ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଅଷ୍ଟଦଂଷ୍ଟ୍ରା ଶଙ୍କୁକର୍ଣା ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵରୋମାଣ ଏଵ ଚ। ଆକର୍ଣଦାରିତାସ୍ଯାଶ୍ଚ ମୁଞ୍ଜଧୂମୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵମୂର୍ଦ୍ଧଜାଃ ।। ୯.

ଏମାନେ ଅଠ ଦାନ୍ତ, ଶଂଖ ଆକାରର କାନ, ଉପରକୁ ଉଠିଥିବା କେଶ, କାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫାଟିଥିବା ମୁହଁ, ମୁଞ୍ଜ ଘାସ ଓ ଧୂଆଁ ପରି ଉଠିଥିବା ଚୁଲ।

ସ୍ଥୂଲଶୀର୍ଷାଃ ସିତାଭାଶ୍ଚ ହ୍ରସ୍ଵକାଶ୍ଚ ପ୍ରଵାହୁକାଃ। ତାମ୍ରାସ୍ଯା ଲମ୍ବଜିହ୍ଵୌଷ୍ଠା ଲମ୍ବଭୂସ୍ଥୂଲନାସିକାଃ ।। ୯.

ଏମାନେ ମୋଟା ମୁଣ୍ଡ, ଧଳା ଚାଳ, ଛୋଟ ଦେହ ଓ ଲମ୍ବା ହାତ; ତାମ୍ବା ମୁହଁ, ଲମ୍ବା ଜିହ୍ବା ଓ ଓଠ, ଲମ୍ବା ଗାଳ ଓ ମୋଟା ନାକ।

ନୀଲାଙ୍ଗା ଲୋହିତଗ୍ରୀଵା ଗମ୍ଭୀରାକ୍ଷା ଵିବୀଷଣାଃ । ମହାଘୋରସ୍ଵରାଶ୍ଚୈଵ ଵିକଟା ବଦ୍ଧପିଣ୍ଡିକାଃ ।। ୯.

ନୀଳ ଦେହ, ଲାଲ ଗଳା, ଗଭୀର ଆଖି, ଭୟଙ୍କର ଦେଖା; ଏମାନେ ଅତି ଭୟାନକ ସ୍ୱର, ବିକଟ ଆକୃତି ଓ ଜଂଘା ଏକାଠି ହୋଇଥିବା।

ସ୍ଥୂଲାଶ୍ଚ ତୁଙ୍ଗନାସାଶ୍ଚ ଶିଲାସଂହନନା ଦୃଢାଃ। ଦାରୁଣାଭିଜନାଃ କ୍ରୂରାଃ ପ୍ରାଯଶଃ କ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମିଣଃ ।। ୯.

ମୋଟା ଦେହ, ଉଚ୍ଚ ନାକ, ପାହାଡ଼ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦୁଷ୍ଟ ପ୍ରଜା, କ୍ରୂର, ଅଧିକାଂଶ ଦୁଃଖଦାୟକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ।

ସକୁଣ୍ଡଲାଙ୍ଗଦାପୀଡା ମୁକୁଟୋଷ୍ଣୀଷଧାରିଣଃ। ଵିଚିତ୍ର ଵସ୍ତ୍ରାଭରଣାଶ୍ଚିତ୍ରସ୍ରଗନୁଲେପନାଃ ।। ୯.

କୁଣ୍ଡଳ, ଆଙ୍ଗଦ, ମୁକୁଟ ଓ ଉଷ୍ଣୀଷ ପିନ୍ଧିଥିବା; ବିଭିନ୍ନ ପୋଷାକ ଓ ଆଭୂଷଣ, ରଙ୍ଗିନ ମାଳା ଓ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇଥିବା।

ଅନ୍ନାଦାଃ ପିଶିତାଦାଶ୍ଚ ପୁରୁଷାଦାଶ୍ଚ ତେ ସ୍ମୃତାଃ। ଇତ୍ଯେତଦ୍ରୂପସାଧର୍ମ୍ଯଂ ରାକ୍ଷସାନାଂ ବୁଧୈଃ ସ୍ମୃତମ୍। ନ ସମସ୍ତବଲଂ ବୁଦ୍ଧଂ ଯତୋ ମାଯାକୃତଂ ହି ତତ୍ ।। ୯.

