ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଶ୍ରିତା ଦକ୍ଷିଣପନ୍ଥାନଂ ଯେ ଶ୍ମଶାନାନି ଭେଜିରେ। ଯୁଗେ ଯୁଗେ ତୁ ତାଃ ଶାଖା ଵ୍ଯସ୍ଯନ୍ତେ ତୈଃ ପୁନଃ ପୁନଃ ।। ୬୧.

ଯେମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ପଥ ଅନୁସରି ଶ୍ମଶାନକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଶାଖାଗୁଡ଼ିକ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ପୁନି ପୁନି ବିକିରଣ ହୁଏ।

ଦ୍ଵାପରେଷ୍ଵିଵ ସର୍ଵେଷୁ ସଂହିତାଶ୍ଚ ଶ୍ରୁତର୍ଷିଭିଃ। ତେଷାଂ ଗୋତ୍ରେଷ୍ଵିମାଃ ଶାଖା ଭଵନ୍ତୀହ ପୁନଃ ପୁନଃ। ତାଃ ଶାଖାସ୍ତତ୍ର କର୍ତ୍ତାରୋ ଭଵନ୍ତୀହ ଯୁଗକ୍ଷଯାତ୍ ।। ୬୧.

ଦ୍ୱାପରଯୁଗରେ ଯେପରି ଶ୍ରୁତଋଷିମାନେ ସଂହିତା ତିଆରି କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଗୋତ୍ରରେ ଏହି ଶାଖାଗୁଡ଼ିକ ପୁନି ପୁନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ଶାଖା ଓ ସେମାନଙ୍କ ରଚୟିତା, ଯୁଗ ଶେଷରେ ଏଠାରେ ଆସନ୍ତି।

ଏଵମେଵ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ଵ୍ଯତୀତାନାଗତେଷ୍ଵିହ। ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଶାଖାପ୍ରଣଯନାନି ଵୈ ।। ୬୧.

ଏପରି ଅନୁଭବ କରିବା ଉଚିତ୍, ସମସ୍ତ ପୂର୍ବ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ୍ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଏଠାରେ ଶାଖା ସୃଷ୍ଟି ଘଟେ।

ଅତୀତେଷୁ ଅତୀତାନି ଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ସାମ୍ପ୍ରତେଷୁ ଚ। ଭଵିଷ୍ଯାଣି ଚ ଯାନି ସ୍ଯୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯନ୍ତେଽନାଗତେଷ୍ଵପି ।। ୬୧.

ଯାହା ଅତୀତ, ସେଠି ଅଛି; ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଯାହା ଭବିଷ୍ୟତ୍, ସେଠି ମଧ୍ୟ ଏହା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ।

ପୂର୍ଵେଣ ପଶ୍ଚିମଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଵର୍ତ୍ତମାନେନ ଚୋଭଯମ୍। ଏତେନ କ୍ରମଯୋଗେନ ମନ୍ଵନ୍ତରଵିନିଶ୍ଚଯଃ ।। ୬୧.

ପୂର୍ବ ଦ୍ୱାରା ପଛକୁ ଜଣାଯାଏ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଠିକୁ ଜଣାଯାଏ; ଏହି କ୍ରମ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ମନ୍ବନ୍ତରର ନିଶ୍ଚୟ ହୁଏ।

ଏଵଂ ଦେଵାଶ୍ଚ ପିତର ଋଷଯୋ ମନଵଶ୍ଚ ଯେ। ମନ୍ତ୍ରୈଃ ସହୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ହ୍ଯାଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ଚ ତୈଃ ସହ ।। ୬୧.

ଏପରି ଦେବତା, ପିତୃ, ଋଷି ଓ ମନୁମାନେ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଉପରକୁ ଯାନ୍ତି ଓ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ପୁନି ଫେରନ୍ତି।

ଜନଲୋକାତ୍ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ପଶୁକଲ୍ପାତ୍ପୁନଃ ପୁନଃ। ପର୍ଯାପ୍ତକାଲେ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତେ ସମ୍ଭୂତା ନୈଵ ନସ୍ଯ (?) ତୁ ।। ୬୧.

ଜନଲୋକରୁ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ, ପଶୁ ସୃଷ୍ଟିରୁ ପୁନି ପୁନି, ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ଆସିଲେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନଶ୍ୱର ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।

ଅଵଶ୍ଯମ୍ଭାଵିନାର୍ଥେନ ସମ୍ବଧ୍ଯନ୍ତେ ତଦା ତୁ ତେ। ତତସ୍ତେ ଦୋଷଵଜ୍ଜନ୍ମ ପଶ୍ଯନ୍ତେ ରାଗପୂର୍ଵକମ୍ ।। ୬୧.

