ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

କିଯନ୍ତୋ ଵୈ ପିତୃଗଣାଃ କସ୍ମିନ୍କାଲେ ଚ ତେ ଗଣାଃ । ଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ଦେଵପ୍ରଵରା ଦେଵାନାଂ ସୋମଵର୍ଦ୍ଧନାଃ ।। ୧୦.

ପିତୃମାନେ କେତେ ଦଳରେ ଅଛନ୍ତି, କେଉଁ ସମୟରେ ସେ ଦଳଗୁଡିକ ଅଛି, ହେ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଉତ୍ତମ, ସେମାନେ କେଉଁପରି ସୋମକୁ ପୂଷ୍ଟି ଦେଇଥାନ୍ତି?

ଏତଦ୍ଵୋଽହଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପିତୃସର୍ଗମନୁତ୍ତମମ୍। ଶଂଯୁଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ ଯତ୍ପୂର୍ଵଂ ପିତରଂ ଵୈ ବୃହସ୍ପତିମ୍ ।। ୧୦.

ମୁଁ ତୁମକୁ ପିତୃମାନଙ୍କର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ଶଂୟୁ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ।

ବୃହସ୍ପତିମୁପାସୀନଂ ସର୍ଵଜ୍ଞାନାର୍ଥକୋଵିଦମ୍। ପୁତ୍ରଃ ଶଂଯୁରିମଂ ପ୍ରଶ୍ନଂ ପପ୍ରଚ୍ଛ ଵିନଯାନ୍ଵିତଃ ।। ୧୦.

ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପାଖରେ ଶଂୟୁ ପୁତ୍ର ବିନୟପୂର୍ବକ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

କ ଏତେ ପିତରୋ ନାମ କିଯନ୍ତଃ କେ ଚ ନାମତଃ। ସମୁଦ୍ଭୂତାଃ କଥଞ୍ଚୈତେ ପିତୃତ୍ଵଂ ସମୁପାଗତାଃ ।। ୧୦.

ଏହି ପିତୃମାନେ କେ, କେତେ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ନାମ କଣ? ସେମାନେ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, କିପରି ପିତୃ ହେବାର ପଦ ଅଧିକାର କଲେ?

କସ୍ମାଚ୍ଚ ପିତରଂ ପୂର୍ଵଂ ଯଜ୍ଞେ ଯୁଜ୍ଯନ୍ତି ନିତ୍ଯଶଃ। କ୍ରିଯାଶ୍ଚ ସର୍ଵା ଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ଶ୍ରାଦ୍ଧପୂର୍ଵା ମହାତ୍ମନାମ୍ ।। ୧୦.

ପିତୃମାନେ କିପରି ସଦା ଯଜ୍ଞରେ ଆରମ୍ଭରୁ ଯୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପୂର୍ବକ କିପରି ଚାଲିଥାଏ?

କସ୍ମୈ ଶ୍ରାଦ୍ଧାନି ଦେଯାନି କିଞ୍ଚ ଦତ୍ତଂ ମହାଫଲମ୍। କେଷୁ ଵାପ୍ଯକ୍ଷଯଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ତୀର୍ଥେଷୁ ଚ ନଦୀଷୁ ଚ ।। ୧୦.

କେଉଁ ପିତୃମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦାନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ, ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନର ମହାଫଳ କଣ? କେଉଁ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଓ ନଦୀରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଅବିନାଶୀ ହୁଏ?

କେଷୁ ଵୈ ସର୍ଵମାପ୍ନୋତି ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ କୃତ୍ଵା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ। କଶ୍ଚ କାଲୋ ଭଵେଚ୍ଚ୍ରାଦ୍ଧେ ଵିଧିଃ କଶ୍ଚାନୁଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୧୦.

କେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ଉତ୍ତମ ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି ସମସ୍ତ ଫଳ ପାଇପାରିବେ? ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାଇଁ କେଉଁ ସମୟ ଉଚିତ, ଏବଂ କେଉଁ ବିଧି ଅନୁସରିତ ହୁଏ?

ଏତଦିଚ୍ଛାମି ଭଗଵନ୍ ଵିସ୍ତରେଣ ଯଥାତଥମ୍। ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତୁମାନୁପୂର୍ଵ୍ଯେଣ ଯତ୍ର ଚୋଦାହୃତଂ ମଯା ।। ୧୦.

ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ଚାହେଁ ତୁମେ ଏହି ସମସ୍ତ କଥାକୁ ବିସ୍ତୃତ ଓ ନିୟମିତ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର, ଯେପରି ମୁଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛି।

ବୃହସ୍ପତିରିଦଂ ସମ୍ଯଗେଵଂ ପୃଷ୍ଟୋ ମହାମତିଃ। ଵ୍ଯାଜହାରାନୁପୂର୍ଵ୍ଯେଣ ପ୍ରଶ୍ନଂ ପ୍ରଶ୍ନଵିଦାଂ ଵରଃ ।। ୧୦.

ବୃହସ୍ପତି, ମହାମତି ହୋଇ, ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ପାଇଁ ସଠିକ୍ ଅନୁକ୍ରମରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ପ୍ରଶ୍ନ ଉତ୍ତରରେ ପ୍ରବୀଣ ଥିଲେ।

କଥଯିଷ୍ଯାମି ତେ ତାତ ଯନ୍ମାଂ ତ୍ଵଂ ପରିପୃଚ୍ଛସି। ଵିନଯେନ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ଗମ୍ଭୀରଂ ପ୍ରଶ୍ନମୁତ୍ତମମ୍ ।। ୧୦.

ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ମୋତେ ଯେପରି ଆଦର ଓ ନିୟମରେ ତୁମେ ଗଭୀର ଓ ଉତ୍ତମ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ତାହାର ଉତ୍ତର ଦେବି।

ଦ୍ଯୌରନ୍ତରିକ୍ଷଂ ପୃଥିଵୀ ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ଦିଶସ୍ତଥା। ସୂର୍ଯାଚନ୍ଦ୍ରମସୌ ଚୈଵ ତଥାହୋରାତ୍ରମେଵ ଚ ।। ୧୦.

ଆକାଶ, ମଧ୍ୟାକାଶ, ପୃଥିବୀ, ତାରାମାନେ, ଦିଗ୍ଗୁଡିକ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର, ଦିନ ଓ ରାତି ଏବଂ ଏହି ସମସ୍ତ।

ନ ବଭୂଵୁସ୍ତଦା ତାତ ତମୋଭୂତମିଦଂ ଜଗତ୍। ବ୍ରହ୍ମୈକୋ ଦୁଶ୍ଚରଂ ତତ୍ର ଚଚାର ପରମଂ ତପଃ ।। ୧୦.

ସେ ସମୟରେ, ପ୍ରିୟ ପୁଅ, କିଛି ଥିଲା ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକି ରହିଥିଲା। ଏକମାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମା ଅଛିଥିଲେ, ସେଠାରେ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ।

ଶଂଯୁସ୍ତମବ୍ରଵୀଦ୍ଭୂଯଃ ପିତରଂ ବ୍ରହ୍ମଵିତ୍ତମମ୍। ସର୍ଵଦୈଵ ଵ୍ରତସ୍ନାତଂ ସର୍ଵଜ୍ଞାନଵିଦାଂଵରମ୍ ।। ୧୦.

ତାପରେ ଶମ୍ୟୁ ଆଉଥରେ ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମାକୁ ସବୁଠାରୁ ଭଲଭାବେ ଜାଣନ୍ତି, ସବୁବେଳେ ବ୍ରତ ଏବଂ ସ୍ନାନରେ ପବିତ୍ର, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ।

କୀଦୃଶଂ ସର୍ଵଭୂତେ ଶସ୍ତପସ୍ତେପେ ପ୍ରଜାପତିଃ। ଏଵମୁକ୍ତୋ ବୃହତ୍ତେଜା ବୃହସ୍ପତିରୁଵାଚ ତମ୍ ।। ୧୦.

ପ୍ରଜାପତି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ କେମିତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ? ଏଭଳି ପଚାରିବା ପରେ, ବଡ଼ ତେଜସ୍ୱୀ ବୃହସ୍ପତି ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

ସର୍ଵେଷାଂ ତପସାଂ ଯୁକ୍ତିସ୍ତପୋଯୋଗମନୁତ୍ତମମ୍। ଧ୍ଯାଯଂସ୍ତଦା ତଦ୍ଭଗଵାଂସ୍ତେନ ଲୋକନଵାସୃଜତ୍ ।। ୧୦.

ସମସ୍ତ ତପସ୍ୟାର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଏକତା ହେଉଛି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପଅନୁଷ୍ଠାନ; ସେ ସମୟରେ, ଭଗବାନ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହେଇ, ସେଇ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନୂତନ ଭାବେ ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

ଭୂତଭଵ୍ଯାନି ଜ୍ଞାନାନି ଲୋକାନ୍ଵେଦାଂଶ୍ଚ କୃତ୍ସ୍ନଶଃ। ଯୋଗମାଵିଶ୍ଯ ତତ୍ସୃଷ୍ଟଂ ବ୍ରହ୍ମଣା ଯୋଗଚକ୍ଷୁଷା ।। ୧୦.

