ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଅମୂର୍ତ୍ତିମନ୍ତଃ ପିତରୋ ଧର୍ମମୂର୍ତ୍ତିଧରାସ୍ତୁ ଯେ। ତ୍ରଯ ଏତେ ଗଣାସ୍ତେଷାଂ ଚତ୍ଵାରୋଽନ୍ଯେ ନିବୋଧତ ।। ୧୧.

ଯେ ପିତୃଗଣ ନିରାକାର ଅଟନ୍ତି, ଏବଂ ଯେମାନେ ଧର୍ମର ଆକାର ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତିନି ଦଳ; ଏବେ ଚାରିଟି ଅନ୍ୟ ଦଳ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।

ଯାନ୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠା ମୂର୍ତ୍ତିମନ୍ତୋ ମହାପ୍ରଭାଃ। ଉତ୍ପନ୍ନାସ୍ତେ ସ୍ଵଧାଯାସ୍ତୁ କନ୍ଯା ହ୍ଯଗ୍ନେଃ କଵେଃ ସୁତାଃ ।। ୧୧.

ହେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଏହି ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ଏବଂ ମହାପ୍ରଭାଶାଳୀ ପିତୃମାନେ ବିଷୟରେ କହିବି; ସେମାନେ ସ୍ୱଧାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯେଉଁମାନେ ଅଗ୍ନି ଏବଂ କବିଙ୍କର କନ୍ୟା।

ପିତରୋ ଦେଵଲୋକେଷୁ ଜ୍ଯୋତିର୍ଭାସିଷୁ ଭାସ୍ଵରାଃ। ସର୍ଵକାମସମୃଦ୍ଧେଷୁ ଦ୍ଵିଜା ସ୍ତାନ୍ଭାଵଯନ୍ତ୍ଯୁତ ।। ୧୧.

ପିତୃମାନେ ଦେବଲୋକରେ ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆଲୋକରେ ବସିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଭୋଗରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନରେ ଅଛନ୍ତି; ଦ୍ୱିଜମାନେ ସେମାନେକୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି।

ଏତେଷାଂ ମାନସୀ କନ୍ଯା ଗୌର୍ନାମ ଦିଵି ଵିଶ୍ରୁତା। ଦତ୍ତସେନା କୁମାରେଣ ଶୁକ୍ରସ୍ଯ ମହିଷୀ ପ୍ରିଯା ।। ୧୧.

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏକ କନ୍ୟା ଗୌର୍ ନାମରେ ଦିବି ଖ୍ୟାତିପ୍ରାପ୍ତ, ସେ ଦତ୍ତସେନା କୁମାରଙ୍କର ପ୍ରିୟ ରାଣୀ ଏବଂ ଶୁକ୍ରଙ୍କର ପୁତ୍ର।

ଏକତ୍ରିଂଶଚ୍ଚ ଵିଖ୍ଯାତା ଭୃଗୂଣାଂ କୀର୍ତ୍ତିଵର୍ଦ୍ଧନାଃ। ମରୀଚିଗର୍ଭାସ୍ତେ ଲୋକାଃ ସମାଵୃତ୍ଯ ଦିଵି ସ୍ଥିତାଃ ।। ୧୧.

ଭୃଗୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏକତିସ ଖ୍ୟାତିପ୍ରାପ୍ତ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ କୀର୍ତ୍ତି ବଢାନ୍ତି; ଏହି ଲୋକମାନେ ମରୀଚିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଦିବିରେ ସମସ୍ତକୁ ଆବୃତ କରି ଅଛନ୍ତି।

ଏତେ ହ୍ଯଙ୍ଗିରସଃ ପୁତ୍ରାଃ ସାଧ୍ଯୈଃ ସହ ଵିଵର୍ଦ୍ଧିତାଃ। ଉପହୂତାଃ ସ୍ମୃତାସ୍ତେ ତୁ ପିତରୋ ଭାସ୍ଵରା ଦିଵି। ତାନ୍କ୍ଷତ୍ରିଯଗଣାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭାଵଯନ୍ତି ଫଲାର୍ଥିନଃ ।। ୧୧.