ସେ ସମୟରେ, ଅବଶ୍ୟମ୍ଭାବୀ କାରଣରେ ସେମାନେ ବାନ୍ଧି ଯାଆନ୍ତି; ତାପରେ, ଜନ୍ମକୁ ଦୋଷ ଭାବି, ରାଗ ସହିତ ଦେଖନ୍ତି।

ନିଵର୍ତ୍ତତେ ତଦା ଵୃତ୍ତିସ୍ତେଷାମାଦୋଷଦର୍ଶନାତ୍ । ଏଵଂ ଦେଵ ଯୁଗାନୀହ ଦଶକୃତ୍ଵା ନିଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୬୧.

ସେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କର ଚରିତ୍ର ବନ୍ଦ ହୁଏ, କାରଣ ସେମାନେ ଦୋଷ ଦେଖନ୍ତିନାହିଁ; ଏପରି ଦେବତାଙ୍କର ଯୁଗ ଏଠାରେ ଦଶଥର ବନ୍ଦ ହୁଏ।

ଜନଲୋକାତ୍ତପୋଲୋକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀହାନିଵର୍ତ୍ତନମ୍। ଏଵଂ ଦେଵଯୁଗାନୀହ ଵ୍ଯତୀତାନି ସହସ୍ରଶଃ। ନିଧନଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଵୈ ଗତାନି ମୁନିଭିସ୍ସହ ।। ୬୧.

ଜନଲୋକରୁ ସେମାନେ ଟପୋଲୋକକୁ ଯାନ୍ତି, ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ; ଏପରି ଦେବତାଙ୍କର ଯୁଗ ଏଠାରେ ହଜାରେ ହଜାରେ ଶେଷ ହୋଇଛି, ମୁନିମାନଙ୍କ ସହିତ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି।

ନ ଶକ୍ଯମାନୁପୂର୍ଵ୍ଯେଣ ତେଷାଂ ଵକ୍ତୁଂ ସଵିସ୍ତରାନ୍ । ଅନାଦିତ୍ଵାଚ୍ଚ କାଲସ୍ଯ ଅସଙ୍ଖ୍ଯାନାଚ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ। ମନ୍ଵନ୍ତରାଣ୍ଯତୀତାନି ଯାନି କଲ୍ପୈଃ ପୁରା ସହ ।। ୬୧.

ସମୟ ଆରମ୍ଭ ନାହିଁ, ସବୁ ଅସଂଖ୍ୟ, ଏହିପରି ପୂର୍ବରୁ ଯେତେ ମନ୍ବନ୍ତର ଓ କଳ୍ପ ଗତିଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।

ପିତୃଭିର୍ମୁନିଭିର୍ଦେଵୈଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ସପ୍ତାର୍ଷିଭିଶ୍ଚ ଵୈ। କାଲେନ ପ୍ରତିସୃଷ୍ଟାନାଂ ଯୁଗାନାଞ୍ଚ ନିଵର୍ତନମ୍ ।। ୬୧.

ପିତୃ, ମୁନି, ଦେବତା ଓ ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ସହିତ, ସମୟରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ଯୁଗମାନେ ପୁନି ପୁନି ଫେରନ୍ତି।

ଏତେନ କ୍ରମଯୋଗେନ କଲ୍ପମନ୍ଵନ୍ତରାଣି ତୁ। ସପ୍ରଜାନି ଵ୍ଯତୀତାନି ଶତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ ।। ୬୧.

ଏହି କ୍ରମ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା, କଳ୍ପ ଓ ମନ୍ବନ୍ତର ସହ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ଶତେ ଓ ହଜାରେ ଗତିଛି।

ମନ୍ଵନ୍ତରାନ୍ତେ ସଂହାରଃ ସଂହାରାନ୍ତେ ଚ ସମ୍ଭଵଃ। ଦେଵତାନାମୃଷୀଣାଞ୍ଚ ମନୋଃ ପିତୃଗଣସ୍ଯ ଚ ।। ୬୧.

ମନ୍ବନ୍ତର ଶେଷରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍‌ର ବିନାଶ ହୁଏ, ଏହି ବିନାଶ ପରେ ଦେବତା, ଋଷି, ମନୁ ଓ ପିତୃମାନେ ପୁନି ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।

ନ ଶକ୍ଯମାନୁପୂର୍ଵ୍ଯେଣ ଵକ୍ତୁଂ ଵର୍ଷଶତୈରପି। ଵିସ୍ତରସ୍ତୁ ନିସର୍ଗସ୍ଯ ସଂହାରସ୍ଯ ଚ ସର୍ଵଶଃ। ମନ୍ଵନ୍ତରସ୍ଯ ସଂଖ୍ଯାଂ ତୁ ମାନୁଷେଣ ନିବୋଧତ ।। ୬୧.