ପୂର୍ବ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଏବଂ ସମସ୍ତ ବେଦ—ଯୋଗରେ ଲୀନ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କର ଯୋଗ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

ଲୋକାଃ ସାନ୍ତାନିକା ନାମ ଯତ୍ର ତିଷ୍ଠନ୍ତି ଭାସ୍ଵରାଃ। ତେ ଵୈରାଜା ଇତି ଖ୍ଯାତା ଦେଵାନାଂ ଦିଵି ଦେଵତାଃ ।। ୧୦.

ସାନ୍ତାନିକ ନାମକ ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ, ଯେଉଁଠାରେ ଉଜ୍ୱଳ ପ୍ରଭା ଥିବା ଦେବତାମାନେ ବସିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ବିରାଜ ନାମରେ ପରିଚିତ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦିବ୍ୟ।

ଯୋଗେନ ତପସା ଯୁକ୍ତଃ ପୂର୍ଵମେଵ ତଦା ପ୍ରଭୁଃ। ଦେଵାନସୃଜତ ବ୍ରହ୍ମା ଯୋଗଂ ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସନାତନମ୍ ।। ୧୦.

ପୂର୍ବରୁ, ପ୍ରଭୁ ଯୋଗ ଏବଂ ତପସ୍ୟାରେ ଏକତା ହୋଇ, ଦେବତାମାନେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ବ୍ରହ୍ମା ଶାଶ୍ୱତ ଯୋଗରେ ଲୀନ ହୋଇ ସେମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।

ଆଦିଦେଵା ଇତି ଖ୍ଯାତା ମହାସତ୍ତ୍ଵା ମହୌଜସଃ। ସର୍ଵକାମପ୍ରଦାଃ ପୂଜ୍ଯା ଦେଵଦାନଵମାନଵୈଃ ।। ୧୦.

ସେମାନେ ଆଦିଦେବ ଭାବେ ପରିଚିତ, ବଡ଼ ଶକ୍ତି ଓ ତେଜ ଥିବା ସତ୍ତା, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି, ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ମଣିଷମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି।

ତେଷାଂ ସପ୍ତ ସମାଖ୍ଯାତା ଗଣାସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯପୂଜିତାଃ । ଅମୂର୍ତ୍ତଯସ୍ତ୍ରଯସ୍ତେଷାଂ ଚତ୍ଵାରସ୍ତୁ ସୁମୂର୍ତ୍ତଯଃ ।। ୧୦.

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାତଟି ଗୋଷ୍ଠୀ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ତିନିଟି ନିରାକାର ଏବଂ ଚାରିଟି ସୁନ୍ଦର ଆକାର ଥିବା, ଏହି ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକରେ ପୂଜିତ।

ଉପରିଷ୍ଟାତ୍ରଯସ୍ତେଷାଂ ଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ଭାଵମୂର୍ତ୍ତଯଃ। ତେଷାମଧସ୍ତାଦ୍ଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ଚତ୍ଵାରଃ ସୂକ୍ଷମମୂର୍ତ୍ତଯଃ ।। ୧୦.

ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ତିନିଜଣ ଭାବିକ ଆକାରରେ ଅଛନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ତଳେ ଚାରିଜଣ ସୂକ୍ଷ୍ମ ନିରାକାର ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି।

ତତୋ ଦେଵାସ୍ତତୋ ଭୂମିରେଷା ଲୋକପରମ୍ପରା। ଲୋକେ ଵର୍ତ୍ତନ୍ତି ତେ ହ୍ଯସ୍ମିଂସ୍ତେଭ୍ଯଃ ପର୍ଜନ୍ଯସମ୍ଭଵଃ । ଵୃଷ୍ଟିର୍ଭଵତି ତୈର୍ଵୃଷ୍ଟ୍ଯା ଲୋକାନାଂ ସମ୍ଭଵଃ ପୁନଃ ।। ୧୦.