ଏମାନେ ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କ ପୁତ୍ର, ସାଧ୍ୟମାନେ ସହିତ ବଢିଛନ୍ତି; ସେମାନେ ଦିବିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପିତୃ ଭାବରେ ଡାକାଯାନ୍ତି ଏବଂ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି। କ୍ଷତ୍ରିୟ ଦଳମାନେକୁ ଦେଖି, ଫଳ ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ସେମାନେକୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି।

ଏତେଷାଂ ମାନସୀ କନ୍ଯା ଯଶୋଦା ନାମ ଵିଶ୍ରୁତା। ପତ୍ନୀ ସା ଵିଶ୍ଵମହତଃ ସ୍ନୁଷା ଵୈ ଵିଶ୍ଵଶର୍ମ୍ମିଣଃ ।। ୧୧.

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କନ୍ୟା ଯଶୋଦା ନାମରେ ଖ୍ୟାତିପ୍ରାପ୍ତ; ସେ ଵିଶ୍ଵମହତଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଏବଂ ଵିଶ୍ଵଶର୍ମାଙ୍କର ଜା ଅଛି।

ରାଜର୍ଷେର୍ଜନନୀ ଦେଵୀ ଖଟ୍ଵାଙ୍ଗସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ। ଯସ୍ଯ ଯଜ୍ଞେ ପୁରା ଗୀତା ଗାଥା ଗୀତୈର୍ମହର୍ଷିଭିଃ ।। ୧୧.

ସେ ଦେବୀ ରାଜାର୍ଷି ଖଟ୍ୱାଙ୍ଗଙ୍କର ଜନନୀ, ଯେ ମହାତ୍ମା; ତାଙ୍କର ଯଜ୍ଞରେ ପୁରାତନ ସମୟରେ ମହାର୍ଷିମାନେ ଗୀତ ଗାଇଥିଲେ।

ଅଗ୍ନେର୍ଜନ୍ମ ତଥା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶାଣ୍ଡିଲ୍ଯସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ। ଯଜମାନଂ ଦିଲୀପଂ ଯେ ପଶ୍ଯନ୍ତି ସୁସମାହିତାଃ। ସତ୍ଯଵ୍ରତଂ ମହାତ୍ମାନଂ ତେ ସ୍ଵର୍ଗଜଯିନୋଽମରାଃ ।। ୧୧.

ଅଗ୍ନି ଏବଂ ମହାତ୍ମା ଶାଣ୍ଡିଲ୍ୟଙ୍କର ଜନ୍ମ ଦେଖି, ଯେମାନେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଦିଲୀପ ଏବଂ ମହାତ୍ମା ସତ୍ୟବ୍ରତଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଦେଖନ୍ତି, ସେ ଅମରମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବିଜୟୀ ହୁଅନ୍ତି।

ଆଜ୍ଯପା ନାମ ପିତରଃ କର୍ଦମସ୍ଯ ପ୍ରଜାପତେଃ । ସମୁତ୍ପନ୍ନସ୍ଯ ପୁଲହାଦୁତ୍ପନ୍ନାସ୍ତସ୍ଯ ଵୈ ପୁନଃ ।। ୧୧.

ଆଜ୍ୟପା ନାମକ ପିତୃମାନେ କର୍ଦ୍ଦମ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି; ସେମାନେ ପୁନଃ ପୁଲହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି।

ଲୋକେଷ୍ଵେତେଷୁ ଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ କାମଗେଷୁ ଵିହଙ୍ଗମାଃ । ଏତାନ୍ଵୈଶ୍ଯଗଣାଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧେ ଭାଵଯନ୍ତି ଫଲାର୍ଥିନଃ ।। ୧୧.

