ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

କୃତେ ପୁନଃ କ୍ରିଯା ନାସ୍ତି କୁତ ଏଵାକୃତକ୍ରିଯା। ସକୃଦେଵ କୃତଂ ସର୍ଵଂ ଯଦ୍ଵୈ ଲୋକେ କୃତାକୃତମ୍ ।। ୬୧.

ସତ୍ୟଯୁଗରେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଅକୃତ କାର୍ଯ୍ୟ କେମିତି ହେବ? ଏହି ଜଗତରେ ଯାହା କରାଯାଇଛି କିମ୍ବା ନାହିଁ, ସେସବୁ ଏକଥରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ।

ଶ୍ରୋତଵ୍ଯଂ ଵୈ ଶ୍ରୁତଂ ଵାପି ତଥୈଵାସାଧୁସାଧୁତା। ଜ୍ଞାତଵ୍ଯଞ୍ଚାଥ ମନ୍ତଵ୍ଯଂ ସ୍ପ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯଂ ଭୋଜ୍ଯମେଵ ଚ। ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯଞ୍ଚାଥ ଶ୍ରୋତଵ୍ଯଂ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯଂ ଵାଥ କିଞ୍ଚନ ।। ୬୧.

ଯାହା ଶୁଣିବାକୁ ଥିବା, ଯାହା ଶୁଣାଯାଇଛି, ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ, ଯାହା ଜାଣିବାକୁ, ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ, ଛୁଇଁବାକୁ, ଖାଇବାକୁ, ଦେଖିବାକୁ, ଶୁଣିବାକୁ, ଜାଣିବାକୁ ଯାହା କିଛି ଅଛି—

ଦର୍ଶିତଂ ଯଦନେନୈଵ ଜ୍ଞାନଂ ତଦ୍ଵୈ ସୁରର୍ଷିଣାମ୍ । ଯଦ୍ଵୈ ଦର୍ଶିତଵାନେଷ କସ୍ତଦନ୍ଵେଷ୍ଟୁମର୍ହତି । ସର୍ଵାଣି ସର୍ଵାନ୍ସର୍ଵାଂଶ୍ଚ ଭଗଵାନେଵ ସୋଽବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୬୧.

ଏହି ଯିଏ ଦେଖାଇଛନ୍ତି, ସେଇ ଦେବତା ଋଷିମାନଙ୍କର ଜ୍ଞାନ; ଯିଏ ଦେଖାଇଛନ୍ତି, ତାହା ପରେ ଅନ୍ୟ କିଏ ଖୋଜିପାରିବ? ସମସ୍ତ କଥା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ସମସ୍ତ ରୂପ କେବଳ ଭଗବାନ୍‌ଏ କହିଛନ୍ତି।

ଯଦା ଯତ୍କ୍ରିଯତେ ଯେନ ତଦା ତତ୍ସୋଽଭିମନ୍ଯତେ। ଯେନେଦଂ କ୍ରିଯତେ ପୂର୍ଵଂ ତଦନ୍ଯେନ ଵିଭାଵିତମ୍ ।। ୬୧.

ଯେତେବେଳେ କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ କାହାରୋ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ତାହାକୁ ନିଜର ବୋଲି ଭାବେ; କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବରୁ ଯାହା କରାଯାଇଥିଲା, ସେଠାରେ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ତାହା ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ।

ଯଦା ତୁ କ୍ରିଯତେ କିଞ୍ଚିତ୍କେନଚିଦ୍ଵାଙ୍ମଯଂ କ୍ଵଚିତ୍। ତେନୈଵ ତତ୍କୃତଂ ପୂର୍ଵଂ କର୍ତ୍ତୄଣାଂ ପ୍ରତିଭାତି ଵୈ ।। ୬୧.