ଏମାନେ ଭୋଜନ, ମାଂସ ଓ ମନୁଷ୍ୟ ଖାଇଥିବା ଭାବେ ଜଣାଯାନ୍ତି; ଏହି ରୂପ ଓ ସ୍ୱଭାବ ରାକ୍ଷସମାନେ ପାଇଁ ବୁଦ୍ଧିଜୀବିମାନେ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଜଣାଯାଇନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ।

ପୁଲହସ୍ଯ ମୃଗାଃ ପୁତ୍ରାଃ ସର୍ଵେ ଵ୍ଯାଲାଶ୍ଚ ଦଂଷ୍ଟ୍ରିଣଃ । ଭୂତାଃ ପିଶାଚାଃ ସର୍ପାଶ୍ଚ ଭ୍ରମରା ହସ୍ତିନସ୍ତଥା ।। ୯.

ପୁଲହଙ୍କର ପୁଅମାନେ ସମସ୍ତ ଜଙ୍ଗଲି ପଶୁ ଓ ଦାନ୍ତିଆ ପ୍ରାଣୀ; ଭୂତ, ପିଶାଚ, ସାପ, ମଧୁମକ୍ଷୀ ଓ ହାତୀ ମଧ୍ୟ।

ଵାନରାଃ କିନ୍ନରାଶ୍ଚୈଵ ଯମକିମ୍ପୁରୁଷାସ୍ତଥା। ଯେଽନ୍ଯେ ଚୈଵ ପରିକ୍ରାନ୍ତା ମାଯାକ୍ରୋଧଵଶାନୁଗାଃ ।। ୯.

ବାନର, କିନ୍ନର, ଯମ-କିମ୍ପୁରୁଷ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଘୁଞ୍ଚିବା, ସମସ୍ତେ ମାୟା ଓ କ୍ରୋଧର ଅଧୀନ।

ଅନପତ୍ଯଃ କ୍ରତୁସ୍ତସ୍ମିନ୍ ସ୍ମୃତୋ ଵୈଵସ୍ଵତେଽନ୍ତରେ। ନ ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରଃ ପୌତ୍ରୋ ଵା ତେଜଃ ସଂକ୍ଷିପ୍ଯ ଵା ସ୍ଥିତଃ ।। ୯.

କ୍ରତୁ ଭାଇବସ୍ବତ ଅନ୍ତରାଳରେ ନିର୍ସନ୍ତାନ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି; ତାଙ୍କର ପୁଅ କିମ୍ବା ପଉତି ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି କମ୍ ଅଛି।

ଅତ୍ରେର୍ଵଂଶଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତୃତୀଯସ୍ଯ ପ୍ରଜାପତେଃ। ତସ୍ଯ ପତ୍ନ୍ଯଶ୍ଚ ସୁନ୍ଦର୍ଯୋ ଦଶୈଵାସନ୍ପତିଵ୍ରତାଃ ।। ୯.

ଏବେ ମୁଁ ଅତ୍ରିଙ୍କ ବଂଶ ବିଷୟରେ କହିବି, ତିନିଯୁଗର ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ତୃତୀୟ। ତାଙ୍କର ଦଶଜଣ ସୁନ୍ଦର ଜୀବନସଙ୍ଗୀନୀ ଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ଗୃହସ୍ଥ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ।

ଭଦ୍ରାଶ୍ଵସ୍ଯ ଘୃତାଚ୍ଯାଂ ଵୈ ଦଶାପ୍ସରସି ସୂନଵଃ। ଭଦ୍ରା ଶୂଦ୍ରା ଚ ମଦ୍ରା ଚ ଶଲଦା ମଲଦା ତଥା ।। ୯.

ଘୃତାଚୀ ନାମକ ଅପ୍ସରା ଭଦ୍ରାଶ୍ୱଙ୍କୁ ଦଶଜଣ ପୁଅ ଦେଇଥିଲେ: ଭଦ୍ର, ଶୂଦ୍ର, ମଦ୍ର, ଶଳଦ, ମଳଦ,

ଵେଲା ଖଲା ଚ ସପ୍ତୈତା ଯା ଚ ଗୋଚପଲା ସ୍ମୃତା । ତଥା ମାନରସା ଚୈଵ ରତ୍ନକୃଟା ଚ ତା ଦଶ ।। ୯.

ବେଳା, ଖଳା—ଏହି ସାତଜଣ—ଏବଂ ଗୋଚପଳା ନାମକ ଜଣେ, ମାନରସା ଓ ରତ୍ନକୃତା; ଏହି ଦଶଜଣ।

ଆତ୍ରେଯଵଂଶକୃତ୍ତାସାଂ ଭର୍ତ୍ତା ନାମ୍ନା ପ୍ରଭାକରଃ। ଭଦ୍ରାଯାଂ ଜନଯାମାସ ସୋମଂ ପୁତ୍ରଂ ଯଶସ୍ଵିନମ୍ ।। ୯.

ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ ପ୍ରଭାକର ନାମକ ଅତ୍ରିୟ ବଂଶର ଉଦ୍ଭାବକ ଥିଲେ; ଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ଠାରୁ ସେ ଯଶସ୍ବୀ ସୋମ ନାମକ ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ।

ସ୍ଵର୍ଭାନୁନା ହତେ ସୂର୍ଯେ ପତମାନୋ ଦିଵୋ ମହୀମ୍। ତମୋଽଭିଭୂତେ ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ ପ୍ରଭା ଯେନ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତିତା ।। ୯.

ସ୍ୱର୍ଭାନୁ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଆଘାତ କରିବା ପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆକାଶରୁ ପୃଥିବୀକୁ ପଡ଼ୁଥିଲେ, ଏହି ଜଗତରେ ଅନ୍ଧାର ଛାଇଯିବା ସମୟରେ, ସେ ଆଲୋକକୁ ପ୍ରଚଳିତ କରିଥିଲେ।

ସ୍ଵସ୍ତି ତେଽସ୍ତ୍ଵିତି ଚୋକ୍ତଃ ସ ପତନ୍ନିହ ଦିଵାକରଃ। ବ୍ରହ୍ମର୍ଷେର୍ଵଚନାତ୍ତସ୍ଯ ନ ପପାତ ଦିଵୋ ମହୀମ୍ ।। ୯.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ପଡ଼ୁଥିବାବେଳେ, 'ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ' ବୋଲି କୁହାଯାଇଥିଲା; ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଙ୍କ ଉକ୍ତିରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆକାଶରୁ ପୃଥିବୀକୁ ପଡ଼ିଲେନି।

ଅତ୍ରିଶ୍ରେଷ୍ଠାନି ଗୋତ୍ରାଣି ଯଶ୍ଚକାର ମହାତପାଃ । ଯଜ୍ଞେଷ୍ଵତ୍ରିଘନଶ୍ଚୈଵ ସୁରୈର୍ଯଶ୍ଚ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତିତଃ ।। ୯.

ଅତ୍ରି ନାମକ ମହାତପସ୍ୱୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୋତ୍ରଗୁଡିକୁ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ; ଯଜ୍ଞଗୁଡିକରେ ସେ 'ଅତ୍ରିଘନ' ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେଲେ, ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଚଳିତ କରିଥିଲେ।

ସ ତାସ୍ଵଜନଯତ୍ ପୁତ୍ରାନାତ୍ମତୁଲ୍ଯାନନାମକାନ୍। ଦଶ ତାସ୍ଵେଵ ମହତା ତପସା ଭାଵିତପ୍ରଭା ।। ୯.

ସେ ତାଙ୍କ ଜୀବନସଙ୍ଗୀନୀମାନଙ୍କୁ ଦଶଜଣ ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ପରି ନାମ ଧାରଣ କରିଥିଲେ; ଏହି ଦଶଜଣ ମହାତପସ୍ୱୀ ଓ ଭାସ୍କର୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ।

ସ୍ଵସ୍ତ୍ଯାତ୍ରେଯା ଇତି ଖ୍ଯାତା ଋଷଯୋ ଵେଦପାରଗାଃ । ତେଷାଂ ଵିଖ୍ଯାତଯଶସୌ ବ୍ରହ୍ମିଷ୍ଠୌ ସୁମହୌଜସୌ ।। ୯.

ସ୍ୱସ୍ତ୍ୟାତ୍ରେୟ ନାମରେ ପରିଚିତ ଏହି ଋଷିମାନେ ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦୁଇଜଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଶଂସିତ, ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ।

ଦତ୍ତାତ୍ରେଯସ୍ତସ୍ଯ ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ଦୁର୍ଵାସାସ୍ତସ୍ଯ ଚାନୁଜଃ । ଯଵୀଯସୀ ସୁତା ତସ୍ଯା ମବଲା ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନୀ। ଅତ୍ରାପ୍ଯୁଦାହରନ୍ତୀମଂ ଶ୍ଲୋକଂ ପୌରାଣିକାଃ ପୁରା ।। ୯.

ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ବଡ଼, ଦୁର୍ବାସା ତାଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ; ତାଙ୍କ ଅନ୍ୟତମ ଶିଶୁ ଥିଲେ ଅମ୍ବଳା, ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ। ଏଠି ଆଦିକଥାକାରମାନେ ଏହି ଶ୍ଲୋକ କୁ ପଠନ୍ତି।

ଅତ୍ରେଃ ପୁତ୍ରଂ ମହାତ୍ମାନଂ ଶାନ୍ତାତ୍ମାନମକଲ୍ମଷମ୍। ଦତ୍ତାତ୍ରେଯଂ ତନୁଂ ଵିଷ୍ଣୋଃ ପୁରାଣଜ୍ଞାଃ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ ।। ୯.

ପୁରାଣଜ୍ଞମାନେ କହନ୍ତି, ଅତ୍ରିଙ୍କ ମହାତ୍ମା, ଶାନ୍ତ ଓ ନିର୍ମଳ ପୁଅ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅବତାର ଥିଲେ।

ତସ୍ଯ ଗୋତ୍ରାନ୍ଵଯେ ଜାତାଶ୍ଚତ୍ଵାରଃ ପ୍ରଥିତା ଭୁଵି। ଶ୍ଯାମାଶ୍ଚ ମୁଦ୍ଗଲାଶ୍ଚୈଵ ବଲାରକଗଵିଷ୍ଠିରାଃ। ଏତେ ନୃଣାନ୍ତୁ ଚତ୍ଵାରଃ ସ୍ମୃତାଃ ପକ୍ଷା ମହୌଜସାମ୍ ।। ୯.

ତାଙ୍କ ବଂଶରେ ଚାରିଜଣ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ: ଶ୍ୟାମ, ମୁଦ୍ଗଳ, ବଳାରକ ଓ ଗବିଷ୍ଠିର; ଏହି ଚାରିଜଣ ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାନବ ପକ୍ଷ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି।

କଶ୍ଯପାନ୍ନାରଦଶ୍ଚୈଵ ପର୍ଵତୋଽରୁନ୍ଧତୀ ତଥା। ଜଜ୍ଞିରେ ଚ ତ୍ଵରୁନ୍ଧତ୍ଯାସ୍ତାନ୍ନିବୋଧତ ସତ୍ତମାଃ ।। ୯.

କଶ୍ୟପ, ନାରଦ, ପର୍ବତ ଓ ଅରୁଣ୍ଧତୀ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଏବେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜନ, ଅରୁଣ୍ଧତୀଙ୍କୁ ଠାରୁ ଯେଉଁମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଶୁଣ।

ନାରଦସ୍ତୁ ଵସିଷ୍ଠାଯାରୁନ୍ଧତୀଂ ପ୍ରତ୍ଯପାଦଯତ୍। ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵରେତା ମହାତେଜା ଵୃକ୍ଷଶାପାତ୍ତୁ ନାରଦଃ ।। ୯.

ନାରଦ ଅରୁଣ୍ଧତୀଙ୍କୁ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ; ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେତା ଓ ମହାତେଜସ୍ୱୀ ନାରଦ, ବୃକ୍ଷର ଶାପରେ ଏପରି ହେଇଥିଲେ।

ପୁରା ଦେଵାସୁରେ ତସ୍ମିନ୍ସଂଗ୍ରାମ ତାରକାମଯେ। ଅନାଵୃଷ୍ଟ୍ଯା ହତେ ଲୋକେ ଵ୍ଯଗ୍ରେ ଶକ୍ରେ ସୁରୈଃ ସହ। ଵସିଷ୍ଠସ୍ତପସା ଧୀମାନ୍ଧାରଯାମାସ ଵୈ ପ୍ରଜାଃ ।। ୯.

ପୂର୍ବେ ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେ ତାରକାମୟ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ; ଜଗତରେ ଅନାବୃଷ୍ଟି ହେଇଥିଲା, ଶକ୍ର ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ; ବଶିଷ୍ଠ ତପସ୍ୱାରେ ଧୀର ହୋଇ ପ୍ରଜାମାନେକୁ ଜୀବନ ଦେଇଥିଲେ।

ଅତ୍ରୌଷଧଂ ମୂଲଫଲମୋଷଧୀଶ୍ଚ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତଯନ୍ । ତାସ୍ତେନ ଜୀଵଯାମାସ କାରୁଣ୍ଯାଦୋଷଧେନ ତୁ ।। ୯.

ସେ ଔଷଧ, ମୂଳ, ଫଳ ଓ ଔଷଧି ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ; ତାଙ୍କ କରୁଣାରେ ଏହି ଔଷଧି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାମାନେକୁ ଜୀବନ ଦେଇଥିଲେ।

ଅରୁନ୍ଧତ୍ଯାଂ ଵସିଷ୍ଠସ୍ତୁ ଶକ୍ତିମୁତ୍ପାଦଯଦ୍ଦ୍ଵିଜାଃ। ସାଗରଞ୍ଜନଯଚ୍ଛକ୍ତେରଦୃଶ୍ଯନ୍ତୀ ପରାଶରମ୍ ।। ୯.

ଅରୁଣ୍ଧତୀଙ୍କୁ ବଶିଷ୍ଠ ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ, ଦ୍ୱିଜମାନେ; ଶକ୍ତି ସାଗରଞ୍ଜନୟାଙ୍କୁ ପରାଶରଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ।

କାଲୀ ପରାଶରାଜ୍ଜଜ୍ଞେ କୃଷ୍ଣଦ୍ଵୈପାଯନଂ ପ୍ରଭୁମ୍। ଦ୍ଵୈପାଯନାଦରଣ୍ଯାଂ ଵୈ ଶୁକୋ ଜଜ୍ଞେ ଗୁଣାନ୍ଵିତଃ ।। ୯.

କାଳୀ ଓ ପରାଶରଙ୍କୁ ଠାରୁ କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ ପ୍ରଭୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଦ୍ୱୈପାୟନ ଓ ଅରଣୀଙ୍କୁ ଠାରୁ ଶୁକ ଗୁଣମୟ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

ଉତ୍ପଦ୍ଯନ୍ତେ ଚ ପୀଵର୍ଯାଂ ଷଡିମେ ଶୁକସୂନଵଃ। ଭୂରିଶ୍ରଵାଃ ପ୍ରଭୁଃ ଶମ୍ଭୁଃ କୃଷ୍ଣୋ ଗୌରଶ୍ଚ ପଞ୍ଚମଃ ।। ୯.

ପୀବରୀଙ୍କୁ ଶୁକଙ୍କ ଛଅ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ—ଭୂରିଶ୍ରବା, ପ୍ରଭୁ, ଶମ୍ଭୁ, କୃଷ୍ଣ, ଗୌର ଏବଂ ଛଅଟିଏ ପୁଅ।

କନ୍ଯା କୀର୍ତିମତୀ ଚୈଵ ଯୋଗମାତା ଦୃଢଵ୍ରତା। ଜନନୀ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତସ୍ଯ ପତ୍ନୀ ସତ୍ତ୍ଵଗୁହସ୍ଯ ଚ ।। ୯.

ତାଙ୍କର ଏକ ଝିଅ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ନାଁ କୀର୍ତ୍ତିମତୀ, ଯିଏ ଯୋଗର ମାଆ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରିଥିଲେ; ସେ ହେଉଛନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଙ୍କର ମାଆ ଏବଂ ସତ୍ତ୍ୱଗୁହଙ୍କର ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ।