ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ତିସ୍ରଃ କନ୍ଯାସ୍ତୁ ମେନାଯାଂ ଜନଯାମାସ ଶୈଲରାଟ୍। ଅପର୍ଣାମେକପର୍ଣାଞ୍ଚ ତୃତୀଯାମେକପାଟଲାମ୍ ।। ୧୧.

ଶୈଳରାଜ ହିମବତ ମେନାଙ୍କୁ ତିନୋଟି ଝିଅ ଦେଲେ—ଏକାପର୍ଣ୍ଣା, ଏକପର୍ଣ୍ଣା ଏବଂ ତୃତୀୟା ଏକପାଟଳା।

ଆଶ୍ରିତେ ଦ୍ଵେ ହ୍ଯପର୍ଣା ତୁ ଅନିକେତା ତପୋଽଚରତ୍। ନ୍ଯଗ୍ରୋଧମେକପର୍ଣୀ ତୁ ପାଟଲାମେକପାଟଲା। ଶତଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ଦୁଶ୍ଚରଂ ଦେଵଦାନଵୈଃ ଷ।। ୧୧.

ଏମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଏକାପର୍ଣ୍ଣା ଘରବାହାରେ ରହି, ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ଏକପର୍ଣ୍ଣା ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ ରହିଥିଲେ, ଏକପାଟଳା ପାଟଳ ଗଛ ତଳେ ରହିଥିଲେ। ସେମାନେ ଶତ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଦେବତା-ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ ଏମିତି କଠିନ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ।

ଆହାରମେକପର୍ଣେନ ଏକପର୍ଣୀ ସମାଚରତ୍। ପାଟଲେନୈଵ ଚୈକେନ ଵିଦଧ୍ଯାଦେକପାଟଲା ।। ୧୧.

ଏକପର୍ଣ୍ଣା ପ୍ରତିଦିନ ଏକଟି ପତ୍ର ଖାଇ ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁଥିଲେ। ଏକପାଟଳା ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ଏକଟି ପାଟଳ ଫୁଲ ଖାଇଥିଲେ।

ପୂର୍ଣେ ପୂର୍ଣେ ସହସ୍ରେ ଦ୍ଵେ ଆହାରଂ ଵୈ ପ୍ରଜକ୍ରତୁଃ । ଏକା ତତ୍ର ନିରାହାରା ତାଂ ମାତା ପ୍ରତ୍ଯଭାଷତ ।। ୧୧.

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦୁଇ ହଜାର ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ସେମାନେ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଖାଇ ନଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ମାଆ ଡାକି କହିଥିଲେ।

ନିଷେଧଯନ୍ତୀ ହ୍ଯୁମେତି ମାତା ସ୍ରେହେନ ଦୁଃଖିତା। ସା ତଥୋକ୍ତତଯା ଦେଵୀ ମାତ୍ରା ଦୁଶ୍ଚରଚାରିଣୀ ।। ୧୧.

ମାଆ ତାଙ୍କୁ ସ୍ନେହ ଓ ଦୁଃଖରେ ନିଷେଧ କରି 'ଉ' ବୋଲି କହିଥିଲେ। ମାଆଙ୍କ କଥା ଅନୁସାରେ ସେ ଦେବୀ, ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ।

ଉମେତି ସା ମହାଭାଗା ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତା । ତଥେତି ନାମ୍ନା ତେନାସୌ ନିରୁକ୍ତା କର୍ମଣା ଶୁଭା ।। ୧୧.

ସେ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ ତିନି ଲୋକରେ 'ଉମା' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ଶୁଭ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସେ ଏହି ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ।

ଏତତ୍ତୁ ତ୍ରିକୁମାରୀକଂ ଜଗତ୍ସ୍ଯାସ୍ଯତି ଶାଶ୍ଵତମ୍। ଏତାସାଂ ତପସା ଦୃପ୍ତଂ ଯାଵଦ୍ଭୂମିଦ୍ଧରିଷ୍ଯତି ।। ୧୧.

ଏହି ତିନି କନ୍ୟା ସଦା ସଂସାରରେ ରହିବେ। ସେମାନଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀ ଅଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ଅଟୁଟ ରହିବ।

ତପଃଶରୀରାସ୍ତାଃ ସର୍ଵାସ୍ତିସ୍ରୋ ଯୋଗବଲାନ୍ଵିତାଃ। ଦେଵ୍ଯସ୍ତାଃ ସୁମହାଭାଗାଃ ସର୍ଵ୍ଵାଶ୍ଚ ସ୍ଥିରଯୌଵନାଃ ।। ୧୧.