ସୃଷ୍ଟି ଓ ବିନାଶର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣୀ କେତେ ବର୍ଷ ଲାଗି କହିଲେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ମନ୍ବନ୍ତରର ଗଣନା ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଯେପରି ଜାଣନ୍ତି, ସେଥିରେ ଶୁଣ।

ଦେଵତାନାମୃଷୀଣାଞ୍ଚ ସଙ୍ଖ୍ଯାନାର୍ଥନିଶାରଦୈଃ। ତ୍ରିଂଶତ୍କୋଟ୍ଯସ୍ତୁ ସଂପୂର୍ଣାଃ ସଙ୍ଖ୍ଯାତାଃ ସଙ୍ଖ୍ଯଯା ଦ୍ଵିଜୈଃ ।। ୬୧.

ଗଣନାରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିବା ବୁଦ୍ଧିମାନ୍‌ମାନେ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ପୂର୍ଣ୍ଣ ତିନି କୋଟି ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି।

ସପ୍ତଷଷ୍ଟିସ୍ତଥାନ୍ଯାନି ନିଯୁତାନି ଚ ସଙ୍ଖ୍ଯଯା। ଵିଂଶତିଶ୍ଚ ସହସ୍ରାଣି କାଲୋଽଯଂ ସୋଧିକାନ୍ ଵିନା ।। ୬୧.

ଏହା ସହିତ ସତଷଷ୍ଠି ନିୟୁତ ଓ ଅଧିକ ଦୁଇ ହଜାର ଗଣାଯାଇଛି; ଏହି ସମୟ ଗଣନାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଅଂଶ ଧରାଯାଇନାହିଁ।

ମନ୍ଵନ୍ତରସ୍ଯ ସଙ୍ଖ୍ଯୈଷା ମାନୁଷେଣ ପ୍ରକୀର୍ତିତା। ଵତ୍ସରେଣୈଵ ଦିଵ୍ଯେନ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯନ୍ତରମ୍ମନୋଃ ।। ୬୧.

ମନ୍ବନ୍ତରର ଏହି ସଂଖ୍ୟା ମନୁଷ୍ୟ ଗଣନାରେ କହାଯାଇଛି; ଏବେ ଦେବତାଙ୍କ ବର୍ଷ ଗଣନାନୁସାରେ ମନୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତର ମୁଁ କହିବି।

ଅଷ୍ଟୌ ଶତସହସ୍ରାଣି ଦିଵ୍ଯଯା ସଙ୍ଖ୍ଯଯା ସ୍ମୃତମ୍। ଦ୍ଵିପଞ୍ଚାଶତ୍ତଥାନ୍ଯାନି ସହସ୍ରାଣ୍ଯଧିକାନି ତୁ ।। ୬୧.

ଦେବତାଙ୍କ ଗଣନାନୁସାରେ ଏହି ସଂଖ୍ୟା ଅଷ୍ଟ ଶତ ହଜାର, ଏହା ସହିତ ଅଧିକ ବାଉନ୍ସି ହଜାର ଯୋଗ ହୁଏ।

ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶଗୁଣୋ ହ୍ଯେଷ କାଲ ଆହୂତସଂପ୍ଲଵଃ। ପୂର୍ଣଂ ଯୁଗସହସ୍ରଂ ସ୍ଯାତ୍ତଦହର୍ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୬୧.

ଏହି ସମୟ, ଯାହା ସମ୍ପ୍ଲବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଚୌଦ ଗୁଣ ଅଧିକ; ପୂର୍ଣ୍ଣ ହଜାର ଯୁଗ ମିଶି ଏକ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନ ହୁଏ।

ତତ୍ର ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି ଦଗ୍ଧାନ୍ଯାଦିତ୍ଯରଶ୍ମିଭିଃ। ବ୍ରହ୍ମାଣମଗ୍ରତଃ କୃତ୍ଵା ସହ ଦେଵର୍ଷିଦାନଵୈଃ। ପ୍ରଵିଶନ୍ତି ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଦେଵଦେଵଂ ମହେଶ୍ଵରମ୍ ।। ୬୧.

ସେ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ଦଗ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି, ଦେବତା, ଋଷି ଓ ଦାନବମାନେ ସମେତ ସେମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବଦେବ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।

ସ ସ୍ରଷ୍ଟା ସର୍ଵଭୂତାନି କଲ୍ପାଦିଷୁ ପୁନଃ ପୁନଃ। ଇତ୍ଯେଷ ସ୍ଥିତିକାଲୋ ଵୈ ମନୋର୍ଦେଵର୍ଷିଭିଃ ସହ ।। ୬୧.