ଯେତେବେଳେ କାହାରି ଦ୍ୱାରା କିଛି କଥା କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ, ସେହି କର୍ତ୍ତାମାନେ ଭାବନ୍ତି ଯେ, ଏହା ପୂର୍ବରୁ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ କରିଥିଲେ।

ଵିରକ୍ତଞ୍ଚାତିରିକ୍ତଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନାଜ୍ଞାନେ ପ୍ରିଯାପ୍ରିଯେ। ଧର୍ମାଧର୍ମୌ ସୁଖଂ ଦୁଃଖଂ ମୃତ୍ଯୁଶ୍ଚାମୃତମେଵ ଚ। ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵନ୍ତିର୍ଯଗଧୋଭାଗସ୍ତସ୍ଯୈଵାଦୃଷ୍ଟକାରଣମ୍ ।। ୬୧.

ବିରାଗ ଓ ଅତିରିକ୍ତତା, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ, ପ୍ରିୟ ଓ ଅପ୍ରିୟ, ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଅମୃତ, ଉପର, ଆଡ଼େ ଓ ତଳ—ଏସବୁ କିଛି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅଦୃଶ୍ୟ କାରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵୋଽଥ ଜ୍ଯେଷ୍ଠସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପରମେଷ୍ଠିନଃ। ପ୍ରତ୍ଯେକଵିଦ୍ଯମ୍ଭଵତି ତ୍ରେତାସ୍ଵିହ ପୁନଃ ପୁନଃ ।। ୬୧.

ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଓ ବଡ଼, ପରମେଷ୍ଠୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଯୁଗରେ, ଏଠାରେ ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ପୁନି ପୁନି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜ୍ଞାନ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।

ଵ୍ଯସ୍ଯତେ ହ୍ଯେକଵିଦ୍ଯନ୍ତଦ୍ଦ୍ଵାପରେଷୁ ପୁନଃ ପୁନଃ । ବ୍ରହ୍ମା ଚୈତଦୁଵାଚାଦୌ ତସ୍ମିନ୍ ଵୈଵସ୍ଵତେଽନ୍ତରେ ।। ୬୧.

ସେଇ ଏକା ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାପରଯୁଗରେ ଅନେକ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ; ବ୍ରହ୍ମା ଏହି କଥା ଆରମ୍ଭରେ, ବୈବସ୍ବତ ମନ୍ବନ୍ତର ମଧ୍ୟରେ କହିଥିଲେ।

ଆଵର୍ତ୍ତମାନା ଋଷଯୋ ଯୁଗାଖ୍ଯାସୁ ପୁନଃ ପୁନଃ। କୁର୍ଵନ୍ତି ସଂହିତା ହ୍ଯେତେ ଜାଯମାନାଃ ପରସ୍ପରମ୍ ।। ୬୧.

ଯୁଗ ଯୁଗ ଆସି ଯାଉଥିବା ସମୟରେ ଋଷିମାନେ ପୁନି ପୁନି ଏହି ସଂହିତାଗୁଡ଼ିକୁ ରଚନା କରନ୍ତି, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ଏକଠାରୁ ଅନ୍ୟଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ଅଷ୍ଟାଶୀତିସହସ୍ରାଣି ଶ୍ରୁତର୍ଷୀଣାଂ ସ୍ମୃତାନି ଵୈ। ତା ଏଵ ସଂହିତା ହ୍ଯେତେ ଆଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ପୁନଃ ପୁନଃ ।। ୬୧.

ଅଷ୍ଟାଶୀ ହଜାର ଶ୍ରୁତଋଷିଙ୍କୁ ସ୍ମୃତିରେ ରଖାଯାଇଛି; ସେମାନଙ୍କର ସଂହିତାଗୁଡ଼ିକ ପୁନି ପୁନି ପ୍ରକଟ ହୁଏ।

ଶ୍ରିତା ଦକ୍ଷିଣପନ୍ଥାନଂ ଯେ ଶ୍ମଶାନାନି ଭେଜିରେ। ଯୁଗେ ଯୁଗେ ତୁ ତାଃ ଶାଖା ଵ୍ଯସ୍ଯନ୍ତେ ତୈଃ ପୁନଃ ପୁନଃ ।। ୬୧.

ଯେମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ପଥ ଅନୁସରି ଶ୍ମଶାନକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଶାଖାଗୁଡ଼ିକ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ପୁନି ପୁନି ବିକିରଣ ହୁଏ।

ଦ୍ଵାପରେଷ୍ଵିଵ ସର୍ଵେଷୁ ସଂହିତାଶ୍ଚ ଶ୍ରୁତର୍ଷିଭିଃ। ତେଷାଂ ଗୋତ୍ରେଷ୍ଵିମାଃ ଶାଖା ଭଵନ୍ତୀହ ପୁନଃ ପୁନଃ। ତାଃ ଶାଖାସ୍ତତ୍ର କର୍ତ୍ତାରୋ ଭଵନ୍ତୀହ ଯୁଗକ୍ଷଯାତ୍ ।। ୬୧.

ଦ୍ୱାପରଯୁଗରେ ଯେପରି ଶ୍ରୁତଋଷିମାନେ ସଂହିତା ତିଆରି କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଗୋତ୍ରରେ ଏହି ଶାଖାଗୁଡ଼ିକ ପୁନି ପୁନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ଶାଖା ଓ ସେମାନଙ୍କ ରଚୟିତା, ଯୁଗ ଶେଷରେ ଏଠାରେ ଆସନ୍ତି।

ଏଵମେଵ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ଵ୍ଯତୀତାନାଗତେଷ୍ଵିହ। ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଶାଖାପ୍ରଣଯନାନି ଵୈ ।। ୬୧.

ଏପରି ଅନୁଭବ କରିବା ଉଚିତ୍, ସମସ୍ତ ପୂର୍ବ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ୍ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଏଠାରେ ଶାଖା ସୃଷ୍ଟି ଘଟେ।

ଅତୀତେଷୁ ଅତୀତାନି ଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ସାମ୍ପ୍ରତେଷୁ ଚ। ଭଵିଷ୍ଯାଣି ଚ ଯାନି ସ୍ଯୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯନ୍ତେଽନାଗତେଷ୍ଵପି ।। ୬୧.

ଯାହା ଅତୀତ, ସେଠି ଅଛି; ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଯାହା ଭବିଷ୍ୟତ୍, ସେଠି ମଧ୍ୟ ଏହା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ।

ପୂର୍ଵେଣ ପଶ୍ଚିମଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଵର୍ତ୍ତମାନେନ ଚୋଭଯମ୍। ଏତେନ କ୍ରମଯୋଗେନ ମନ୍ଵନ୍ତରଵିନିଶ୍ଚଯଃ ।। ୬୧.

ପୂର୍ବ ଦ୍ୱାରା ପଛକୁ ଜଣାଯାଏ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଠିକୁ ଜଣାଯାଏ; ଏହି କ୍ରମ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ମନ୍ବନ୍ତରର ନିଶ୍ଚୟ ହୁଏ।

ଏଵଂ ଦେଵାଶ୍ଚ ପିତର ଋଷଯୋ ମନଵଶ୍ଚ ଯେ। ମନ୍ତ୍ରୈଃ ସହୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ହ୍ଯାଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ଚ ତୈଃ ସହ ।। ୬୧.

ଏପରି ଦେବତା, ପିତୃ, ଋଷି ଓ ମନୁମାନେ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଉପରକୁ ଯାନ୍ତି ଓ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ପୁନି ଫେରନ୍ତି।

ଜନଲୋକାତ୍ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ପଶୁକଲ୍ପାତ୍ପୁନଃ ପୁନଃ। ପର୍ଯାପ୍ତକାଲେ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତେ ସମ୍ଭୂତା ନୈଵ ନସ୍ଯ (?) ତୁ ।। ୬୧.

ଜନଲୋକରୁ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ, ପଶୁ ସୃଷ୍ଟିରୁ ପୁନି ପୁନି, ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ଆସିଲେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନଶ୍ୱର ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।

ଅଵଶ୍ଯମ୍ଭାଵିନାର୍ଥେନ ସମ୍ବଧ୍ଯନ୍ତେ ତଦା ତୁ ତେ। ତତସ୍ତେ ଦୋଷଵଜ୍ଜନ୍ମ ପଶ୍ଯନ୍ତେ ରାଗପୂର୍ଵକମ୍ ।। ୬୧.

ସେ ସମୟରେ, ଅବଶ୍ୟମ୍ଭାବୀ କାରଣରେ ସେମାନେ ବାନ୍ଧି ଯାଆନ୍ତି; ତାପରେ, ଜନ୍ମକୁ ଦୋଷ ଭାବି, ରାଗ ସହିତ ଦେଖନ୍ତି।

ନିଵର୍ତ୍ତତେ ତଦା ଵୃତ୍ତିସ୍ତେଷାମାଦୋଷଦର୍ଶନାତ୍ । ଏଵଂ ଦେଵ ଯୁଗାନୀହ ଦଶକୃତ୍ଵା ନିଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୬୧.

ସେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କର ଚରିତ୍ର ବନ୍ଦ ହୁଏ, କାରଣ ସେମାନେ ଦୋଷ ଦେଖନ୍ତିନାହିଁ; ଏପରି ଦେବତାଙ୍କର ଯୁଗ ଏଠାରେ ଦଶଥର ବନ୍ଦ ହୁଏ।

ଜନଲୋକାତ୍ତପୋଲୋକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀହାନିଵର୍ତ୍ତନମ୍। ଏଵଂ ଦେଵଯୁଗାନୀହ ଵ୍ଯତୀତାନି ସହସ୍ରଶଃ। ନିଧନଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଵୈ ଗତାନି ମୁନିଭିସ୍ସହ ।। ୬୧.

ଜନଲୋକରୁ ସେମାନେ ଟପୋଲୋକକୁ ଯାନ୍ତି, ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ; ଏପରି ଦେବତାଙ୍କର ଯୁଗ ଏଠାରେ ହଜାରେ ହଜାରେ ଶେଷ ହୋଇଛି, ମୁନିମାନଙ୍କ ସହିତ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି।

ନ ଶକ୍ଯମାନୁପୂର୍ଵ୍ଯେଣ ତେଷାଂ ଵକ୍ତୁଂ ସଵିସ୍ତରାନ୍ । ଅନାଦିତ୍ଵାଚ୍ଚ କାଲସ୍ଯ ଅସଙ୍ଖ୍ଯାନାଚ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ। ମନ୍ଵନ୍ତରାଣ୍ଯତୀତାନି ଯାନି କଲ୍ପୈଃ ପୁରା ସହ ।। ୬୧.

ସମୟ ଆରମ୍ଭ ନାହିଁ, ସବୁ ଅସଂଖ୍ୟ, ଏହିପରି ପୂର୍ବରୁ ଯେତେ ମନ୍ବନ୍ତର ଓ କଳ୍ପ ଗତିଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।

ପିତୃଭିର୍ମୁନିଭିର୍ଦେଵୈଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ସପ୍ତାର୍ଷିଭିଶ୍ଚ ଵୈ। କାଲେନ ପ୍ରତିସୃଷ୍ଟାନାଂ ଯୁଗାନାଞ୍ଚ ନିଵର୍ତନମ୍ ।। ୬୧.

ପିତୃ, ମୁନି, ଦେବତା ଓ ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ସହିତ, ସମୟରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ଯୁଗମାନେ ପୁନି ପୁନି ଫେରନ୍ତି।

ଏତେନ କ୍ରମଯୋଗେନ କଲ୍ପମନ୍ଵନ୍ତରାଣି ତୁ। ସପ୍ରଜାନି ଵ୍ଯତୀତାନି ଶତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ ।। ୬୧.

ଏହି କ୍ରମ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା, କଳ୍ପ ଓ ମନ୍ବନ୍ତର ସହ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ଶତେ ଓ ହଜାରେ ଗତିଛି।

ମନ୍ଵନ୍ତରାନ୍ତେ ସଂହାରଃ ସଂହାରାନ୍ତେ ଚ ସମ୍ଭଵଃ। ଦେଵତାନାମୃଷୀଣାଞ୍ଚ ମନୋଃ ପିତୃଗଣସ୍ଯ ଚ ।। ୬୧.

