ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଏତାନ୍ ଭାଵାନଧୀଯାନା ଯେ ଚୈତେ ଋଷଯୋ ମତାଃ। ସପ୍ତୈତେ ସପ୍ତଭିଶ୍ଚୈଵ ଗୁଣୈଃ ସପ୍ତର୍ଷଯଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୬୧.

ଏହି ଭାବମାନେ ଅଧ୍ୟୟନ କରୁଥିବା ଓ ଯେଉଁମାନେ ଋଷି ଭାବେ ପରିଚିତ, ସେହି ସାତଜଣ, ସାତଟି ଗୁଣ ଥିବା, ସପ୍ତର୍ଷି ଭାବେ ସ୍ମୃତ ।

ଦୀର୍ଘାଯୁଷୋ ମନ୍ତ୍ରକୃତ ଈଶ୍ଵରା ଦିଵ୍ଯଚକ୍ଷୁଷଃ। ବୁଦ୍ଧାଃ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଧର୍ମାଣୋ ଗୋତ୍ରପ୍ରଵର୍ତକାଶ୍ଚ ଯେ ।। ୬୧.

ଦୀର୍ଘାୟୁ, ମନ୍ତ୍ର ରଚନାକାରୀ, ଶ୍ୱାମୀ, ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା, ଜାଗୃତ, ସାକ୍ଷାତ୍ ଧର୍ମିକ ଓ ଗୋତ୍ର ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ—ଏମାନେ ।

ଷଟ୍କର୍ମାଭିରତା ନିତ୍ଯଂ ଶାଲିନୋ ଗୃହମେଧିନଃ। ତୁଲ୍ଯୈର୍ଵ୍ଯଵହରନ୍ତି ସ୍ମ ଅଦୃଷ୍ଟୈଃ କର୍ମହେତୁଭିଃ ।। ୬୧.

ସଦା ଷଟ୍କର୍ମରେ ଲିନ, ଶିଷ୍ଟ, ଗୃହସ୍ଥ, ସମାନମାନେ ସହିତ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ, ଦୃଷ୍ଟିରେ ନ ଆସୁଥିବା କର୍ମ ଫଳ ଦ୍ୱାରା ।

ଅଗ୍ରାମ୍ଯୈର୍ଵର୍ତ୍ତଯନ୍ତି ସ୍ମ ରସୈଶ୍ଚୈଵ ସ୍ଵଯଂକୃତୈଃ। କୁଟୁମ୍ବିନ ଋଦ୍ଵିମନ୍ତୋ ବାହ୍ଯାନ୍ତରନିଵାସିନଃ ।। ୬୧.

ଅପବିତ୍ର ଉପାୟ ଛାଡି, ନିଜେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଖାଦ୍ୟ ଓ ରସ ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିଲେ; ସମ୍ପନ୍ନ ଗୃହସ୍ଥ, ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତରେ ବାସ କରୁଥିଲେ ।

କୃତାଦିଷୁ ଯୁଗାଖ୍ଯେଷୁ ସର୍ଵେଷ୍ଵେଵ ପୁନଃ ପୁନଃ। ଵର୍ଣାଶ୍ରମଵ୍ଯଵସ୍ଥାନଂ କ୍ରିଯନ୍ତେ ପ୍ରଥମନ୍ତୁ ଵୈ ।। ୬୧.

କୃତାଦି ଯୁଗମାନେ ଆସିଲେ ପ୍ରତିଥର, ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ବ୍ୟବସ୍ଥା ପ୍ରଥମେ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ ।

ପ୍ରାପ୍ତୈ ତ୍ରେତାଯୁଗମୁଖେ ପୁନଃ ସପ୍ତର୍ଷଯସ୍ତ୍ଵିହ। ପ୍ରଵର୍ତ୍ତଯନ୍ତି ଯେ ଵର୍ଣାନାଶ୍ରମାଂଶ୍ଚୈଵ ସର୍ଵଶଃ। ତେଷାମେଵାନ୍ଵଯେ ଵୀରା ଉତ୍ପଦ୍ଯନ୍ତେ ପୁନଃ ପୁନଃ ।। ୬୧.