ଏହି ତିନି ଜଣୀ ତପସ୍ୟାରେ ଗଢ଼ା ଦେହ ଓ ଯୋଗଶକ୍ତି ସହିତ, ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ ଓ ସଦା ଯୁବତୀ ଦେବୀମାନେ।

ସର୍ଵାଶ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନ୍ଯଃ ସର୍ଵା ଶ୍ଚୈଵୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵରେତସଃ। ଉମା ତାସାଂ ଵରିଷ୍ଠା ଚ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଚ ଵରଵର୍ଣିନୀ ।। ୧୧.

ସମସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମ ଉପଦେଶିକା ଓ ଉଚ୍ଚ ପବିତ୍ରତାରେ ଅଟୁଟ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉମା ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅତି ସୁନ୍ଦର।

ମହାଯୋଗବଲୋପେତା ମହାଦେଵମୁପସ୍ଥିତା। ଦନ୍ତକାଣ୍ଵୋଶନା ତସ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରୋ ଵୈ ଭୃଗୁନନ୍ଦନଃ ।। ୧୧.

ମହା ଯୋଗଶକ୍ତି ସହିତ ସେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ପୁଅ ଦନ୍ତକାଣ୍ବ, ଭୃଗୁବଂଶୀ।

ଅସିତସ୍ଯୈକପର୍ଣୀ ତୁ ପତ୍ନୀ ସାଧ୍ଵୀ ଦୃଢଵ୍ରତା। ଦତ୍ତା ହିମଵତା ତସ୍ମୈ ଯୋଗାଚାର୍ଯାଯ ଧୀମତେ। ଦେଵଲଂ ସୁଷୁଵେ ସା ତୁ ବ୍ରହ୍ମିଷ୍ଠଂ ମାନସଂ ସୁତମ୍ ।। ୧୧.

ଏକପର୍ଣ୍ଣା, ଦୃଢ଼ବ୍ରତ ଓ ସତୀ, ହିମବତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯୋଗଶିକ୍ଷକ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଅସିତଙ୍କୁ ବିବାହ କରାଯାଇଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କୁ ମନରେ ଜନ୍ମିଥିବା ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ଦେବଳ ନାମକ ପୁଅ ଦେଲେ।

ଯା ଚୈତାସାଂ କୁମାରୀଣାଂ ତୃତୀଯା ତ୍ଵେକପାଟଲା। ପୁତ୍ରଂ ଶତଶିଲାକସ୍ଯ ଜୈଗୀଷଵ୍ଯମୁପସ୍ଥିତା ।। ୧୧.

ଏହି କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ତୃତୀୟା ଏକପାଟଳା, ଶତଶିଳାକଙ୍କ ପୁଅ ଜୈଗୀଷବ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।

ତସ୍ଯାପି ଶଙ୍ଖଲିଖିତୌ ସ୍ମୃତୌ ପୁତ୍ରାଵଯୋନିଜୌ। ଇତ୍ଯେତା ଵୈ ମହାଭାଗାଃ କନ୍ଯା ହିମଵତଃ ଶୁଭାଃ ।। ୧୧.

ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଝିଅ ଶଂଖ ଓ ଲିଖିତ, ଯେଉଁମାନେ ଗର୍ଭ ଛାଡ଼ି ଜନ୍ମିଥିଲେ, ସ୍ମୃତିରେ ଅଛନ୍ତି। ଏହିଭଳି ହିମବତଙ୍କ ଶୁଭ କନ୍ୟାମାନେ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ।

ରୁଦ୍ରାଣୀ ସା ତୁ ପ୍ରଵରା ସ୍ଵଗୁଣୈରତିରିଚ୍ଯତେ। ଅନ୍ଯୋନ୍ଯପ୍ରୀତିରନଯୋରୁମାଶଙ୍କରଯୋର୍ଯଥା ।। ୧୧.

ସେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୁଦ୍ରାଣୀ, ନିଜ ଗୁଣରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି। ଉମା ଓ ଶଂକରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଭଲପାଇବା ହେବା ଉଚିତ, ସେପରି ଅଛି।

ଶ୍ଲେଷଂ ସଂସକ୍ତଯୋର୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଶଙ୍କିତଃ କିଲ ଵୃତ୍ରହା। ତାଭ୍ଯାଂ ମୈଥୁନସକ୍ତାଭ୍ଯାମପତ୍ଯୋଦ୍ଭଵଭୀରୁଣା। ତଯୋଃ ସକାଶମିନ୍ଦ୍ରେଣ ପ୍ରେଷିତୋ ହଵ୍ଯଵାହନଃ ।। ୧୧.

ଉମା ଓ ଶଂକରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକତା ଓ ସ୍ନେହ ଦେଖି, ବୃତ୍ର ହନନକାରୀ ଇନ୍ଦ୍ର ସନ୍ଦେହ କଲେ। ସେମାନେ ମିଳନରେ ଲିନ ଓ ସନ୍ତାନ ଭୟରେ ଥିଲେ, ତେଣୁ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କଠାରେ ଅଗ୍ନିକୁ ପଠାଇଲେ।

ଅନଯୋ ରତିଵିଘ୍ନଞ୍ଚ ତ୍ଵମାଚର ହୁତାଶନ। ସର୍ଵତ୍ର ଗତ ଏଵ ତ୍ଵଂ ନ ଦୋଷୋ ଵିଦ୍ଯତେ ତଦା ।। ୧୧.

ହୁତାଶନ, ତୁମେ ତାଙ୍କର ଏକତ୍ରତାରେ ବାଧା ଦେବାକୁ ଚାହିଁବା। ତୁମେ ସବୁଠାରେ ଅଛ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ।

ଇତ୍ଯେଵମୁକ୍ତେ ତୁ ତଥା ଵହ୍ନିନା ଚ ତଥା କୃତମ୍। ଉମାଦେହଂ ସମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ଶୁକ୍ରଂ ଭୂମୌ ଵିସର୍ଜିତମ୍ ।। ୧୧.

ଏଭଳି କହିବା ପରେ ଏବଂ ଅଗ୍ନି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ପରେ, ଉମା ତାଙ୍କର ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଶୁକ୍ରକୁ ପୃଥିବୀରେ ଛାଡିଦେଲେ।

ତତୋ ରୁଷିତଯା ଦେଵ୍ଯା ଶପ୍ତୋଽଗ୍ନିଃ ଶାଂଶପାଯନ। ଇଦଂ ଚୋକ୍ତଵତୀ ଵହ୍ନିଂ ରୋଷଗଦ୍ଘଦଯା ଗିରା ।। ୧୧.

ତାପରେ ରୁଦ୍ରାଣୀ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଶାଂଶପାୟନ, ଅଗ୍ନିକୁ ଶାପ ଦେଲେ ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ କମ୍ପିତ କଣ୍ଠରେ ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡିକ କହିଲେ।

ଯସ୍ମାନ୍ମଯ୍ଯଵିତୃପ୍ତାଯାଂ ରତିଵିଘ୍ନଂ ହୁତାଶନ। କୃତଵାନସ୍ଯକର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମସି ଦୁର୍ମତେ ।। ୧୧.

ମୁଁ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥିବାବେଳେ, ହୁତାଶନ, ତୁମେ ରତିରେ ବାଧା ଦେଲା, ଯାହା ତୁମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଥିଲା ନାହିଁ। ଏହିପାଇଁ, ତୁମର ମନ ବିକୃତ।

ଯଦେଵଂ ଵିଭୃତଂ ଗର୍ଭଂ ରୌଦ୍ରଂ ଶୁକ୍ରଂ ମହାପ୍ରଭମ୍। ଗର୍ଭଂ ତ୍ଵଂ ଧାରଯସ୍ଵୈଵମେଷା ତେ ଦଣ୍ଡଧାରଣା ।। ୧୧.

ତୁମେ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦୀପ୍ତିମାନ ଶୁକ୍ରକୁ ଧାରଣ କରିଛ, ଏହି ଗର୍ଭକୁ ତୁମେ ଧାରଣ କରିବାକୁ ପଡିବ। ଏହା ତୁମର ଦଣ୍ଡ।

ସ ଶାପରୋଷାଦ୍ରୁଦ୍ରାଣ୍ଯା ଅନ୍ତର୍ଗର୍ଭୋ ହୁତାଶନଃ। ବହୂନ୍ଵର୍ଷଗଣାନ୍ ଗର୍ଭଂ ଧାରଯାମାସ ଵୈ ଦ୍ଵିଜାଃ ।। ୧୧.

ରୁଦ୍ରାଣୀଙ୍କ ଶାପରେ, ହୁତାଶନ ଅନେକ ବର୍ଷ ଧରି ଗର୍ଭକୁ ଅନ୍ତରେ ଧାରଣ କଲେ, ଦ୍ୱିଜଗଣ।

ସ ଗଙ୍ଗାମୁପଗମ୍ଯାହ ଶ୍ରୂଯତାଂ ସରିଦୁତ୍ତମେ। ସୁମହାନ୍ ପରିଖେଦୋ ମେ ଗର୍ଭଧାରଣକାରଣାତ୍ ।। ୧୧.

ସେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଗଲେ ଏବଂ କହିଲେ, 'ସର୍ବୋତ୍ତମ ନଦୀ, ମୋର ଗର୍ଭ ଧାରଣ କରିବାରୁ ମୁଁ ବହୁତ ଦୁଃଖିତ।'

ମଦ୍ଧିତାର୍ଥମିମଂ ଗର୍ଭମତୋ ଧାରଯ ନିମ୍ନଗେ। ମତ୍ପ୍ରସାଦାଚ୍ଚ ଖେଦୋ ଵୈ ମନ୍ଦସ୍ତଵ ଭଵିଷ୍ଯତି ।। ୧୧.

'ମୋ ପାଇଁ ଏହି ଗର୍ଭକୁ ଧାରଣ କର, ନଦୀ। ମୋର କୃପାରେ, ତୁମର ଦୁଃଖ ଅଳ୍ପ ହେବ।'

ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତଦା ସା ତୁ ସମ୍ପ୍ରହୃଷ୍ଟ ମହାନଦୀ। ତଂ ଗର୍ଭଂ ଧାରଯାମାସ ଦହ୍ଯମାନେନ ଚେତସା ।। ୧୧.

‘ଠିକ ଅଛି’ ବୋଲି କହି, ମହାନଦୀ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ମନ ଜଳିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଗର୍ଭକୁ ଧାରଣ କଲେ।

ସାପି କୃଚ୍ଛ୍ରେଣ ମହତା ଖିଦ୍ଯମାନା ମହାନଦୀ। କାଲଂ ପ୍ରକୃଷ୍ଟଂ ସୁମହଦ୍ଘର୍ଭଧାରଣତତ୍ପରା ।। ୧୧.

ମହାନଦୀ ଅତି ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଗର୍ଭକୁ ଧାରଣ କରିବାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଲେ।

ତଯା ପରିଗତଂ ଗର୍ଭଂ କୁକ୍ଷୌ ହିମଵତଃ ଶୁଭେ। ଶୁଭଂ ଶରଵଣଂ ନାମ ଚିତ୍ରଂ ପୁଷ୍ପିତପାଦପମ୍। ତତ୍ର ତଂ ଵ୍ଯସୃଜଦ୍ଗର୍ଭଂ ଦୀପ୍ଯମାନାମିଵାନଲମ୍ ।। ୧୧.

ସେ ଗର୍ଭକୁ ହିମବତଙ୍କ ଶୁଭ୍ର କୁକ୍ଷିରେ, ଶରବଣ ନାମକ ସୁନ୍ଦର ସ୍ଥାନରେ, ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ଗଛରେ ରଖିଲେ; ସେଠାରେ ଗର୍ଭକୁ ଛାଡିଦେଲେ, ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ।

ରୁଦ୍ରାଗ୍ନିଗଙ୍ଗାତନଯସ୍ତତ୍ର ଜାତୋଽରୁଣପ୍ରଭଃ । ଆଦିତ୍ଯଶତସଙ୍କାଶୋ ମହାତେଜାଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍ ।। ୧୧.

ସେଠାରେ ରୁଦ୍ର, ଅଗ୍ନି ଏବଂ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ହେଲେ, ଉଷା ପରି ଚମକୁଥିବା, ଶତ ଆଦିତ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ବିଶାଳ ଶକ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରଭାବ ଥିଲା।

ତସ୍ମିଞ୍ଜାତେ ମହାଭାଗେ କୁମାରେ ଜାହ୍ନଵୀସୁତେ। ଵିମାନଯାନୈରାକାଶଂ ପତତ୍ରିଭିରିଵାଵୃତମ୍ ।। ୧୧.

ଯାହ୍ନବୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ଏହି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ କୁମାର ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଆକାଶ ଦେବ ରଥରେ ଭରିଗଲା, ପକ୍ଷୀମାନେ ଭରିଥିବା ପରି।

ଦେଵଦୁନ୍ଦୁଭଯୋ ନେଦୁରାକାଶେ ମଧୁରସ୍ଵରାଃ। ମୁମୁଚୁଃ ପୁଷ୍ପଵର୍ଷଞ୍ଚ ଖଚରାଃ ସିଦ୍ଧଚାରଣାଃ ।। ୧୧.

ଦେବ ଦୁନ୍ଦୁଭି ଆକାଶରେ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ବାଜିଲା; ଖଚରା ସିଦ୍ଧ ଚାରଣମାନେ ଫୁଲ ବର୍ଷା କଲେ।