ଏହି ଲୋକମାନେ, ସେମାନେ ଭୋଗ ଆଶାରେ ପକ୍ଷୀ ଭାବରେ ଘୁଞ୍ଚିବା; ଏହି ପିତୃମାନେକୁ ବୈଶ୍ୟ ଦଳମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ଫଳ ଆଶା କରି।

ଏତେଷାଂ ମାନସୀ ସନ୍ଯା ଵିରଜା ନାମ ଵିଶ୍ରୁତା । ଯଯାତେର୍ଜନନୀ ସାଧ୍ଵୀ ପତ୍ନୀ ସା ନହୁଷସ୍ଯ ତୁ ।। ୧୧.

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କନ୍ୟା ଭିରଜା ନାମରେ ଖ୍ୟାତିପ୍ରାପ୍ତ; ସେ ଯୟାତିଙ୍କର ଶୁଭ ଜନନୀ ଏବଂ ନହୁଷଙ୍କର ପତ୍ନୀ।

ସୁକାଲା ନାମ ପିତରୋ ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ପ୍ରଜାପତେଃ । ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭସ୍ଯ ସୁତାଃ ଶୂଦ୍ରାସ୍ତାନ୍ବାଵଯନ୍ତ୍ଯୁତ ।। ୧୧.

ସୁକାଳା ନାମକ ପିତୃମାନେ ବସିଷ୍ଠ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ସନ୍ତାନ ଏବଂ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭଙ୍କର ପୁତ୍ର; ଶୂଦ୍ରମାନେ ସେମାନେକୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି।

ମାନସା ନାମ ତେ ଲୋକା ଵହନ୍ତେ ଯତ୍ର ତେ ଦିଵି। ଏତେଷାଂ ମାନସୀ କନ୍ଯା ନର୍ମଦା ସରିତାଂ ଵରା ।। ୧୧.

ସେମାନଙ୍କର ଲୋକମାନେ ମାନସ ନାମରେ ଦିବିରେ ବହନ କରନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କନ୍ୟା ନର୍ମଦା, ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

ସା ଭାଵଯତି ଭୂତାନି ଦକ୍ଷିଣାପଥଗାମିନୀ । ଜନନୀ ତ୍ରସଦ୍ଦସ୍ଯୋର୍ହି ପୁରୁକୁତ୍ସପରିଗ୍ରହଃ ।। ୧୧.

ସେ ଦକ୍ଷିଣାପଥରେ ବହି ଭୂତମାନେକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି; ସେ ତ୍ରସଦ୍ଦସ୍ୟୁଙ୍କର ଜନନୀ ଏବଂ ପୁରୁକୁତ୍ସଙ୍କର ପତ୍ନୀ।

ଏତେଷାମଭ୍ଯୁପଗମାନ୍ମାତୁର୍ମନ୍ଵନ୍ତରେଶ୍ଵରଃ । ମନ୍ଵନ୍ତ ରାଦୌ ଶ୍ରାଦ୍ଧାନି ପ୍ରଵର୍ତ୍ତଯତି ସର୍ଵଶଃ ।। ୧୧.

ମନ୍ୱନ୍ତରର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୁ ଏହି ପିତୃମାନେକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ମନ୍ୱନ୍ତର ଆରମ୍ଭରେ ସମସ୍ତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି।

ପିଦୄଣାମାନୁପୂର୍ଵ୍ଯେଣ ସର୍ଵେଷାଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ । ତସ୍ମାଦିହ ସ୍ଵଧର୍ମେଣ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ଦେଯନ୍ତୁ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ।। ୧୧.

ହେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ପିତୃମାନେକୁ କ୍ରମରେ, ଏଠାରେ ନିଜ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ଦେବା ଉଚିତ।

ସର୍ଵେଷାଂ ରାଜତୈଃ ପାତ୍ରୈରପି ଵା ରଜତାନ୍ଵିତୈଃ। ଦତ୍ତଂ ସ୍ଵଧାଂ ପୁରୋଧାଯ ତଥା ପ୍ରୀଣାତି ଵୈ ପିତୄନ୍ ।। ୧୧.

ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଚାନ୍ଦି ପାତ୍ରରେ କିମ୍ବା ଚାନ୍ଦି ଲଗାଇଥିବା ପାତ୍ରରେ ଦାନ ଦେଲେ, ଆଗରେ 'ସ୍ଵଧା' ରଖି ଦେବା ଦ୍ୱାରା ପିତୃଗଣ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି।

ସୋମସ୍ଯାପ୍ଯାଯନଂ କୃତ୍ଵା ହ୍ଯଗ୍ନେର୍ଵୈଵସ୍ଵତସ୍ଯ ଚ। ଉଦ ଗାଯନଞ୍ଚାଗ୍ନୌ ଚ ଅଶ୍ଵମେଧଂ ତଦାମୁଯାତ୍ ।। ୧୧.

ସୋମର ପୂରଣ କରି, ଅଗ୍ନି ଓ ବୈବସ୍ବତ ଅଗ୍ନିର ପୂରଣ କରି, ଜଳ ଓ ଅଗ୍ନିର ଗାନ କରି, ଏହା କରିଥିଲେ ଅଶ୍ଵମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳିଥାଏ।

ପିତୄନ୍ ପ୍ରୀଣାତି ଵୈ ଭକ୍ତ୍ଯା ପିତରଃ ପ୍ରୀଣଯନ୍ତି ତମ୍। ପିତରଃ ପୁଷ୍ଟିକାମସ୍ଯ ପ୍ରଜାକାମସ୍ଯ ଵା ପୁନଃ। ପୁଷ୍ଟିଂ ପ୍ରଜାଂ ଚ ସ୍ଵର୍ଗଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛନ୍ତି ନ ସଂଶଯଃ ।। ୧୧.

ଭକ୍ତି ସହିତ ପିତୃଗଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଲେ, ପିତୃଗଣ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଲୋକ ପୁଷ୍ଟି କିମ୍ବା ସନ୍ତାନ ଚାହେ, ପିତୃଗଣ ତାଙ୍କୁ ପୁଷ୍ଟି, ସନ୍ତାନ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ଦେଇଥାନ୍ତି — ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

ଦେଵକାର୍ଯ୍ଯାଦପି ସଦା ପିତୃକାର୍ଯ୍ଯଂ ଵିଶିଷ୍ଯତେ। ଦେଵତାଭ୍ଯଃ ପିତୄଣାଂ ହି ପୂର୍ଵ୍ଵମାପ୍ଯାଯନଂ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୧୧.

ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜାଠାରୁ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ ସଦା ବେଶି ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ପିତୃଗଣଙ୍କର ପୂରଣ ସଦା ଦେବତାଙ୍କର ପୂରଣ ପୂର୍ବରୁ ହୁଏ।

ନ ହି ଯୋଗଗତିଃ ସୂକ୍ଷ୍ମା ପିତୄଣାମପି ତୃପ୍ତଯଃ। ତପସା ହି ପ୍ରସିଦ୍ଧେନ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ମାଂସଚକ୍ଷୁଷା ।। ୧୧.

ଯୋଗର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗତି ପିତୃଗଣଙ୍କ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ତାଙ୍କର ତୃପ୍ତି ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ନୁହେଁ। ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମାଂସ ଚକ୍ଷୁରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଯାଏ।

ଇତ୍ଯେତେ ପିତରଶ୍ଚୈଵ ଲୋକା ଦୁହିତରଶ୍ଚ ଵୈ। ଦୌହିତ୍ରା ଯଜମାନାଶ୍ଚ ପ୍ରୋକ୍ତା ଯେ ଭାଵଯନ୍ତି ତାନ୍ ।। ୧୧.

ଏହିପରି ପିତୃଗଣଙ୍କର ଲୋକ, ତାଙ୍କର ଝିଅ, ଦୌହିତ୍ର, ଏବଂ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ — ଯେଉଁମାନେ ପିତୃଗଣଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି — ସମସ୍ତଙ୍କ ବିଷୟରେ କୁହାଯାଇଛି।

ଚତ୍ଵାରୋ ମୂର୍ତ୍ତିମନ୍ତଶ୍ଚ ତ୍ରଯସ୍ତେଷାମମୂର୍ତ୍ତଯଃ। ତେଭ୍ଯଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧାନି ସତ୍କୃତ୍ଯ ଦେଵାଃ କୁର୍ଵ୍ଵନ୍ତି ଯତ୍ନତଃ ।। ୧୧.