ତ୍ରେତାଯୁଗ ଆସିଲେ, ସପ୍ତର୍ଷିମାନେ ପୁନି ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମମାନେ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ବଂଶରେ ବାହାଦୁରମାନେ ପୁନିପୁନି ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି ।

ଜାଯମାନେ ପିତା ପୁତ୍ରେ ପୁତ୍ରଃ ପିତରି ଚୈଵ ହି। ଏଵଂ ସମେତ୍ଯାଵିଚ୍ଛେଦାଦ୍ଵର୍ତ୍ତଯନ୍ତ୍ଯାଯୁଗକ୍ଷଯାତ୍। ଅଷ୍ଟାଶୀତିସହସ୍ରାଣି ପ୍ରୋକ୍ତାନି ଗୃହମେଧିନାମ୍ ।। ୬୧.

ପୁଅ ଜନ୍ମିଲେ, ବାପା ପୁଅରେ ଓ ପୁଅ ବାପାରେ ଥାଏ; ଏଭଳି ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ପରମ୍ପରା ଯୁଗ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଥାଏ; ଏଠାରେ ଚଉରାଶି ହଜାର ଗୃହସ୍ଥ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି ।

ଅର୍ଯମ୍ଣୋ ଦକ୍ଷିଣା ଯେ ତୁ ପିତୃଯାଣଂ ସମାଶ୍ରିତାଃ। ଦାରାଗ୍ନିହୋତ୍ରିଣସ୍ତେ ଵୈ ଯେ ପ୍ରଜାହେତଵଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୬୧.

ଯେମାନେ ଅର୍ୟମାନଙ୍କର ଦକ୍ଷିଣ ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପିତୃମାନ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଓ ସନ୍ତାନ ହେବାର କାରଣ ଭାବରେ ଗଣାଯାନ୍ତି, ସେହିମାନେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରୁଥିବା ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ଜଣେ ଜଣେ ଜୀବନ ସଂଗିନୀ।

ଗୃହମେଧିନାଞ୍ଚ ସଂଖ୍ଯେଯାଃ ଶ୍ମଶାନାନ୍ଯାଶ୍ରଯନ୍ତି ତେ। ଅଷ୍ଟାଶୀତିସହସ୍ରାଣି ନିହିତା ଉତ୍ତରାଯଣେ ।। ୬୧.

ଘରସ୍ଥମାନେ ଯେଉଁ ଶ୍ମଶାନଗୁଡ଼ିକୁ ଗଣନା କରନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଚଉରାସି ହଜାର ଅଟିଏ ଅଛି, ଯାହା ସବୁ ଉତ୍ତରାୟଣ ପଥରେ ଅବସ୍ଥିତ।

ଯେ ଶ୍ରୂଯନ୍ତେ ଦିଵଂ ପ୍ରାପ୍ତା ଋଷଯୋ ହ୍ଯୂର୍ଦ୍ଵରେତସଃ। ମନ୍ତ୍ରବ୍ରାହ୍ମଣକର୍ତ୍ତାରୋ ଜାଯନ୍ତେ ହ ଯୁଗକ୍ଷଯେ ।। ୬୧.

ଯେଉଁ ଋଷିମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ, ଯେଉଁମାନେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେତା ଓ ବ୍ରହ୍ମମନ୍ତ୍ର ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗ୍ରନ୍ଥ ରଚନା କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗର ଶେଷରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।

ଏଵମାଵର୍ତ୍ତମାନାସ୍ତେ ଦ୍ଵାପରେଷୁ ପୁନଃ ପୁନଃ। କଲ୍ପାନାଂ ଭାଷ୍ଯଵିଦ୍ଯାନାଂ ନାନାଶାସ୍ତ୍ରକୃତଃ କ୍ଷଯେ ।। ୬୧.

ଏଭଳି ଋଷିମାନେ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ପୁନି ପୁନି ଆସନ୍ତି, ଏବଂ କଳ୍ପର ଶେଷରେ ବିଭିନ୍ନ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ରଚନା କରନ୍ତି।

ଭଵିଷ୍ଯେ ଦ୍ଵାପରେ ଚୈଵ ଦ୍ରୋଣିର୍ଦ୍ଵୈପାଯନଃ ପୁନଃ । ଵେଦଵ୍ଯାସୋ ହ୍ଯତୀତେଽସ୍ମିନ୍ ଭଵିତା ସୁମହାତପାଃ ।। ୬୧.