ସେଇ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭରେ ପୁନି ପୁନି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ଏହା ହେଉଛି ମନୁ, ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ସହିତ ସ୍ଥିତିର ସମୟ।

ସର୍ଵମନ୍ଵନ୍ତରାଣାଂ ଵୈ ପ୍ରତିସନ୍ଧିଂ ନିବୋଧତ। ଯୁଗାଖ୍ଯା ଯା ସମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟା ପ୍ରାଗେଵାସ୍ମିନ୍ ମଯା ତଵ ।। ୬୧.

ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରର ସଂଯୋଗ ବୁଝ; ଯୁଗ ଗଣନା ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲି।

କୃତତ୍ରେତାଦି ସଂଯୁକ୍ତଂ ଚତୁର୍ଯୁଗମିତି ସ୍ମୃତମ୍। ତଦେକସପ୍ତତିଗୁଣଂ ପରିଵୃତ୍ତଂ ତୁ ସାଧିକମ୍। ମନୋରେକମଧୀକାରଂ ପ୍ରୋଵାଚ ଭଗଵାନ୍ ପ୍ରଭୁଃ ।। ୬୧.

କୃତ, ତ୍ରେତା ଓ ଅନ୍ୟ ଦିନ ମିଶି ଚାରି ଯୁଗ ଏକ ଚତୁର୍ଯୁଗ ବୋଲି ଅନ୍ତର୍ଗତ; ଏହାକୁ ସତତରି ଏକ ଗୁଣ ଓ ଅଳ୍ପ ଅଧିକ ଯୋଗ କରି, ଏକ ମନୁଙ୍କ ସମୟ ବୋଲି ପ୍ରଭୁ କହିଛନ୍ତି।

ଏଵଂ ମନ୍ଵନ୍ତରାଣାଂ ତୁ ସର୍ଵେଷାମେଵ ଲକ୍ଷଣମ୍। ଅତୀତାନାଗତାନାଂ ଵୈ ଵର୍ତ୍ତମାନେନ କୀର୍ତ୍ତିତମ୍ ।। ୬୧.

ଏଭଳି ଗତ, ଆଗାମୀ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରର ଲକ୍ଷଣ କୁହାଯାଇଛି।

ଇତ୍ଯେଷ କୀର୍ତ୍ତିତଃ ସର୍ଗା ମନୋଃ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵସ୍ଯ ହ। ପ୍ରତି ସନ୍ଧିନ୍ତୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତସ୍ଯ ଵୈ ଚାପରସ୍ଯ ତୁ ।। ୬୧.

ଏଭଳି ସ୍ୱାୟଂଭୁବ ମନୁଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଗଲା; ଏବେ ତାଙ୍କ ସଂଯୋଗ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ମନୁ ବିଷୟରେ କହିବି।

ମନ୍ଵନ୍ତରଂ ଯଥା ପୂର୍ଵମୃଷିଭିର୍ଦୈଵତୈଃ ସହ। ଅଵଶ୍ଯମ୍ଭାଵିନାର୍ଥେନ ଯଥା ତଦ୍ଵୈ ନିଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୬୧.

ପୂର୍ବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଯେପରି ଋଷି ଓ ଦେବତାମାନେ ଥିଲେ, ସେପରି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ଆସିଲେ ସେଠାରେ ଶେଷ ହୁଏ।

ଅସ୍ମିନ୍ ମନ୍ଵନ୍ତରେ ପୂର୍ଵଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯସ୍ଯେଶ୍ଵରାସ୍ତୁ ଯେ। ସପ୍ତର୍ଷଯଶ୍ଚ ଦେଵାସ୍ତେ ପିତରୋ ମନଵସ୍ତଥା। ମନ୍ଵନ୍ତରସ୍ଯ କାଲେ ତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣେ ସାଧକାସ୍ତଥା ।। ୬୧.

ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ପୂର୍ବରୁ ତିନି ଲୋକର ଇଶ୍ୱର, ସପ୍ତ ଋଷି, ଦେବତା, ପିତୃ ଓ ମନୁମାନେ ଥିଲେ; ମନ୍ବନ୍ତର ସମୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ସେମାନେ ନିଜ ଦାୟିତ୍ୱ ପୂରଣ କରନ୍ତି।

କ୍ଷୀଣାଧିକାରାଃ ସଂଵୃତ୍ତା ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ପର୍ଯାଯମାତ୍ମନଃ। ମହର୍ଲୋକାଯ ତେ ସର୍ଵେ ଉନ୍ମୁଖା ଦଧିରେ ଗତିମ୍ ।। ୬୧.

ଦାୟିତ୍ୱ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ ଓ ନିଜ ସମୟ ଶେଷ ହେବାକୁ ବୁଝି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମହର୍ଲୋକକୁ ଯିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି।