ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ତ୍ରେତାଯୁଗେ ଚତୁର୍ଵିଂଶେ ରାଵଣସ୍ତପସଃ କ୍ଷଯାତ୍। ରାମଂ ଦାଶରଥିଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସଗଣଃ କ୍ଷଯମୀଯିଵାନ୍ ।। ୯.

ଚବିଶ ତ୍ରେତାଯୁଗରେ, ତାପସ୍ୟା ଶକ୍ତି ଶେଷ ହେଲାପରେ, ରାବଣ ଦାଶରଥୀ ରାମଙ୍କ ହାତରେ ସେ ଓ ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗୀମାନେ ନଶ୍ଟ ହେଲେ।

ମହୋଦଯଃ ପ୍ରହସ୍ତଶ୍ଚ ମହାପାଂଶୁଖରସ୍ତଥା। ପୁଷ୍ପୋତ୍କଟାଯାଃ ପୁତ୍ରାସ୍ତେ କନ୍ଯା କୁମ୍ଭୀନସୀ ତଥା ।। ୯.

ମହୋଦୟ, ପ୍ରହସ୍ତ ଓ ମହାପାଂଶୁଖର, ପୁଷ୍ପୋଟକଟାଙ୍କର ପୁଅମାନେ; ଏହି ପୁଷ୍ପୋଟକଟାଙ୍କର କନ୍ୟା କୁମ୍ଭୀନସୀ।

ତ୍ରିଶିରା ଦୂଷଣଶ୍ଚୈଵ ଵିଦ୍ଯୁଜ୍ଜିହ୍ଵଶ୍ଚ ରାକ୍ଷସଃ। କନ୍ଯା ହ୍ଯସଲିକା ଚୈଵ ଵାକାଯାଃ ପ୍ରସଵାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୯.

ତ୍ରିଶିରା, ଦୂଷଣ ଓ ବିଦ୍ୟୁଜ୍ଜିହ୍ବ ଏହି ରାକ୍ଷସମାନେ; ଭଳି ଭାବରେ ଭାକାଙ୍କର କନ୍ୟା ଅସଲିକା, ଏମାନେ ଭାକାଙ୍କର ସନ୍ତାନ ଭାବେ ଜଣାଯାନ୍ତି।

ଇତ୍ଯେତେ କ୍ରୂରକର୍ମାଣଃ ପୌଲସ୍ତ୍ଯା ରାକ୍ଷସା ଦଶ। ଦାରୁଣାବିଜନାଃ ସର୍ଵେ ଦେଵୈରପି ଦୁରାସଦାଃ ।। ୯.

ଏହି ଦଶ ରାକ୍ଷସ, ପୌଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କର ସନ୍ତାନ, ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିପୁଣ, ସମସ୍ତେ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଜା ଓ ଦେବମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅତି କଷ୍ଟକର।

ସର୍ଵେ ଲବ୍ଧଵରାଶ୍ଚୈଵ ପୁତ୍ରପୌତ୍ରସମନ୍ଵିତାଃ। ଯକ୍ଷାଣାଞ୍ଚୈଵ ସର୍ଵେଷାଂ ପୌଲସ୍ତ୍ଯା ଯେ ଚ ରାକ୍ଷସାଃ ।। ୯.

ସମସ୍ତେ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଆଶୀର୍ବାଦ ରହିଛନ୍ତି, ପୁଅ ଓ ପଉତି ମିଶିଥିବା; ପୌଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କର ଯେତେ ରାକ୍ଷସ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଯକ୍ଷମାନେ ଭିତରେ ଗଣାଯାନ୍ତି।

ଆଗସ୍ତ୍ଯଵୈଶ୍ଵାମିତ୍ରାଣାଂ କ୍ରୂରାଣାଂ ବ୍ରହ୍ମରକ୍ଷସାମ୍। ଵେଦାଧ୍ଯଯନଶୀଲାନାଂ ତପୋଵ୍ରତନିଷେଵିଣାମ୍ ।। ୯.

ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କର କ୍ରୂର ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ବେଦ ପଠିବା ଓ ତପସ୍ୟା, ନିୟମ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଲିନ।

ତେଷାମୈଡଵିଡୋ ରାଜା ପୌଲସ୍ତ୍ଯଃ ସଵ୍ଯପିଙ୍ଗଲଃ। ଇତରେ ଵୈ ଯଜ୍ଞମୁଖାସ୍ତେନ ରକ୍ଷୋଗଣାସ୍ତ୍ରଯଃ ।। ୯.

ଏମାନେ ମଧ୍ୟରେ ରାଜା ଇଡ଼ବିଡ଼, ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ଓ ସବ୍ୟପିଙ୍ଗଳ; ଅନ୍ୟମାନେ ଯଜ୍ଞମୁଖ, ଏହିପରି ତିନି ଗୋଷ୍ଠୀ ରାକ୍ଷସ ଅଛନ୍ତି।

ଯାତୁ ଧାନା ବ୍ରହ୍ମଧାନା ଵାର୍ତ୍ତାଶ୍ଚୈଵ ଦିଵାଚରାଃ । ନିଶାଚରଗଣାସ୍ତେଷାଂ ଚତ୍ଵାରଃ କଵିଭିଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୯.

ଯାତୁଧାନ, ବ୍ରହ୍ମଧାନ, ବାର୍ତ୍ତା ଓ ଦିନରେ ଘୁଞ୍ଚିବାମାନେ; ଏମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଚାରି ଗୋଷ୍ଠୀ ନିଶାଚରମାନେ ବୁଦ୍ଧିଜୀବିମାନେ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି।

ପୌଲସ୍ତ୍ଯା ନୈଋତାଶ୍ଚୈଵ ଆଗତ୍ସ୍ଯାଃ କୌଶିକାସ୍ତଥା। ଇତ୍ଯେତାଃ ସପ୍ତ ତେଷାଂ ଵୈ ଜାତଯୋ ରାକ୍ଷସାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୯.

ପୌଲସ୍ତ୍ୟ, ନୈରୃତ, ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କର ସନ୍ତାନ, କୌଶିକ; ଏହି ସାତ ଗୋଷ୍ଠୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି।

ତେଷାଂ ରୂପଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସ୍ଵଭାଵେନ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍। ଵୃତ୍ତାକ୍ଷାଃ ପିଙ୍ଗଲାଶ୍ଚୈଵ ମହାକାଯା ମହୋଦରାଃ ।। ୯.

ଏମାନେ କେମିତି ଦେଖାଯାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ: ଗୋଲା ଆଖି, ପିଙ୍ଗଳ ଚାଳ, ବଡ଼ ଦେହ ଓ ବଡ଼ ପେଟ।

ଅଷ୍ଟଦଂଷ୍ଟ୍ରା ଶଙ୍କୁକର୍ଣା ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵରୋମାଣ ଏଵ ଚ। ଆକର୍ଣଦାରିତାସ୍ଯାଶ୍ଚ ମୁଞ୍ଜଧୂମୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵମୂର୍ଦ୍ଧଜାଃ ।। ୯.

ଏମାନେ ଅଠ ଦାନ୍ତ, ଶଂଖ ଆକାରର କାନ, ଉପରକୁ ଉଠିଥିବା କେଶ, କାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫାଟିଥିବା ମୁହଁ, ମୁଞ୍ଜ ଘାସ ଓ ଧୂଆଁ ପରି ଉଠିଥିବା ଚୁଲ।

ସ୍ଥୂଲଶୀର୍ଷାଃ ସିତାଭାଶ୍ଚ ହ୍ରସ୍ଵକାଶ୍ଚ ପ୍ରଵାହୁକାଃ। ତାମ୍ରାସ୍ଯା ଲମ୍ବଜିହ୍ଵୌଷ୍ଠା ଲମ୍ବଭୂସ୍ଥୂଲନାସିକାଃ ।। ୯.

ଏମାନେ ମୋଟା ମୁଣ୍ଡ, ଧଳା ଚାଳ, ଛୋଟ ଦେହ ଓ ଲମ୍ବା ହାତ; ତାମ୍ବା ମୁହଁ, ଲମ୍ବା ଜିହ୍ବା ଓ ଓଠ, ଲମ୍ବା ଗାଳ ଓ ମୋଟା ନାକ।

ନୀଲାଙ୍ଗା ଲୋହିତଗ୍ରୀଵା ଗମ୍ଭୀରାକ୍ଷା ଵିବୀଷଣାଃ । ମହାଘୋରସ୍ଵରାଶ୍ଚୈଵ ଵିକଟା ବଦ୍ଧପିଣ୍ଡିକାଃ ।। ୯.

ନୀଳ ଦେହ, ଲାଲ ଗଳା, ଗଭୀର ଆଖି, ଭୟଙ୍କର ଦେଖା; ଏମାନେ ଅତି ଭୟାନକ ସ୍ୱର, ବିକଟ ଆକୃତି ଓ ଜଂଘା ଏକାଠି ହୋଇଥିବା।

ସ୍ଥୂଲାଶ୍ଚ ତୁଙ୍ଗନାସାଶ୍ଚ ଶିଲାସଂହନନା ଦୃଢାଃ। ଦାରୁଣାଭିଜନାଃ କ୍ରୂରାଃ ପ୍ରାଯଶଃ କ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମିଣଃ ।। ୯.

ମୋଟା ଦେହ, ଉଚ୍ଚ ନାକ, ପାହାଡ଼ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦୁଷ୍ଟ ପ୍ରଜା, କ୍ରୂର, ଅଧିକାଂଶ ଦୁଃଖଦାୟକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ।

ସକୁଣ୍ଡଲାଙ୍ଗଦାପୀଡା ମୁକୁଟୋଷ୍ଣୀଷଧାରିଣଃ। ଵିଚିତ୍ର ଵସ୍ତ୍ରାଭରଣାଶ୍ଚିତ୍ରସ୍ରଗନୁଲେପନାଃ ।। ୯.

କୁଣ୍ଡଳ, ଆଙ୍ଗଦ, ମୁକୁଟ ଓ ଉଷ୍ଣୀଷ ପିନ୍ଧିଥିବା; ବିଭିନ୍ନ ପୋଷାକ ଓ ଆଭୂଷଣ, ରଙ୍ଗିନ ମାଳା ଓ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇଥିବା।

ଅନ୍ନାଦାଃ ପିଶିତାଦାଶ୍ଚ ପୁରୁଷାଦାଶ୍ଚ ତେ ସ୍ମୃତାଃ। ଇତ୍ଯେତଦ୍ରୂପସାଧର୍ମ୍ଯଂ ରାକ୍ଷସାନାଂ ବୁଧୈଃ ସ୍ମୃତମ୍। ନ ସମସ୍ତବଲଂ ବୁଦ୍ଧଂ ଯତୋ ମାଯାକୃତଂ ହି ତତ୍ ।। ୯.

ଏମାନେ ଭୋଜନ, ମାଂସ ଓ ମନୁଷ୍ୟ ଖାଇଥିବା ଭାବେ ଜଣାଯାନ୍ତି; ଏହି ରୂପ ଓ ସ୍ୱଭାବ ରାକ୍ଷସମାନେ ପାଇଁ ବୁଦ୍ଧିଜୀବିମାନେ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଜଣାଯାଇନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ।

ପୁଲହସ୍ଯ ମୃଗାଃ ପୁତ୍ରାଃ ସର୍ଵେ ଵ୍ଯାଲାଶ୍ଚ ଦଂଷ୍ଟ୍ରିଣଃ । ଭୂତାଃ ପିଶାଚାଃ ସର୍ପାଶ୍ଚ ଭ୍ରମରା ହସ୍ତିନସ୍ତଥା ।। ୯.

ପୁଲହଙ୍କର ପୁଅମାନେ ସମସ୍ତ ଜଙ୍ଗଲି ପଶୁ ଓ ଦାନ୍ତିଆ ପ୍ରାଣୀ; ଭୂତ, ପିଶାଚ, ସାପ, ମଧୁମକ୍ଷୀ ଓ ହାତୀ ମଧ୍ୟ।

ଵାନରାଃ କିନ୍ନରାଶ୍ଚୈଵ ଯମକିମ୍ପୁରୁଷାସ୍ତଥା। ଯେଽନ୍ଯେ ଚୈଵ ପରିକ୍ରାନ୍ତା ମାଯାକ୍ରୋଧଵଶାନୁଗାଃ ।। ୯.

ବାନର, କିନ୍ନର, ଯମ-କିମ୍ପୁରୁଷ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଘୁଞ୍ଚିବା, ସମସ୍ତେ ମାୟା ଓ କ୍ରୋଧର ଅଧୀନ।

ଅନପତ୍ଯଃ କ୍ରତୁସ୍ତସ୍ମିନ୍ ସ୍ମୃତୋ ଵୈଵସ୍ଵତେଽନ୍ତରେ। ନ ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରଃ ପୌତ୍ରୋ ଵା ତେଜଃ ସଂକ୍ଷିପ୍ଯ ଵା ସ୍ଥିତଃ ।। ୯.

କ୍ରତୁ ଭାଇବସ୍ବତ ଅନ୍ତରାଳରେ ନିର୍ସନ୍ତାନ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି; ତାଙ୍କର ପୁଅ କିମ୍ବା ପଉତି ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି କମ୍ ଅଛି।

ଅତ୍ରେର୍ଵଂଶଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତୃତୀଯସ୍ଯ ପ୍ରଜାପତେଃ। ତସ୍ଯ ପତ୍ନ୍ଯଶ୍ଚ ସୁନ୍ଦର୍ଯୋ ଦଶୈଵାସନ୍ପତିଵ୍ରତାଃ ।। ୯.

ଏବେ ମୁଁ ଅତ୍ରିଙ୍କ ବଂଶ ବିଷୟରେ କହିବି, ତିନିଯୁଗର ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ତୃତୀୟ। ତାଙ୍କର ଦଶଜଣ ସୁନ୍ଦର ଜୀବନସଙ୍ଗୀନୀ ଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ଗୃହସ୍ଥ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ।

ଭଦ୍ରାଶ୍ଵସ୍ଯ ଘୃତାଚ୍ଯାଂ ଵୈ ଦଶାପ୍ସରସି ସୂନଵଃ। ଭଦ୍ରା ଶୂଦ୍ରା ଚ ମଦ୍ରା ଚ ଶଲଦା ମଲଦା ତଥା ।। ୯.

ଘୃତାଚୀ ନାମକ ଅପ୍ସରା ଭଦ୍ରାଶ୍ୱଙ୍କୁ ଦଶଜଣ ପୁଅ ଦେଇଥିଲେ: ଭଦ୍ର, ଶୂଦ୍ର, ମଦ୍ର, ଶଳଦ, ମଳଦ,

ଵେଲା ଖଲା ଚ ସପ୍ତୈତା ଯା ଚ ଗୋଚପଲା ସ୍ମୃତା । ତଥା ମାନରସା ଚୈଵ ରତ୍ନକୃଟା ଚ ତା ଦଶ ।। ୯.

ବେଳା, ଖଳା—ଏହି ସାତଜଣ—ଏବଂ ଗୋଚପଳା ନାମକ ଜଣେ, ମାନରସା ଓ ରତ୍ନକୃତା; ଏହି ଦଶଜଣ।

ଆତ୍ରେଯଵଂଶକୃତ୍ତାସାଂ ଭର୍ତ୍ତା ନାମ୍ନା ପ୍ରଭାକରଃ। ଭଦ୍ରାଯାଂ ଜନଯାମାସ ସୋମଂ ପୁତ୍ରଂ ଯଶସ୍ଵିନମ୍ ।। ୯.

ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ ପ୍ରଭାକର ନାମକ ଅତ୍ରିୟ ବଂଶର ଉଦ୍ଭାବକ ଥିଲେ; ଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ଠାରୁ ସେ ଯଶସ୍ବୀ ସୋମ ନାମକ ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ।

ସ୍ଵର୍ଭାନୁନା ହତେ ସୂର୍ଯେ ପତମାନୋ ଦିଵୋ ମହୀମ୍। ତମୋଽଭିଭୂତେ ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ ପ୍ରଭା ଯେନ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତିତା ।। ୯.

ସ୍ୱର୍ଭାନୁ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଆଘାତ କରିବା ପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆକାଶରୁ ପୃଥିବୀକୁ ପଡ଼ୁଥିଲେ, ଏହି ଜଗତରେ ଅନ୍ଧାର ଛାଇଯିବା ସମୟରେ, ସେ ଆଲୋକକୁ ପ୍ରଚଳିତ କରିଥିଲେ।

ସ୍ଵସ୍ତି ତେଽସ୍ତ୍ଵିତି ଚୋକ୍ତଃ ସ ପତନ୍ନିହ ଦିଵାକରଃ। ବ୍ରହ୍ମର୍ଷେର୍ଵଚନାତ୍ତସ୍ଯ ନ ପପାତ ଦିଵୋ ମହୀମ୍ ।। ୯.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ପଡ଼ୁଥିବାବେଳେ, 'ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ' ବୋଲି କୁହାଯାଇଥିଲା; ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଙ୍କ ଉକ୍ତିରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆକାଶରୁ ପୃଥିବୀକୁ ପଡ଼ିଲେନି।

ଅତ୍ରିଶ୍ରେଷ୍ଠାନି ଗୋତ୍ରାଣି ଯଶ୍ଚକାର ମହାତପାଃ । ଯଜ୍ଞେଷ୍ଵତ୍ରିଘନଶ୍ଚୈଵ ସୁରୈର୍ଯଶ୍ଚ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତିତଃ ।। ୯.

ଅତ୍ରି ନାମକ ମହାତପସ୍ୱୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୋତ୍ରଗୁଡିକୁ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ; ଯଜ୍ଞଗୁଡିକରେ ସେ 'ଅତ୍ରିଘନ' ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେଲେ, ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଚଳିତ କରିଥିଲେ।

ସ ତାସ୍ଵଜନଯତ୍ ପୁତ୍ରାନାତ୍ମତୁଲ୍ଯାନନାମକାନ୍। ଦଶ ତାସ୍ଵେଵ ମହତା ତପସା ଭାଵିତପ୍ରଭା ।। ୯.

ସେ ତାଙ୍କ ଜୀବନସଙ୍ଗୀନୀମାନଙ୍କୁ ଦଶଜଣ ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ପରି ନାମ ଧାରଣ କରିଥିଲେ; ଏହି ଦଶଜଣ ମହାତପସ୍ୱୀ ଓ ଭାସ୍କର୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ।

ସ୍ଵସ୍ତ୍ଯାତ୍ରେଯା ଇତି ଖ୍ଯାତା ଋଷଯୋ ଵେଦପାରଗାଃ । ତେଷାଂ ଵିଖ୍ଯାତଯଶସୌ ବ୍ରହ୍ମିଷ୍ଠୌ ସୁମହୌଜସୌ ।। ୯.

ସ୍ୱସ୍ତ୍ୟାତ୍ରେୟ ନାମରେ ପରିଚିତ ଏହି ଋଷିମାନେ ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦୁଇଜଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଶଂସିତ, ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ।

ଦତ୍ତାତ୍ରେଯସ୍ତସ୍ଯ ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ଦୁର୍ଵାସାସ୍ତସ୍ଯ ଚାନୁଜଃ । ଯଵୀଯସୀ ସୁତା ତସ୍ଯା ମବଲା ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନୀ। ଅତ୍ରାପ୍ଯୁଦାହରନ୍ତୀମଂ ଶ୍ଲୋକଂ ପୌରାଣିକାଃ ପୁରା ।। ୯.

ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ବଡ଼, ଦୁର୍ବାସା ତାଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ; ତାଙ୍କ ଅନ୍ୟତମ ଶିଶୁ ଥିଲେ ଅମ୍ବଳା, ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ। ଏଠି ଆଦିକଥାକାରମାନେ ଏହି ଶ୍ଲୋକ କୁ ପଠନ୍ତି।