ଭବିଷ୍ୟତ୍ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଡ୍ରୋଣ ଓ ଦ୍ୱୈପାୟନ ପୁନି ଜନ୍ମ ନେବେ; ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ ବେଦବ୍ୟାସ ଥିଲେ, ସେ ମହାତପସ୍ୱୀ ଭାବେ ଆସିବେ।

ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ଭଵିଷ୍ଯେଷୁ ଶାଖାପ୍ରଣଯନାନି ତୁ। ତସ୍ମୈ ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣା ବ୍ରହ୍ମତପସା ପ୍ରାପ୍ତମଵ୍ଯଯମ୍ ।। ୬୧.

ଭବିଷ୍ୟତରେ ବେଦର ନୂତନ ଶାଖା ରଚିତ ହେବ; ଏହି ଅବିନାଶୀ ଜ୍ଞାନ ବ୍ରହ୍ମ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଯିଏ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ, ସେଠାରେ ଦିଆଯାଇଥିଲା।

ତପସା କର୍ମ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ କର୍ମଣା ହି ତତୋ ଯଶଃ। ଯଶସା ପ୍ରାପ୍ଯ ସତ୍ଯଂ ହି ସତ୍ଯେନାପ୍ତୋ ହି ଚାଵ୍ଯଯଃ ।। ୬୧.

ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା କର୍ମ ମିଳେ; କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଯଶ ମିଳେ; ଯଶ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅବିନାଶୀ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଅପେକ୍ଷିତ କରାଯାଏ।

ଅଵ୍ଯଯାଦମୃତଂ ଶୁକ୍ରମମୃତାତ୍ ସର୍ଵମେଵ ହି। ଧ୍ରୁଵମେକାକ୍ଷରମିଦଂ ସ୍ଵାତ୍ମନ୍ଯେଵ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍। ବୃହତ୍ତ୍ଵାଦ୍ବୃଂହଣାଚ୍ଚୈଵ ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମେତ୍ଯଭିଧୀଯତେ ।। ୬୧.

ଅବିନାଶୀରୁ ଅମୃତତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଅମୃତତ୍ୱରୁ ସମସ୍ତ କିଛି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଏହି ଏକ ଅଚଳ ଅକ୍ଷର ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଛି; ଏହାର ବଡ଼ତ୍ୱ ଓ ବିସ୍ତାର ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ 'ବ୍ରହ୍ମ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ପ୍ରଣଵାଵ ସ୍ଥିତଂ ଭୂଯୋ ଭୂର୍ଭୁଵଃସ୍ଵରିତି ସ୍ମୃତମ୍। ଋଗ୍ଯଜୁଃ ସାମାଥର୍ଵରୂପିଣେ ବ୍ରହ୍ମଣେ ନମଃ ।। ୬୧.

ଏହି ଅକ୍ଷର ପୁନି 'ଓଁ' ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ, ଯାହାକୁ 'ଭୂଃ', 'ଭୁଃ', 'ସ୍ୱଃ' ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଋକ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ, ଅଥର୍ବ ରୂପୀ ବ୍ରହ୍ମକୁ ମୋର ନମସ୍କାର।

ଜଗତଃ ପ୍ରଲଯୋତ୍ପତ୍ତୌ ଯତ୍ତତ୍କାରଣସଂଜ୍ଞିତମ୍। ମହତଃ ପରମଂ ଗୁହ୍ଯଂ ତସ୍ମୈ ସୁବ୍ରହ୍ମଣେ ନମଃ ।। ୬୧.

ଯେଉଁଥିରେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ କାରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ମହାତ୍ତ୍ୱରୁ ଉପରେ ଥିବା ସେହି ପରମ ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ, ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମକୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ।

ଅଗାଧାପରମକ୍ଷଯ୍ଯଂ ଜଗତ୍ସମ୍ମୋହନାଲଯମ୍। ସପ୍ରକାଶପ୍ରଵୃତ୍ତିଭ୍ଯାଂ ପୁରୁଷାର୍ଥପ୍ରଯୋଜନମ୍ ।। ୬୧.

