ସ୍ଯାତ୍କାର୍ଯ୍ଯସିଦ୍ଧଯେ ।। ୧୩.

ଯେଉଁ ଅଗ୍ନିରେ ଶିଖା ଅଛି, ମୁଣ୍ଡ ଗଠିତ ଅଛି, ଘୃତ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ମୃଦୁ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାବର୍ତ୍ତ ଘୂରୁଛି, ସେଉଁଠି କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ।

ନରନାରୀଗଣେଭ୍ଯଶ୍ଚ ପୂଜାଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଶାଶ୍ଵତୀମ୍। ଅକ୍ଷଯାଃ ପୂଜିତାସ୍ତେନ ଭଵନ୍ତି ପିତରୋଽଵ୍ଯଯାଃ ।। ୧୩.

ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚିରକାଳ ପୂଜା ମିଳେ; ଏଭଳି ପୂଜିତ ହେଲେ ପିତୃମାନେ ଅବିନାଶୀ ହୁଅନ୍ତି।

ସ୍ଥାଲ୍ଯୁଦୁମ୍ବରପାତ୍ରାଣି ଫଲାନି ସମିଧସ୍ତଥା। ଶ୍ରାଦ୍ଧେ ଚାତିପଵିତ୍ରାଣି ମେଧ୍ଯାନୀତି ଵିଶେଷତଃ ।। ୧୩.

ମାଟିର ହାଣ୍ଡି, ଉଦୁମ୍ବର କାଠର ପାତ୍ର, ଫଳ ଓ ଇଂଧନ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାଇଁ ବିଶେଷ ପବିତ୍ର ଏବଂ ଶୁଭ ମନାଯାଏ।

ପଵିତ୍ରଂ ଵା ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୁଦ୍ଧଯେ ଜନ୍ମକର୍ମ୍ମସୁ। ପାତ୍ରେଷୁ ଫଲମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ଯନ୍ମଯା ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମଣି ।। ୧୩.

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ଜନ୍ମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମୋର କହିଥିବା ଫଳ ପାତ୍ରରେ ରଖିବା ଉଚିତ।

ତଦେଵ କୃତ୍ସ୍ନଂ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ସମିତ୍ସୁ ଚ ଯଥାକ୍ରମମ୍। କୃତ୍ଵା ସମାହିତଂ ଚିତ୍ତମଗ୍ରଯେ ଵୈ କରୋମ୍ଯହମ୍ ।। ୧୩.

ଏହି କଥାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ, ଯଥାକ୍ରମେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି ଆଗରେ ମୁଁ କରେ।

ଅନୁଜ୍ଞାତଃ କୁରୁଷ୍ଵେତି ତଥୈଵ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମୈଃ। ପତ୍ନୀମାଦାଯ ପୁତ୍ରାଂଶ୍ଚ ଜୁହୁଯାଦ୍ଧଵ୍ଯଵାହନମ୍ ।। ୧୩.

ଦ୍ୱିଜମାନେ ଅନୁମତି ଦେଲେ, ଜଣେ ଜଣେ ଜନାନୀ ଓ ପୁଅମାନେ ସହିତ ଅଗ୍ନିକୁ ହବ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।

ସମାନପ୍ଲକ୍ଷନ୍ଯଗ୍ରୋଧପ୍ଲକ୍ଷାଶ୍ଵତ୍ଥଵିକଙ୍କତାଃ। ଉଦୁମ୍ବରାସ୍ତଥା ବିଲ୍ଵଚନ୍ଦନା ଯଜ୍ଞିଯାଶ୍ଚ ତେ ।। ୧୩.

ପ୍ଲକ୍ଷ, ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ, ଅଶ୍ୱତ୍ଥ, ବିକଙ୍କଟ, ଉଦୁମ୍ବର, ବିଲ୍ୱ ଓ ଚନ୍ଦନ ଏହି ସବୁ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।

ସରଲୋ ଦେଵଦାରୁଶ୍ଚ ଶାଲଶ୍ଚ ଖଦିରସ୍ତଥା। ସମିଦର୍ଥଂ ପ୍ରଶସ୍ତାଃ ସ୍ଯୁରେତେ ଵୃକ୍ଷା ଵିଶେଷତଃ ।। ୧୩.

ସରଳ, ଦେବଦାରୁ, ଶାଳ ଓ ଖଦିର—ଏହି ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ବିଶେଷ କରି ସମିଦ୍ଧି ପାଇଁ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ।

ଗ୍ରାମ୍ଯାଃ କମ୍ଟକିନଶ୍ଚୈଵ ଯଜ୍ଞିଯା ଯେନ କେନ ଚ। ପୂଜିତାଃ ସମିଦର୍ଥେ ତୁ ପିତୄଣାଂ ଵଚନଂ ତଥା ।। ୧୩.

ଗ୍ରାମ୍ୟ ଓ କାଂଟାଳିଆ ଗଛ, ଯେଉଁଠି ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ, ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ସମିଦ୍ଧି ଭାବରେ ପୂଜିତ ଯାହାକୁ କହାଯାଇଛି।

ସମିଦ୍ଭିଃ କଲ୍କଲେଯାଭିର୍ଜ୍ଜୁହୁଯାଦ୍ଯୋ ହୁତାଶନମ୍ । ଫଲଂ ଯତ୍ କର୍ମଣସ୍ତସ୍ଯ ତନ୍ମେ ନିଗଦତଃ ଶ୍ରୃଣୁ ।। ୧୩.