ସେଇ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ ଏହି ପୃଥିବୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହା ହେଉଛି ଲୋକମାନଙ୍କର ଅନୁକ୍ରମ। ସେମାନେ ଏହି ଲୋକରେ ବସିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ ବର୍ଷା ହୁଏ। ସେଇ ବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ପୁଣି ଲୋକମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

ଆପ୍ଯାଯଯନ୍ତି ତେ ଯସ୍ମାତ୍ସୋମଞ୍ଚାନ୍ନଞ୍ଚ ଯୋଗତଃ। ଊଚୁସ୍ତାନ୍ଵୈ ପିତୄଂସ୍ତସ୍ମାଲ୍ଲୋକାନାଂ ଲୋକସତ୍ତମାଃ ।। ୧୦.

ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ସୋମ ଓ ଖାଦ୍ୟକୁ ପୁଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ଏହିପରି, ସେମାନେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଲୋକମାନେ ପିତୃମାନେଙ୍କୁ କଥା କହିଥିଲେ।

ମନୋଜଵାଃ ସ୍ଵଧାଭକ୍ଷାଃ ସର୍ଵକାମପରିଚ୍ଛଦାଃ। ଲୋଭମୋହଭଯାପେତା ନିଶ୍ଚିତାଃ ଶୋକଵର୍ଜିତାଃ ।। ୧୦.

ମନର ତୁଳନାରେ ତୀବ୍ର, ସ୍ୱଧା ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାରେ ଶୋଭିତ, ଲୋଭ, ମୋହ ଓ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ, ଦୃଢ଼ ଏବଂ ଶୋକ ଶୂନ୍ୟ।

ଏତେ ଯୋଗଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ପ୍ରାପ୍ତା ଲୋକାନ୍ସୁଦର୍ଶନାନ୍। ଦିଵ୍ଯାଃ ପୁଣ୍ଯା ମହାତ୍ମାନୋ ଵିପାପ୍ମାନୋ ଭଵନ୍ତ୍ଯୁତ ।। ୧୦.

ଯୋଗକୁ ଛାଡ଼ି, ସେମାନେ ସୁନ୍ଦର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଦିବ୍ୟ, ପୁଣ୍ୟଶୀଳ, ମହାତ୍ମା ଏବଂ ନିଷ୍ପାପ ହୁଅନ୍ତି।

ତତୋ ଯୁଗସହସ୍ରାନ୍ତେ ଜାଯନ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନଃ। ପ୍ରତିଲଭ୍ଯ ପୁନର୍ଯୋଗଂ ମୋକ୍ଷଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତ୍ଯମୂର୍ତ୍ତଯଃ ।। ୧୦.

ତାପରେ, ହଜାର ଯୁଗ ଶେଷରେ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ପୁଣି ଯୋଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ନିରାକାରମାନେ ମୋକ୍ଷକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

ଵ୍ଯକ୍ତାଵ୍ଯକ୍ତଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ମହାଯୋଗବଲେନ ଵା । ନଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯୁଲ୍କେଵ ଗଗନେ କ୍ଷୀଣଵିଦ୍ଯୁତ୍ପ୍ରଭେଵ ଚ ।। ୧୦.

ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଦୁହିଁକୁ ଛାଡ଼ି, ବଡ଼ ଯୋଗଶକ୍ତିରେ, ସେମାନେ ଆକାଶରେ ଉଲ୍କା ବା ମ୍ଲାନ ହେଉଥିବା ବିଜୁଳି ପରି ଶେଷ ହୁଅନ୍ତି।

ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ଦେହଜାତାନି ମହାଯୋଗବଲେନ ଚ। ନିରାଖ୍ଯୋପାଖ୍ଯତାଂ ଯାନ୍ତି ସରିତଃ ସାଗରେ ଯଥା ।। ୧୦.

ଆକାର ଥିବା ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ବଡ଼ ଯୋଗଶକ୍ତିରେ, ସେମାନେ ନାମହୀନ ଓ ଅଜ୍ଞାତ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଯେପରି ନଦୀ ଶାଗରେ ଲିନ ହୁଏ।

କ୍ରିଯଯା ଗୁରୁପୂଜାଭିର୍ଯେ ଚ କୁର୍ଵନ୍ତି ନିତ୍ଯଶଃ। ତାଭିରାପ୍ଯାଯଯନ୍ତ୍ଯେତେ ପିତରୋ ଯୋଗଵର୍ଦ୍ଧନାଃ ।। ୧୦.

ଯେମାନେ ସଦା କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ଏବଂ ବଡ଼ମାନେଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେଇ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନେ ପୁଷ୍ଟି ହୁଅନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଯୋଗ ବଢ଼ିଯାଏ।