ଏହା ଅପାର, ସୀମାହୀନ ଓ ଅକ୍ଷୟ; ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ମୋହିତ କରୁଥିବା ଏହି ଆଶ୍ରୟ, ପ୍ରକାଶିତ ଓ ଅପ୍ରକାଶିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟର ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ କରେ।

ସାଙ୍ଖ୍ଯଜ୍ଞାନଵତାଂ ନିଷ୍ଠା ଗତିଃ ସଙ୍ଗଦମାତ୍ମନଃ। ଯତ୍ତଦଵ୍ଯକ୍ତମମୃତଂ ପ୍ରକୃତିବ୍ରହ୍ମ ଶାଶ୍ଵତମ୍ ।। ୬୧.

ଏହା ସାଂଖ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ୟ, ଆତ୍ମା ପାଇଁ ପାର ହେବାର ପଥ; ଏହା ଅଦୃଶ୍ୟ, ଅମୃତ ଓ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ପ୍ରକୃତି ବ୍ରହ୍ମ।

ପ୍ରଧାନମାତ୍ମଯୋନିଶ୍ଚ ଗୁହ୍ଯଂ ସତ୍ତ୍ଵଞ୍ଚ ଶବ୍ଦ୍ଯତେ। ଅଵିଭାଗସ୍ତଥା ଶୁକ୍ରମକ୍ଷରଂ ବହୁ ଵାଚକମ୍। ପରମବ୍ରହ୍ମଣେ ତସ୍ମୈ ନିତ୍ଯମେଵ ନମୋ ନମଃ ।। ୬୧.

ଏହାକୁ ପ୍ରଧାନ, ସ୍ୱୟଂଜନ୍ମା, ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହା ଅଖଣ୍ଡ, ଶୁଦ୍ଧ, ଅକ୍ଷର ଓ ଅନେକ ନାମରେ ପରିଚିତ; ସେହି ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ମୁଁ ସଦା ନମସ୍କାର କରେ।

କୃତେ ପୁନଃ କ୍ରିଯା ନାସ୍ତି କୁତ ଏଵାକୃତକ୍ରିଯା। ସକୃଦେଵ କୃତଂ ସର୍ଵଂ ଯଦ୍ଵୈ ଲୋକେ କୃତାକୃତମ୍ ।। ୬୧.

ସତ୍ୟଯୁଗରେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଅକୃତ କାର୍ଯ୍ୟ କେମିତି ହେବ? ଏହି ଜଗତରେ ଯାହା କରାଯାଇଛି କିମ୍ବା ନାହିଁ, ସେସବୁ ଏକଥରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ।

ଶ୍ରୋତଵ୍ଯଂ ଵୈ ଶ୍ରୁତଂ ଵାପି ତଥୈଵାସାଧୁସାଧୁତା। ଜ୍ଞାତଵ୍ଯଞ୍ଚାଥ ମନ୍ତଵ୍ଯଂ ସ୍ପ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯଂ ଭୋଜ୍ଯମେଵ ଚ। ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯଞ୍ଚାଥ ଶ୍ରୋତଵ୍ଯଂ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯଂ ଵାଥ କିଞ୍ଚନ ।। ୬୧.

ଯାହା ଶୁଣିବାକୁ ଥିବା, ଯାହା ଶୁଣାଯାଇଛି, ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ, ଯାହା ଜାଣିବାକୁ, ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ, ଛୁଇଁବାକୁ, ଖାଇବାକୁ, ଦେଖିବାକୁ, ଶୁଣିବାକୁ, ଜାଣିବାକୁ ଯାହା କିଛି ଅଛି—

ଦର୍ଶିତଂ ଯଦନେନୈଵ ଜ୍ଞାନଂ ତଦ୍ଵୈ ସୁରର୍ଷିଣାମ୍ । ଯଦ୍ଵୈ ଦର୍ଶିତଵାନେଷ କସ୍ତଦନ୍ଵେଷ୍ଟୁମର୍ହତି । ସର୍ଵାଣି ସର୍ଵାନ୍ସର୍ଵାଂଶ୍ଚ ଭଗଵାନେଵ ସୋଽବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୬୧.

ଏହି ଯିଏ ଦେଖାଇଛନ୍ତି, ସେଇ ଦେବତା ଋଷିମାନଙ୍କର ଜ୍ଞାନ; ଯିଏ ଦେଖାଇଛନ୍ତି, ତାହା ପରେ ଅନ୍ୟ କିଏ ଖୋଜିପାରିବ? ସମସ୍ତ କଥା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ସମସ୍ତ ରୂପ କେବଳ ଭଗବାନ୍‌ଏ କହିଛନ୍ତି।

ଯଦା ଯତ୍କ୍ରିଯତେ ଯେନ ତଦା ତତ୍ସୋଽଭିମନ୍ଯତେ। ଯେନେଦଂ କ୍ରିଯତେ ପୂର୍ଵଂ ତଦନ୍ଯେନ ଵିଭାଵିତମ୍ ।। ୬୧.

ଯେତେବେଳେ କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ କାହାରୋ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ତାହାକୁ ନିଜର ବୋଲି ଭାବେ; କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବରୁ ଯାହା କରାଯାଇଥିଲା, ସେଠାରେ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ତାହା ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ।

ଯଦା ତୁ କ୍ରିଯତେ କିଞ୍ଚିତ୍କେନଚିଦ୍ଵାଙ୍ମଯଂ କ୍ଵଚିତ୍। ତେନୈଵ ତତ୍କୃତଂ ପୂର୍ଵଂ କର୍ତ୍ତୄଣାଂ ପ୍ରତିଭାତି ଵୈ ।। ୬୧.

ଯେତେବେଳେ କାହାରି ଦ୍ୱାରା କିଛି କଥା କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ, ସେହି କର୍ତ୍ତାମାନେ ଭାବନ୍ତି ଯେ, ଏହା ପୂର୍ବରୁ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ କରିଥିଲେ।

ଵିରକ୍ତଞ୍ଚାତିରିକ୍ତଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନାଜ୍ଞାନେ ପ୍ରିଯାପ୍ରିଯେ। ଧର୍ମାଧର୍ମୌ ସୁଖଂ ଦୁଃଖଂ ମୃତ୍ଯୁଶ୍ଚାମୃତମେଵ ଚ। ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵନ୍ତିର୍ଯଗଧୋଭାଗସ୍ତସ୍ଯୈଵାଦୃଷ୍ଟକାରଣମ୍ ।। ୬୧.

ବିରାଗ ଓ ଅତିରିକ୍ତତା, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ, ପ୍ରିୟ ଓ ଅପ୍ରିୟ, ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଅମୃତ, ଉପର, ଆଡ଼େ ଓ ତଳ—ଏସବୁ କିଛି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅଦୃଶ୍ୟ କାରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵୋଽଥ ଜ୍ଯେଷ୍ଠସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପରମେଷ୍ଠିନଃ। ପ୍ରତ୍ଯେକଵିଦ୍ଯମ୍ଭଵତି ତ୍ରେତାସ୍ଵିହ ପୁନଃ ପୁନଃ ।। ୬୧.

ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଓ ବଡ଼, ପରମେଷ୍ଠୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଯୁଗରେ, ଏଠାରେ ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ପୁନି ପୁନି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜ୍ଞାନ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।

ଵ୍ଯସ୍ଯତେ ହ୍ଯେକଵିଦ୍ଯନ୍ତଦ୍ଦ୍ଵାପରେଷୁ ପୁନଃ ପୁନଃ । ବ୍ରହ୍ମା ଚୈତଦୁଵାଚାଦୌ ତସ୍ମିନ୍ ଵୈଵସ୍ଵତେଽନ୍ତରେ ।। ୬୧.

ସେଇ ଏକା ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାପରଯୁଗରେ ଅନେକ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ; ବ୍ରହ୍ମା ଏହି କଥା ଆରମ୍ଭରେ, ବୈବସ୍ବତ ମନ୍ବନ୍ତର ମଧ୍ୟରେ କହିଥିଲେ।

ଆଵର୍ତ୍ତମାନା ଋଷଯୋ ଯୁଗାଖ୍ଯାସୁ ପୁନଃ ପୁନଃ। କୁର୍ଵନ୍ତି ସଂହିତା ହ୍ଯେତେ ଜାଯମାନାଃ ପରସ୍ପରମ୍ ।। ୬୧.

ଯୁଗ ଯୁଗ ଆସି ଯାଉଥିବା ସମୟରେ ଋଷିମାନେ ପୁନି ପୁନି ଏହି ସଂହିତାଗୁଡ଼ିକୁ ରଚନା କରନ୍ତି, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ଏକଠାରୁ ଅନ୍ୟଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।