ଯିଏ କଳ୍କଳା ଗଛର ସମିଦ୍ଧି ଦେଇ ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ କରେ, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ କଣ ହୁଏ, ମୋ ଠାରୁ ଶୁଣ।

ଆଯସଂ ସର୍ଵ୍ଵକାମୀଯମଶ୍ଵମେଧଫଲଂ ହି ତତ୍। ଶ୍ଲେଷ୍ମାତକୋ ନକ୍ତମାଲଃ କପିତ୍ଥଃ ଶାଲ୍ମଲିସ୍ତଥା ।। ୧୩.

ଆୟସ ଗଛ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ, ଏହା ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଦିଏ; ଶ୍ଲେଷ୍ମାତକ, ନକ୍ତମାଳ, କପିଠ୍ଥ ଓ ଶାଲ୍ମଳୀ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।

ନୀପୋ ଵିଭୀ ତକଶ୍ଚୈଵ ଵଲ୍ଲୀଭିଶ୍ଚ ତଥୈଵ ଚ। ଶକୁନାନାଂ ନିଵାସଶ୍ଚ ଵର୍ଜଯେଚ୍ଚ ମହୀରୁହାନ୍। ଅଯଜ୍ଞୀଯାଃ ସ୍ମୃତା ଯେ ଚ ଵୃକ୍ଷାଂଶ୍ଚୈଵ ତୁ ଵର୍ଜଯେତ୍ ।। ୧୩.

ନୀପ ଗଛ, ବିଭୀତକ ଓ ବେଳ ଓ ଏହାପରି ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ଏଡ଼ିବା ଉଚିତ। ଏହାପରି ଯେଉଁ ଗଛରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ବସନ୍ତି, କିମ୍ବା ଯେଉଁ ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଏଡ଼ିବା ଉଚିତ।

ସ୍ଵଧେତି ଚୈଵ ମନ୍ତ୍ରାନ୍ତେ ପିତୄଣାଂ ଵଚନଂ ତଥା। ସ୍ଵାହେତି ଚୈଵ ଦେଵାନାଂ ଯଜ୍ଞକର୍ମଣ୍ଯୁଦାହୃତମ୍ ।। ୧୩.

ମନ୍ତ୍ରର ଶେଷରେ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ 'ସ୍ୱଧା' ଓ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ 'ସ୍ୱାହା' ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ।

ସୂତ ଉଵାଚ। ଦେଵାଶ୍ଚ ପିତରଶ୍ଚୈଵ ତେଭ୍ଯୋଽନ୍ଯେ ପିତରସ୍ତଥା। ଆଥର୍ଵଣଵିଧିର୍ହ୍ଯେଷ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ବୃହସ୍ପତିଃ ।। ୧୪.

ସୂତ କହିଲେ: ଦେବତାମାନେ, ପିତୃମାନେ ଓ ତାଙ୍କ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୂର୍ବଜମାନେ; ଏହି ଆଥର୍ବଣ ପଦ୍ଧତି ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଥିଲା।

ପୂଜଯେଚ୍ଚ ପିତୃନ୍ ପୂର୍ଵ୍ଵଂ ଦେଵାଶ୍ଚାପି ଵିଶେଷତଃ। ଦେଵେଭ୍ଯୋଽପି ପିତୃନ୍ ପୂର୍ଵମର୍ଚଯନ୍ତୀହ ଯତ୍ନତଃ ।। ୧୪.

ଆଦିରେ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ଓ ବିଶେଷ କରି ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରଥମେ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ଆଦର ସହିତ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହା କୁ ଦୃଢ଼ତା ସହ କରନ୍ତି।

ଦକ୍ଷସ୍ଯ ଦୁହିତା ଖ୍ଯାତା ଲୋକେ ଵିଶ୍ଵେତି ନାମତଃ। ଵିଧିନା ସା ତୁ ଧର୍ମ୍ମଜ୍ଞ ଦତ୍ତା ଧର୍ମ୍ମାଯ ଧର୍ମ୍ମତଃ। ତସ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରା ମହାତ୍ମାନୋ ଵିଶ୍ଵେଦେଵା ଇତି ଶ୍ରୁତିଃ ।। ୧୪.

ଦକ୍ଷଙ୍କ ଝିଅ, ଯିଏ ବିଶ୍ୱା ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ନୀତି ଅନୁଯାୟୀ ଧର୍ମକୁ ବିବାହ କରାଯାଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପୁଅମାନେ, ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ବିଶ୍ୱେଦେବ ବୋଲି ଖ୍ୟାତ।

ପ୍ରଖ୍ଯାତାସ୍ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ସର୍ଵ୍ଵଲୋକନମସ୍କୃତାଃ। ସମସ୍ତାସ୍ତେ ମହାତ୍ମାନଶ୍ଵେରୁରୁଗ୍ରଂ ମହତ୍ତପଃ ।। ୧୪.

ସେମାନେ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ଓ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ଅଧିକାରୀ।