ଚାରିଜଣ ଦେହଧାରୀ ଅଛନ୍ତି, ତିନିଜଣ ଦେହ ନଥିବା। ଦେବତାମାନେ ଏମାନେ ପ୍ରତି ଆଦର ସହିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରନ୍ତି।

ଭକ୍ତାଃ ପ୍ରାଞ୍ଜଲଯଃ ସର୍ଵେ ସେନ୍ଦ୍ରାସ୍ତଦ୍ଘତମାନସାଃ। ଵିଶ୍ଵେ ଚ ସିକତାଶ୍ଚୈଵ ପୃଶ୍ନିଜାଃ ଶ୍ରୃଙ୍ଗିଣସ୍ତଥା ।। ୧୧.

ସମସ୍ତ ଭକ୍ତମାନେ ହାତ ଜୋଡି ରହନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଏହିପରି ଭାବରେ ମନ ଲଗାଇଥିବା ଲୋକମାନେ, ବିଶ୍ୱେ, ସିକତା, ପୃଶ୍ନିଜ ଓ ଶୃଙ୍ଗିନ୍ ମଧ୍ୟ।

କୃଷ୍ଣାଃ ଶ୍ଵେତାସ୍ତ୍ଵଜାଶ୍ଚୈଵ ଵିଧିଵତ୍ପୂଜଯନ୍ତ୍ଯୁତ। ପ୍ରଜାସ୍ତା ଵାତରଶନା ଦିଵାକୀର୍ତ୍ତ୍ଯାସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୧୧.

କଳା, ଧଳା ଓ ଅଜନ୍ମା ମାନେ ମଧ୍ୟ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପୂଜା କରନ୍ତି। ବାୟୁ ରେଶା ଧାରଣ କରୁଥିବା ସନ୍ତାନ ଓ ଦିନରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିବା ସନ୍ତାନମାନେ ମଧ୍ୟ।

ଲେଖାଶ୍ଚ ମରୁତଶ୍ଚୈଵ ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ଯାଶ୍ଚ ଦିଵୌକସଃ। ଅତ୍ରିଭୃଗ୍ଵଙ୍ଗିରାଦ୍ଯାଶ୍ଚ ଋଷଯଃ ସର୍ଵ୍ଵ ଏଵ ଚ ।। ୧୧.

ଲେଖା, ମରୁତ, ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦିବ୍ୟ ଜନ, ଏବଂ ଅତ୍ରି, ଭୃଗୁ, ଅଙ୍ଗିରା ଆଦି ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ।

ଯକ୍ଷା ନାଗାଃ ସୁପର୍ଣାଶ୍ଚ କିନ୍ନରା ରାକ୍ଷସୈଃ ସହ। ପିତୄଂସ୍ତ୍ଵପୂଜଯନ୍ସର୍ଵେ ନିତ୍ଯମେଵ ଫଲାର୍ଥିନଃ ।। ୧୧.

ଯକ୍ଷ, ନାଗ, ସୁପର୍ଣ୍ଣ, କିନ୍ନର, ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ — ସମସ୍ତେ ପିତୃଗଣଙ୍କୁ ସଦା ପୂଜା କରନ୍ତି, ଫଳ ଆଶା କରି।

ଏଵମେତେ ମହାତ୍ମାନଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧେ ସତ୍କୃତ୍ଯ ପୂଜିତାଃ। ସର୍ଵାନ୍କାମାନ୍ପ୍ରଯଚ୍ଛନ୍ତି ଶତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ ।। ୧୧.

ଏପରି ମହାତ୍ମାମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ସମ୍ମାନିତ ଓ ପୂଜିତ ହେଇ, ଶତ ଶତ, ହଜାର ହଜାର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି।