ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଚନ୍ଦନାଗୁରୁଣୀ ଚୋଭେ ତମାଲୋଶୀରପଝକମ୍। ଧୂପଂ ଚ ଗୁଗ୍ଗୁଲଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ତୁରୁଷ୍କଂ ଧୂପମେଵ ଚ ।। ୧୩.

ଚନ୍ଦନ ଓ ଅଗୁରୁ, ତମାଳ, ଶୀରପ, ଭକ ଓ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧୂପ — ଗୁଗ୍ଗୁଳ ଓ ତୁରୁଷ୍କ ଧୂପ — ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।

ଶୁକ୍ଲାଃ ସୁମନସଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠାସ୍ତଥା ପଝୋତ୍ପଲାନି ଚ। ଗନ୍ଧଵନ୍ତ୍ଯୁପପନ୍ନାନି ଯାନି ଚାନ୍ଯାନି କୃତ୍ସ୍ନଶଃ ।। ୧୩.

ଧଳା ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଫୁଲ, ପଦ୍ମ ଓ ଉତ୍ପଳ ଫୁଲ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଉପଯୁକ୍ତ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଫୁଲ ସବୁଠୁ ଉତ୍ତମ।

ଜଵାସୁମନସୋ ଭଣ୍ଡୀରୂପକାମକୁରଣ୍ଡକାଃ। ପୁଷ୍ପାଣି ଵର୍ଜନୀଯାନି ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମଣି ନିତ୍ଯଶଃ ।। ୧୩.

ଜବା, ସୁମନସ, ଭଣ୍ଡୀର, ଉପକାମ ଓ କୁରଣ୍ଡକ ଫୁଲ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସଦା ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ।

ଯାନି ଗନ୍ଧାଦପେତାନି ଉପଗନ୍ଧୀନି ଯାନି ଚ। ଵର୍ଜନୀଯାନି ପୁଷ୍ପାଣି ଭୂତିମନ୍ଵିଚ୍ଛତା ତଦା ।। ୧୩.

ଯେଉଁ ଫୁଲରେ ସୁଗନ୍ଧ ନାହିଁ କିମ୍ବା ଅତି କମ୍ ସୁଗନ୍ଧ ଅଛି, ତାହା ଉନ୍ନତି ଚାହିଁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ।

ଦ୍ଵିଜାତଯସ୍ତଥାନ୍ଵିଷ୍ଠା ନିଯତାଃ ସ୍ଯୁରୁଦଙ୍ମୁଖାଃ। ପୂଜଯେଦ୍ଯଜମାନସ୍ତୁ ଵିଧିଵଦ୍ଦକ୍ଷିଣାମୁଖଃ ।। ୧୩.

ଦ୍ୱିଜାତିମାନେ ଏଭଳି ଭାବରେ ବସି, ନିୟମିତ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ମୁହଁ କରିବା ଉଚିତ; ଯଜ୍ମାନ ଯଥାବିଧି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ମୁହଁ କରି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

ତେଷାମଭିମୁଖୋ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଦର୍ଭାନ୍ପିଣ୍ଡାଂଶ୍ଚ ଯତ୍ନତଃ। ଅନେନ ଵିଧିନା ସାକ୍ଷାଦର୍ଚ୍ଚଯେତ୍ ସ୍ଵାନ୍ ପିତାମହାନ୍ ।। ୧୩.

ସେମାନଙ୍କୁ ମୁହଁ କରି, ସାବଧାନତା ସହିତ ଦର୍ଭା ଓ ପିଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ; ଏହି ଧାରା ଅନୁସାରେ ନିଜ ପିତାମହଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

ହରିତା ଵୈ ସପିଞ୍ଜଲ୍ଯାଃ ପୁଷ୍ପସ୍ନିଗ୍ଧାଃ ସମାହିତାଃ। ରତ୍ନିମାତ୍ରପ୍ରଦାନେନ ପିତୃତୀର୍ଥେନ ସଂସ୍ଥିତାଃ ।। ୧୩.

ହଳଦିଆ ଛାଁ ଥିବା, ଫୁଲରେ ଭିଜା, ଭଲ ଭାବରେ ଗଠିଥିବା, ଯବ ଦାଣା ଆକାରର ଦର୍ଭା ଗଛ ପିତୃତୀର୍ଥରେ ରଖିବା ଉଚିତ।

ଉପମୂଲେ ତଥା ନୀଲାଃ ପ୍ରସ୍ତରାଦ୍ଯକୁଲୋଦ୍ଯମାଃ । ତଥା ଶ୍ମାମାକନୀଵାରା ଦୁର୍ଵାରାଃ ସମୁଦାହୃତାଃ ।। ୧୩.

ମୂଳ ତଳରେ ଏହିପରି ନୀଳ ପଥର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଭଲ ପରିମାଣରେ ଦେଖାଯାଏ । ଏହିପରି ଶ୍ମାମାକ, ନୀବାର ଓ ଦୁର୍ବା ଘାସ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି ।

ପୂର୍ଵ୍ଵଂକୀର୍ତ୍ତିତଵାଞ୍ଛ୍ରେଷ୍ଠୋ ବଭୂଵାଥ ପ୍ରଜାପତିଃ । ତସ୍ଯ ଵାଲା ନିପତିତା ଭୂମୌ ଚାକାଶମାର୍ଗତଃ ।। ୧୩.

ପୂର୍ବରୁ ଗୁଣଗାନ କରାଯାଇଥିବା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ପ୍ରଜାପତି ପ୍ରକଟ ହେଲେ । ତାଙ୍କର କେଶ ଆକାଶ ମାର୍ଗରୁ ପୃଥିବୀରେ ପଡିଗଲା ।

ତସ୍ମାନ୍ମେଧ୍ଯା ସମାକାଶାଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମଣି ପୂଜିତାଃ । ପିଣ୍ଡନିର୍ଵପଣଂ ତେଷୁ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ଭୂତିମିଚ୍ଛତା ।। ୧୩.

ସେହି ପବିତ୍ର ଓ ଉଚ୍ଚ ଘାସଗୁଡିକୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସମ୍ମାନ କରାଯାଏ । ଯେଉଁମାନେ ଭାଗ୍ୟ ଚାହିଁନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଘାସ ଉପରେ ପିଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ ।

ପ୍ରଜାପୁଷ୍ଟିର୍ଦ୍ଯୁତିଃ କୀର୍ତ୍ତିଃ ପ୍ରଜାକାନ୍ତିସମନ୍ଵିତା। ଭଵନ୍ତି ରୁଚିରା ନିତ୍ଯଂ ଵିପାପ୍ମାନୋଽଘଵର୍ଜିତାଃ ।। ୧୩.

ସନ୍ତାନର ବୃଦ୍ଧି, ଚମକ, ଖ୍ୟାତି ଓ ଆକର୍ଷଣ ସହିତ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ — ଏହି ସବୁ ନିତ୍ୟ ଭାବେ ପବିତ୍ର ଓ ପାପମୁକ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପାଖରେ ଦେଖାଯାଏ ।

ସକୃଦେଵାସ୍ତରେଦ୍ଦର୍ଭାନ୍ ପିଣ୍ଡାର୍ଥଂ ଦକ୍ଷିଣାମୁଖଃ। ପ୍ରାଗ୍ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ରନିଯତୋ ଵିଧିଞ୍ଚାପ୍ଯନୁଵକ୍ଷ୍ଯତି ।। ୧୩.

ପିଣ୍ଡ ଦେବା ପାଇଁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଦର୍ଭା ଘାସ ଏକଥର ପିଛାଇବା ଉଚିତ । ଦର୍ଭାର ଟିପ୍ସ ପୂର୍ବ-ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ରଖିବା ନିୟମ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯିବ ।

ନ ଦୀନୋ ଵାପି ଵା କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ନ ଚୈଵାନ୍ଯମନା ନରଃ। ଏକାଗ୍ରମାଧାଯ ମନଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ କୁର୍ଯ୍ଯାତ୍ସଦା ବୁଧଃ ।। ୧୩.

ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ ସଦା ଏକାଗ୍ର ମନରେ କରିବା ଉଚିତ । ଦୁଃଖି, କ୍ରୁଧିତ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ହେଇ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।

ନିହନ୍ମି ସର୍ଵ୍ଵଂ ଯଦମେଧ୍ଯଵଦ୍ଭଵେଦ୍ ହତାଶ୍ଚ ସର୍ଵ୍ଵେ ସୁରଦାନଵା ମଯା। ରକ୍ଷାଂସି ଯକ୍ଷାଶ୍ଚ ପିଶାଚସଙ୍ଘା ହତା ମଯା ଯାତୁଧାନାଶ୍ଚ ସର୍ଵ୍ଵେ ।। ୧୩.

ଯେଉଁ ସବୁ ଅପବିତ୍ର ଦ୍ରବ୍ୟ ଅଛି, ମୁଁ ସେଗୁଡିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଷ୍ଟ କରେ । ମୁଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ବିରୋଧୀ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଦାନବ, ରକ୍ଷସ, ଯକ୍ଷ, ପିଶାଚ ଓ ଯାତୁଧାନମାନେକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେଇଛି ।

ଏଵଂ ପିତ୍ରେ ଦୃଷ୍ଟମନ୍ନଂ ହି ଯସ୍ଯ ତସ୍ଯାସୁରା ଵର୍ଜଯନ୍ତୀହ ସର୍ଵ୍ଵେ। ଯସ୍ମିନ୍ଦେଶେ ପଠ୍ଯତେ ଏଷ ମନ୍ତ୍ରସ୍ତଂ ଵୈ ଦେଶଂ ରାକ୍ଷସା ଵର୍ଜଯନ୍ତି ।। ୧୩.

ଏଭଳି ଭାବରେ ପିତା ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟକୁ ସମସ୍ତ ଅସୁର ଏଠାରେ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି । ଯେଉଁଠି ଏହି ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ାଯାଏ, ସେଠି ରାକ୍ଷସମାନେ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି ।

ଅନେନ ଵିଧିନା ନିତ୍ଯଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ କୁର୍ଯ୍ଯାଦ୍ଦ୍ଵିଜଃ ସଦା। ମନସା କାଙ୍କ୍ଷିତଂ ଯଦ୍ଯତ୍ତତ୍ତଦ୍ଦଦ୍ଯୁଃ ପିତାମହାଃ ।। ୧୩.

ଏହି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଦ୍ୱିଜ ମାନେ ସଦା ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ । ମନରେ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା ରହିଛି, ପିତୃପୁରୁଷମାନେ ସେହି ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି ।

ପିତରୋ ହୃଷ୍ଟମନସୋ ରକ୍ଷାଂସି ଵିମନାଂସି ଚ। ଭଵନ୍ତ୍ଯେଵ କୃତେ ଶ୍ରାଦ୍ଧେ ନିତ୍ଯମେଵ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ ।। ୧୩.

ଏହିପରି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ ସତତ ପ୍ରୟାସରେ କରାଯିବା ସମୟରେ, ପିତୃମାନେ ହୃଦୟରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି ଓ ରକ୍ଷସମାନେ ନିରୁତ୍ସାହ ହୁଅନ୍ତି ।

ଶୂଦ୍ରାଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧେ କ୍ଷୀରଵାଶୁ ବଲ୍ଵଜାସ୍ତରଵସ୍ତଥା। ଵାରଣାଶ୍ଚ ଲଵାଶ୍ଚୈଵ ଲଵଵର୍ଷାଶ୍ଚ ନିତ୍ଯଶଃ। ଏଵମାଦୀନ୍ଯଥାନ୍ଯାନି ତୃଣାନି ପରିଵର୍ଜଯେତ୍ ।। ୧୩.

ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଶୂଦ୍ର, ଶ୍ରାଦ୍ଧ, କ୍ଷୀରବ, ବଳବଜ, ତରବ, ବାରଣ, ଲବା, ଲବବର୍ଷ ଓ ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ଘାସଗୁଡିକୁ ସଦା ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ ।

ଅଞ୍ଜନାଭ୍ଯଞ୍ଜନାଗନ୍ଧାମାନୁପ୍ରଲଯନଂ ତଥା । କାଶୈଃ ପୁନର୍ଭଵୈଃ କାର୍ଯ୍ଯଂ ସର୍ଵ୍ଵମେଵ ଫଲଂ ଭଵେତ୍ ।। ୧୩.

ଅଞ୍ଜନ, ଗନ୍ଧ, ମଲିଶ୍, ଏବଂ କାଶ ଓ ପୁନର୍ଭବ ଘାସ ଦ୍ୱାରା ଯଥାଯଥ ଉପଚାର କରିବା ଉଚିତ । ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଫଳ ମିଳିଥାଏ ।

କାଶାଃ ପୁନର୍ଭଵା ଯେ ଚ ବର୍ହଣା ଉପବର୍ହଣାଃ। ଅଥ ତେ ପିତରୋ ଦେଵା ଦେଵାଶ୍ଚ ପିତରଃ ପୁନଃ ।। ୧୩.

କାଶ, ପୁନର୍ଭବ, ବର୍ହଣ ଓ ଉପବର୍ହଣ ଘାସଗୁଡିକ — ଏମାନେ ପିତୃମାନେ ଦେବତା ଓ ଦେବତାମାନେ ପୁନଃ ପିତୃମାନେ ।

ପୁଷ୍ପଗନ୍ଧାଦିଧୂପାନାମେଷ ମନ୍ତ୍ର ଉଦାହୃତଃ। ଆହୃତ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣାଯାନ୍ତୁ ହୋମାର୍ଥେ ଵିପ୍ରଯତ୍ନତଃ ।। ୧୩.

ଫୁଲ, ଗନ୍ଧ ଓ ଧୂପ ଆଦି ଉପଚାର ପାଇଁ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଦିଆଯାଇଛି । ସେଗୁଡିକୁ ଏକତ୍ର କରି, ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ହୋମ ପାଇଁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ ।

ସୋମାଯ ଵୈ ପିତୃମତେ ସ୍ଵଧା ଅଙ୍ଗିରସେ ନମଃ। ଅସ୍ଵର୍ଗ୍ଯଂ ଲୌକିକଂ ଵାପି ଜୁହୁଯାତ୍କର୍ମ୍ମସିଦ୍ଧଯେ ।। ୧୩.

ପିତୃମାନଙ୍କ ନାଥ ସୋମଙ୍କୁ ସ୍ୱଧା, ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କୁ ନମସ୍କାର । ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହେବା ପାଇଁ ଚାହେଁ ଏହା ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ନୁହେଁ କିମ୍ବା ଲୋକୀୟ ହେଉ, ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ ।

ଅନ୍ତରାଧାଯ ସମିଧଂ ତଥା ହୋମୋ ଵିଧୀଯତେ ୧୩.

ମଧ୍ୟରେ ଦାର ରଖି, ଏଭଳି ହୋମ କାର୍ଯ୍ୟ ନିୟମ ଅନୁସାରେ କରାଯାଏ ।

ଅଗ୍ନଯେ କଵ୍ଯଵାହାଯ ସ୍ଵଧା ଅଙ୍ଗିରସେ ନମଃ। ଯମାଯ ଚୈଵାଙ୍ଗିରସେ ସ୍ଵଧା ନମ ଇତି ବ୍ରୁଵନ୍ ।। ୧୩.

ପିତୃମାନଙ୍କ ନିମିତ୍ତ କବ୍ୟବାହା ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ସ୍ୱଧା, ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କୁ ନମସ୍କାର । ଯମଙ୍କୁ ଏବଂ ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କୁ ସ୍ୱଧା, ଏଭଳି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ ।

ଇତ୍ଯେତେ ଵୈ ହୋମମନ୍ତ୍ରା ମନ୍ତ୍ରାଣାମନୁ ପୂର୍ଵ୍ଵଶଃ। ଦକ୍ଷିଣାତୋଽଗ୍ନଯେ ନିତ୍ଯଂ ସୋମାଯାନ୍ତରତସ୍ତଥା ।। ୧୩.

ଏହି ହୋମ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡିକ ମନ୍ତ୍ରର କ୍ରମ ଅନୁସାରେ । ସଦା ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅଗ୍ନି ପାଇଁ, ମଧ୍ୟରେ ସୋମ ପାଇଁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ ।

ଏତଯୋରନ୍ତରଂ ନିତ୍ଯଂ ଜୁହୁଯାଦ୍ଵୈ ଵିଵସ୍ଵତେ। ଉପଚାରଂ ସ୍ଵଧାକାରଂ ତଥୈଵୋଲ୍ଲେଖନଞ୍ଚ ଯତ୍ ।। ୧୩.

ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ସଦା ବିବସ୍ବାନଙ୍କୁ ଉପଚାର, ସ୍ୱଧା ଦେବା, ନିୟମିତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ଚିହ୍ନ ଦେଇ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।

ହୋମଜପ୍ଯେ ନମସ୍କାରଃ ପ୍ରୋକ୍ଷଣଞ୍ଚ ଵିଶେଷତଃ। ଅଞ୍ଜନାଭ୍ଯଞ୍ଜନେ ଚୈଵ ପିଣ୍ଡସଂଵପନଂ ତଥା ।। ୧୩.

ହୋମ ଓ ଜପରେ ବିଶେଷ କରି ନମସ୍କାର, ଛିଟାଯିବା, ଆଞ୍ଜନ ଓ ତେଲ ଲଗାଇବା, ଏବଂ ପିଣ୍ଡ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।

ଅଶ୍ଵମେଧଫଲେନୈଵ ତତ୍ସ୍ମୃତଂ ମନ୍ତ୍ରପୂର୍ଵ୍ଵକମ୍। କ୍ରିଯାଃ ସର୍ଵ୍ଵା ଯଥୋ ଦ୍ଦିଷ୍ଟାଃ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ସମାଚରେତ୍ ।। ୧୩.

ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ସହିତ, ମନ୍ତ୍ର ପୂର୍ବକ ସମସ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଏବଂ ଯଥାଯଥ ଚେଷ୍ଟାରେ କରିବା ଉଚିତ।

ବହୁହଵ୍ଯତ୍ଵମେଵାଗ୍ନୌ ସୁସମିଦ୍ଧେ ଵିଶେଷତଃ। ଵିଧୂମେ ଲେଲିହାନେ ଚ ହୋତଵ୍ଯଂ କର୍ମସିଦ୍ଧଯେ ।। ୧୩.

ଭଲ ଭାବେ ଜଳୁଥିବା ଅଗ୍ନିରେ, ବିଶେଷ କରି ବେଶି ହବ୍ୟ ଦେବାବେଳେ, ଧୂଆଁ ନଥିବା ଏବଂ ଶିଖା ଝଲମଲ କରୁଥିବା ସମୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।