ମନ୍ବନ୍ତର ଶେଷରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍‌ର ବିନାଶ ହୁଏ, ଏହି ବିନାଶ ପରେ ଦେବତା, ଋଷି, ମନୁ ଓ ପିତୃମାନେ ପୁନି ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।

ନ ଶକ୍ଯମାନୁପୂର୍ଵ୍ଯେଣ ଵକ୍ତୁଂ ଵର୍ଷଶତୈରପି। ଵିସ୍ତରସ୍ତୁ ନିସର୍ଗସ୍ଯ ସଂହାରସ୍ଯ ଚ ସର୍ଵଶଃ। ମନ୍ଵନ୍ତରସ୍ଯ ସଂଖ୍ଯାଂ ତୁ ମାନୁଷେଣ ନିବୋଧତ ।। ୬୧.

ସୃଷ୍ଟି ଓ ବିନାଶର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣୀ କେତେ ବର୍ଷ ଲାଗି କହିଲେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ମନ୍ବନ୍ତରର ଗଣନା ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଯେପରି ଜାଣନ୍ତି, ସେଥିରେ ଶୁଣ।

ଦେଵତାନାମୃଷୀଣାଞ୍ଚ ସଙ୍ଖ୍ଯାନାର୍ଥନିଶାରଦୈଃ। ତ୍ରିଂଶତ୍କୋଟ୍ଯସ୍ତୁ ସଂପୂର୍ଣାଃ ସଙ୍ଖ୍ଯାତାଃ ସଙ୍ଖ୍ଯଯା ଦ୍ଵିଜୈଃ ।। ୬୧.

ଗଣନାରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଥିବା ବୁଦ୍ଧିମାନ୍‌ମାନେ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ପୂର୍ଣ୍ଣ ତିନି କୋଟି ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି।

ସପ୍ତଷଷ୍ଟିସ୍ତଥାନ୍ଯାନି ନିଯୁତାନି ଚ ସଙ୍ଖ୍ଯଯା। ଵିଂଶତିଶ୍ଚ ସହସ୍ରାଣି କାଲୋଽଯଂ ସୋଧିକାନ୍ ଵିନା ।। ୬୧.

ଏହା ସହିତ ସତଷଷ୍ଠି ନିୟୁତ ଓ ଅଧିକ ଦୁଇ ହଜାର ଗଣାଯାଇଛି; ଏହି ସମୟ ଗଣନାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଅଂଶ ଧରାଯାଇନାହିଁ।

ମନ୍ଵନ୍ତରସ୍ଯ ସଙ୍ଖ୍ଯୈଷା ମାନୁଷେଣ ପ୍ରକୀର୍ତିତା। ଵତ୍ସରେଣୈଵ ଦିଵ୍ଯେନ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯନ୍ତରମ୍ମନୋଃ ।। ୬୧.

ମନ୍ବନ୍ତରର ଏହି ସଂଖ୍ୟା ମନୁଷ୍ୟ ଗଣନାରେ କହାଯାଇଛି; ଏବେ ଦେବତାଙ୍କ ବର୍ଷ ଗଣନାନୁସାରେ ମନୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତର ମୁଁ କହିବି।

ଅଷ୍ଟୌ ଶତସହସ୍ରାଣି ଦିଵ୍ଯଯା ସଙ୍ଖ୍ଯଯା ସ୍ମୃତମ୍। ଦ୍ଵିପଞ୍ଚାଶତ୍ତଥାନ୍ଯାନି ସହସ୍ରାଣ୍ଯଧିକାନି ତୁ ।। ୬୧.

ଦେବତାଙ୍କ ଗଣନାନୁସାରେ ଏହି ସଂଖ୍ୟା ଅଷ୍ଟ ଶତ ହଜାର, ଏହା ସହିତ ଅଧିକ ବାଉନ୍ସି ହଜାର ଯୋଗ ହୁଏ।