ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ତସ୍ମାଦ୍ଦଦ୍ଯାଚ୍ଚ ଵୈ ଦାନଂ ଵିପ୍ରାଯାତିଥଯେ ନରଃ। ପ୍ରଦାନାନି ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଫଲଞ୍ଚୈଷାଂ ତଥୈଵ ଚ ।। ୧୦.

ତେଣୁ ମନୁଷ୍ୟ ଉଚିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅତିଥିଙ୍କୁ ଦାନ ଦେବା। ମୁଁ ଏହି ଦାନଗୁଡ଼ିକ ଓ ସେମାନଙ୍କର ଫଳ କହିବି।

ଅଶ୍ଵମେଧସହସ୍ରେଣ ରାଜସୂଯଶତେନ ଚ। ପୁଣ୍ଡରୀକସହସ୍ରେଣ ଯୋଗିଷ୍ଵାଵସଥୋ ଵରମ୍ ।। ୧୦.

ଯୋଗୀମାନେ ପାଇଁ ଏକ ଆଶ୍ରୟ ଦେବା, ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ, ଶତ ରାଜସୂୟ ଓ ହଜାର ପଦ୍ମ ଅର୍ପଣ ଠାରୁ ଉତ୍ତମ।

ଆଦ୍ଯ ଏଷ ଗଣଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ପିତୄଣାମମିତୌଜସାମ୍। ଭାଵଯନ୍ସପ୍ତକାଲାନ୍ଵୈ ସ୍ଥିତ ଏଷ ଗଣସ୍ତଦା ।। ୧୦.

ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପିତୃମାନଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଗୋଷ୍ଠୀ ବର୍ଣ୍ଣନା ହେଲା। ସେମାନେ ସାତ ଦିନକୁ ପୋଷଣ କରି, ସେଇ ଗୋଷ୍ଠୀ ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ।

ଅତ ଊରଦ୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସର୍ଵାନ୍ ପିତୃଗଣାନ୍ପୁନଃ । ସନ୍ତତିଂ ସଂସ୍ଥିତିଞ୍ଚୈଵ ଭାଵନାଞ୍ଚ ଯଥାକ୍ରମମ୍ ।। ୧୦.

ଏବେ ମୁଁ ସମସ୍ତ ପିତୃଗୋଷ୍ଠୀ, ସେମାନଙ୍କର ବଂଶ, ତାଙ୍କର ଅବସ୍ଥାନ ଓ ଧ୍ୟାନକ୍ରମ ଅନୁସାରେ କହିବି।

ସପ୍ତ ମେଧାଵତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠାଃ ସ୍ଵର୍ଗେ ପିତୃଗଣାଃ ସ୍ମୃତାଃ। ଚତ୍ଵାରୋ ମୂର୍ତିମନ୍ତଶ୍ଚ ତ୍ରଯସ୍ତେଷାମମୂର୍ତ୍ତଯଃ। ତେଷାଂ ଲୋକଵିସର୍ଗନ୍ତୁ କୀର୍ତ୍ତଯିଷ୍ଯେ ନିବୋଧତ ।। ୧୧.

ସ୍ୱର୍ଗରେ ସତ୍ତ୍ୱବାନ ମେଧାବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସାତ ପିତୃଗୋଷ୍ଠୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଚାରି ଜଣ ରୂପଧାରୀ, ତିନି ଜଣ ଅରୂପ। ଏହି ଲୋକସୃଷ୍ଟି ବିଷୟରେ ମୁଁ କହିବି, ଶୁଣ।

ଯା ଵୈ ଦୁହିତରସ୍ତେଷାଂ ଦୋହିତ୍ରାଶ୍ଚୈଵ ଯେ ସ୍ମୃତାଃ। ଧର୍ମମୂର୍ତ୍ତିଧରାସ୍ତେଷାଂ ଯେ ତ୍ରଯଃ ପରମା ଗଣାଃ ।। ୧୧.

ସେମାନଙ୍କର ଝିଅ ଓ ଝିଅର ଝିଅମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଧର୍ମର ଆକୃତି ଧାରଣ କରୁଥିବା ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ତିନିଟି ଗୋଷ୍ଠୀ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

ନାମାନି ଲୋକସର୍ଗଞ୍ଚ ତେଷାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ସମାସତଃ। ଲୋକା ଵିରଜସୋ ନାମ୍ନା ଯତ୍ର ତିଷ୍ଠନ୍ତି ଭାସ୍ଵରାଃ ।। ୧୧.

ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ନାମ ଓ ତାଙ୍କର ଲୋକସୃଷ୍ଟି ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି। ବିରଜା ନାମକ ଲୋକ, ଯେଉଁଠାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳମାନେ ବସିଥାନ୍ତି।

ଅମୂର୍ତ୍ତଯଃ ପିତୃଗଣାଃ ପୁତ୍ରାସ୍ତେ ଵୈ ପ୍ରଜାପତେଃ। ଵିରଜସ୍ଯ ଦ୍ଵିଜାଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଵୈରାଜା ଇତି ଵିଶ୍ରୁତାଃ । ଏଷ ଵୈ ପ୍ରଥମଃ କଲ୍ପୋ ଵୈରାଜାନାଂ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଃ ।। ୧୧.

ପିତୃମାନେ ଦେହହୀନ, ସେମାନେ ପ୍ରଜାପତି ବିରଜାସଙ୍ଗ ଜନ୍ମିଥିବା ପୁଅ। ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେମାନେ 'ବୈରାଜ' ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ବୈରାଜମାନଙ୍କର ଏହା ପ୍ରଥମ କଳ୍ପ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି।

ତେଷାନ୍ତୁ ମାନସୀ କନ୍ଯା ମେନା ନାମ ମହାଗିରେଃ। ପତ୍ନୀ ହିମଵତଃ ଶୁଭ୍ର ଯସ୍ଯାଂ ମୈନାକ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୧୧.

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମନରେ ଜନ୍ମିଥିବା ଏକ କନ୍ୟା ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାଁ ମେନା, ଯିଏ ମହାପର୍ବତର ଝିଅ। ସେ ହିମବତଙ୍କର ଘରବୁହା ହେଲେ, ତାଙ୍କର ଗର୍ଭରୁ ମୈନାକ ପ୍ରସୂତି ହେଲେ।

ଜାତଃ ସର୍ଵୈଷଧିଧରଃ ସର୍ଵରତ୍ନାକରାତ୍ମଵାନ୍। ପର୍ଵତଃ ପ୍ରଵରଃ ପୁଣ୍ଯଃ କ୍ରୌଞ୍ଚସ୍ତସ୍ଯାତ୍ମଜୋଽଭଵତ୍ ।। ୧୧.

ମୈନାକ ସମସ୍ତ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ ଧାରଣ କରୁଥିବା ପବିତ୍ର ପର୍ବତ ଭାବେ ଜନ୍ମିଲେ। ତାଙ୍କର ପୁଅ କ୍ରଉଞ୍ଚ ହେଲେ।

ତିସ୍ରଃ କନ୍ଯାସ୍ତୁ ମେନାଯାଂ ଜନଯାମାସ ଶୈଲରାଟ୍। ଅପର୍ଣାମେକପର୍ଣାଞ୍ଚ ତୃତୀଯାମେକପାଟଲାମ୍ ।। ୧୧.

ଶୈଳରାଜ ହିମବତ ମେନାଙ୍କୁ ତିନୋଟି ଝିଅ ଦେଲେ—ଏକାପର୍ଣ୍ଣା, ଏକପର୍ଣ୍ଣା ଏବଂ ତୃତୀୟା ଏକପାଟଳା।

ଆଶ୍ରିତେ ଦ୍ଵେ ହ୍ଯପର୍ଣା ତୁ ଅନିକେତା ତପୋଽଚରତ୍। ନ୍ଯଗ୍ରୋଧମେକପର୍ଣୀ ତୁ ପାଟଲାମେକପାଟଲା। ଶତଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ଦୁଶ୍ଚରଂ ଦେଵଦାନଵୈଃ ଷ।। ୧୧.

ଏମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଏକାପର୍ଣ୍ଣା ଘରବାହାରେ ରହି, ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ଏକପର୍ଣ୍ଣା ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ ରହିଥିଲେ, ଏକପାଟଳା ପାଟଳ ଗଛ ତଳେ ରହିଥିଲେ। ସେମାନେ ଶତ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଦେବତା-ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ ଏମିତି କଠିନ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ।

ଆହାରମେକପର୍ଣେନ ଏକପର୍ଣୀ ସମାଚରତ୍। ପାଟଲେନୈଵ ଚୈକେନ ଵିଦଧ୍ଯାଦେକପାଟଲା ।। ୧୧.

ଏକପର୍ଣ୍ଣା ପ୍ରତିଦିନ ଏକଟି ପତ୍ର ଖାଇ ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁଥିଲେ। ଏକପାଟଳା ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ଏକଟି ପାଟଳ ଫୁଲ ଖାଇଥିଲେ।

ପୂର୍ଣେ ପୂର୍ଣେ ସହସ୍ରେ ଦ୍ଵେ ଆହାରଂ ଵୈ ପ୍ରଜକ୍ରତୁଃ । ଏକା ତତ୍ର ନିରାହାରା ତାଂ ମାତା ପ୍ରତ୍ଯଭାଷତ ।। ୧୧.

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦୁଇ ହଜାର ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ସେମାନେ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଖାଇ ନଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ମାଆ ଡାକି କହିଥିଲେ।

ନିଷେଧଯନ୍ତୀ ହ୍ଯୁମେତି ମାତା ସ୍ରେହେନ ଦୁଃଖିତା। ସା ତଥୋକ୍ତତଯା ଦେଵୀ ମାତ୍ରା ଦୁଶ୍ଚରଚାରିଣୀ ।। ୧୧.

ମାଆ ତାଙ୍କୁ ସ୍ନେହ ଓ ଦୁଃଖରେ ନିଷେଧ କରି 'ଉ' ବୋଲି କହିଥିଲେ। ମାଆଙ୍କ କଥା ଅନୁସାରେ ସେ ଦେବୀ, ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ।

ଉମେତି ସା ମହାଭାଗା ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତା । ତଥେତି ନାମ୍ନା ତେନାସୌ ନିରୁକ୍ତା କର୍ମଣା ଶୁଭା ।। ୧୧.

ସେ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ ତିନି ଲୋକରେ 'ଉମା' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ଶୁଭ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସେ ଏହି ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ।

ଏତତ୍ତୁ ତ୍ରିକୁମାରୀକଂ ଜଗତ୍ସ୍ଯାସ୍ଯତି ଶାଶ୍ଵତମ୍। ଏତାସାଂ ତପସା ଦୃପ୍ତଂ ଯାଵଦ୍ଭୂମିଦ୍ଧରିଷ୍ଯତି ।। ୧୧.

ଏହି ତିନି କନ୍ୟା ସଦା ସଂସାରରେ ରହିବେ। ସେମାନଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀ ଅଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ଅଟୁଟ ରହିବ।

ତପଃଶରୀରାସ୍ତାଃ ସର୍ଵାସ୍ତିସ୍ରୋ ଯୋଗବଲାନ୍ଵିତାଃ। ଦେଵ୍ଯସ୍ତାଃ ସୁମହାଭାଗାଃ ସର୍ଵ୍ଵାଶ୍ଚ ସ୍ଥିରଯୌଵନାଃ ।। ୧୧.

ଏହି ତିନି ଜଣୀ ତପସ୍ୟାରେ ଗଢ଼ା ଦେହ ଓ ଯୋଗଶକ୍ତି ସହିତ, ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ ଓ ସଦା ଯୁବତୀ ଦେବୀମାନେ।

ସର୍ଵାଶ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନ୍ଯଃ ସର୍ଵା ଶ୍ଚୈଵୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵରେତସଃ। ଉମା ତାସାଂ ଵରିଷ୍ଠା ଚ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଚ ଵରଵର୍ଣିନୀ ।। ୧୧.

ସମସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମ ଉପଦେଶିକା ଓ ଉଚ୍ଚ ପବିତ୍ରତାରେ ଅଟୁଟ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉମା ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅତି ସୁନ୍ଦର।

ମହାଯୋଗବଲୋପେତା ମହାଦେଵମୁପସ୍ଥିତା। ଦନ୍ତକାଣ୍ଵୋଶନା ତସ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରୋ ଵୈ ଭୃଗୁନନ୍ଦନଃ ।। ୧୧.

ମହା ଯୋଗଶକ୍ତି ସହିତ ସେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ପୁଅ ଦନ୍ତକାଣ୍ବ, ଭୃଗୁବଂଶୀ।

ଅସିତସ୍ଯୈକପର୍ଣୀ ତୁ ପତ୍ନୀ ସାଧ୍ଵୀ ଦୃଢଵ୍ରତା। ଦତ୍ତା ହିମଵତା ତସ୍ମୈ ଯୋଗାଚାର୍ଯାଯ ଧୀମତେ। ଦେଵଲଂ ସୁଷୁଵେ ସା ତୁ ବ୍ରହ୍ମିଷ୍ଠଂ ମାନସଂ ସୁତମ୍ ।। ୧୧.

ଏକପର୍ଣ୍ଣା, ଦୃଢ଼ବ୍ରତ ଓ ସତୀ, ହିମବତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯୋଗଶିକ୍ଷକ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଅସିତଙ୍କୁ ବିବାହ କରାଯାଇଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କୁ ମନରେ ଜନ୍ମିଥିବା ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ଦେବଳ ନାମକ ପୁଅ ଦେଲେ।

ଯା ଚୈତାସାଂ କୁମାରୀଣାଂ ତୃତୀଯା ତ୍ଵେକପାଟଲା। ପୁତ୍ରଂ ଶତଶିଲାକସ୍ଯ ଜୈଗୀଷଵ୍ଯମୁପସ୍ଥିତା ।। ୧୧.

ଏହି କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ତୃତୀୟା ଏକପାଟଳା, ଶତଶିଳାକଙ୍କ ପୁଅ ଜୈଗୀଷବ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।

ତସ୍ଯାପି ଶଙ୍ଖଲିଖିତୌ ସ୍ମୃତୌ ପୁତ୍ରାଵଯୋନିଜୌ। ଇତ୍ଯେତା ଵୈ ମହାଭାଗାଃ କନ୍ଯା ହିମଵତଃ ଶୁଭାଃ ।। ୧୧.

ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଝିଅ ଶଂଖ ଓ ଲିଖିତ, ଯେଉଁମାନେ ଗର୍ଭ ଛାଡ଼ି ଜନ୍ମିଥିଲେ, ସ୍ମୃତିରେ ଅଛନ୍ତି। ଏହିଭଳି ହିମବତଙ୍କ ଶୁଭ କନ୍ୟାମାନେ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ।

ରୁଦ୍ରାଣୀ ସା ତୁ ପ୍ରଵରା ସ୍ଵଗୁଣୈରତିରିଚ୍ଯତେ। ଅନ୍ଯୋନ୍ଯପ୍ରୀତିରନଯୋରୁମାଶଙ୍କରଯୋର୍ଯଥା ।। ୧୧.

ସେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୁଦ୍ରାଣୀ, ନିଜ ଗୁଣରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି। ଉମା ଓ ଶଂକରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଭଲପାଇବା ହେବା ଉଚିତ, ସେପରି ଅଛି।

ଶ୍ଲେଷଂ ସଂସକ୍ତଯୋର୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଶଙ୍କିତଃ କିଲ ଵୃତ୍ରହା। ତାଭ୍ଯାଂ ମୈଥୁନସକ୍ତାଭ୍ଯାମପତ୍ଯୋଦ୍ଭଵଭୀରୁଣା। ତଯୋଃ ସକାଶମିନ୍ଦ୍ରେଣ ପ୍ରେଷିତୋ ହଵ୍ଯଵାହନଃ ।। ୧୧.

ଉମା ଓ ଶଂକରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକତା ଓ ସ୍ନେହ ଦେଖି, ବୃତ୍ର ହନନକାରୀ ଇନ୍ଦ୍ର ସନ୍ଦେହ କଲେ। ସେମାନେ ମିଳନରେ ଲିନ ଓ ସନ୍ତାନ ଭୟରେ ଥିଲେ, ତେଣୁ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କଠାରେ ଅଗ୍ନିକୁ ପଠାଇଲେ।

ଅନଯୋ ରତିଵିଘ୍ନଞ୍ଚ ତ୍ଵମାଚର ହୁତାଶନ। ସର୍ଵତ୍ର ଗତ ଏଵ ତ୍ଵଂ ନ ଦୋଷୋ ଵିଦ୍ଯତେ ତଦା ।। ୧୧.

ହୁତାଶନ, ତୁମେ ତାଙ୍କର ଏକତ୍ରତାରେ ବାଧା ଦେବାକୁ ଚାହିଁବା। ତୁମେ ସବୁଠାରେ ଅଛ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ।

ଇତ୍ଯେଵମୁକ୍ତେ ତୁ ତଥା ଵହ୍ନିନା ଚ ତଥା କୃତମ୍। ଉମାଦେହଂ ସମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ଶୁକ୍ରଂ ଭୂମୌ ଵିସର୍ଜିତମ୍ ।। ୧୧.

ଏଭଳି କହିବା ପରେ ଏବଂ ଅଗ୍ନି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ପରେ, ଉମା ତାଙ୍କର ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଶୁକ୍ରକୁ ପୃଥିବୀରେ ଛାଡିଦେଲେ।

ତତୋ ରୁଷିତଯା ଦେଵ୍ଯା ଶପ୍ତୋଽଗ୍ନିଃ ଶାଂଶପାଯନ। ଇଦଂ ଚୋକ୍ତଵତୀ ଵହ୍ନିଂ ରୋଷଗଦ୍ଘଦଯା ଗିରା ।। ୧୧.

ତାପରେ ରୁଦ୍ରାଣୀ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଶାଂଶପାୟନ, ଅଗ୍ନିକୁ ଶାପ ଦେଲେ ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ କମ୍ପିତ କଣ୍ଠରେ ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡିକ କହିଲେ।

ଯସ୍ମାନ୍ମଯ୍ଯଵିତୃପ୍ତାଯାଂ ରତିଵିଘ୍ନଂ ହୁତାଶନ। କୃତଵାନସ୍ଯକର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମସି ଦୁର୍ମତେ ।। ୧୧.

ମୁଁ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥିବାବେଳେ, ହୁତାଶନ, ତୁମେ ରତିରେ ବାଧା ଦେଲା, ଯାହା ତୁମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଥିଲା ନାହିଁ। ଏହିପାଇଁ, ତୁମର ମନ ବିକୃତ।