ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଅଷ୍ଟୌ ସାମସହସ୍ରାଣି ସାମାନି ଚ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ। ଆରଣ୍ଯକଂ ସହୋମଞ୍ଚ ଏତାଦ୍ଗାଯନ୍ତି ସାମଗାଃ ।। ୬୧.

ଅଷ୍ଟହଜାର ସାମଗୀତ ଏବଂ ଚଉଦ ଟି ସାମନ୍ତି; ଆରଣ୍ୟକ ଏବଂ ହୋମାଞ୍ଚ—ଏହିମାନେ ସାମଗମାନେ ଗାନ କରନ୍ତି।

ଦ୍ଵାଦଶୈଵ ସହସ୍ରାଣି ଛନ୍ଦ ଆଧ୍ଵର୍ଯଵଂ ସ୍ମୃତମ୍। ଯଜୁଷାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଞ୍ଚ ଯଥା ଵ୍ଯାସୋ ଵ୍ଯକଲ୍ପଯତ୍ ।। ୬୧.

ଯଜୁର୍ବେଦର ଆଧ୍ଵର୍ଯବ ଅଂଶରେ ବ୍ୟାସଦେବ ଯେପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଥିଲେ, ସେଠାରେ ବାରହ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ରହିଛି ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।

ସଗ୍ରାମ୍ଯାରଣ୍ଯକନ୍ତତ୍ସ୍ଯାତ୍ସମନ୍ତ୍ରକରଣଂ ତଥା। ଅତଃ ପରଂ କଥାନାନ୍ତୁ ପୂର୍ଵା ଇତି ଵିଶେଷଣମ୍ ।। ୬୧.

ଏହାରେ ଗ୍ରାମ ଓ ଅରଣ୍ୟ ପାଠ, ମନ୍ତ୍ର ଓ କ୍ରିୟା ଉପଦେଶ ସମିଲିତ; ଏହାଠାରୁ ଆଗରୁ ଥିବା କଥାମାନେ ବିଶେଷ ଭାବେ ଅଲଗା କରାଯାଇଛି।

ଗ୍ରାମ୍ଯାରଣ୍ଯଂ ସମନ୍ତ୍ରଞ୍ଚ ଋଗ୍ବ୍ରାହ୍ମଣଯଜୁଃ ସ୍ମୃତମ୍। ତଥା ହାରିଦ୍ରଵୀଯାଣାଂ ଖିଲାନ୍ଯୁପଖିଲାନି ଚ। ତଥୈଵ ତୈତ୍ତିରୀଯାଣାଂ ପରକ୍ଷୁଦ୍ରା ଇତି ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୬୧.

ଋଗ୍ବେଦ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଯଜୁର୍ବେଦରେ ଗ୍ରାମ, ଅରଣ୍ୟ ଓ ମନ୍ତ୍ର ଅଂଶ ମାନ୍ୟତା ପାଇଛି; ଏହିପରି ହାରିଦ୍ରବୀୟ ଶାଖାର ଖିଳ ଓ ଉପଖିଳ, ଏବଂ ତୈତ୍ତିରୀୟ ଶାଖାର ଛୋଟ ଅଂଶଗୁଡିକୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।

ଦ୍ଵେ ସହସ୍ରେ ଶତନ୍ଯୂନେ ଵେଦେ ଵାଜସନେଯକେ। ଋଗ୍ଗଣଃ ପରି ସଂଖ୍ଯାତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣନ୍ତୁ ଚତୁର୍ଗୁଣମ୍ ।। ୬୧.

ବାଜସନେୟୀ ବେଦରେ ଏକ ହଜାର ନବେ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି; ଋଗ୍ବେଦର ଗଣନା ଏପରି ହେଉଛି, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଂଶ ତାହାର ଚାରିଗୁଣା।

ଅଷ୍ଟୌ ସହସ୍ରାଣି ଶତାନି ଚାଷ୍ଟୌ ଅଶୀତିରନ୍ଯାନ୍ଯଧିକଶ୍ଚ ପାଦଃ। ଏତତ୍ପ୍ରମାଣଂ ଯଜୁଷାମୃଚାଞ୍ଚ ସଶୁକ୍ରିଯଂ ସାଖିଲ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯମ୍ ।। ୬୧.

ଏଠାରେ ଆଠ ହଜାର ଏବଂ ଆଠ ଶତ ଶ୍ଲୋକ, ତାପରେ ଅଧିକ କିଛି ଅଂଶ ଯୋଗ ହୋଇଛି; ଏହି ହେଉଛି ଯଜୁର୍ବେଦ ଓ ଋଗ୍ବେଦର ମାପ, ଏଥିରେ ଶୁକ୍ରିୟ ଓ ସମସ୍ତ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଶାଖା ମିଶିଛି।

ତଥା ଚରଣଵିଦ୍ଯାନାଂ ପ୍ରମାଣଂ ସଂହିତାଂ ଶ୍ରୃଣୁ। ଷଟ୍ସାହସ୍ରମୃଚାମୁକ୍ତମୃଚଃ ଷଡ୍ଵିଂଶତିଃ ପୁନଃ । ଏତାଵଦଧିକଂ ତେଷାଂ ଯଜୁଃ କାମଂ ଵିଵକ୍ଷତି ।। ୬୧.

ବିଭିନ୍ନ ଚରଣର ସଂହିତାର ଗଣନା ଏବେ ଶୁଣ; ଛଅ ହଜାର ଋକ୍ ଶ୍ଲୋକ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି, ଏବଂ ଏହା ସହିତ ଛବିଶି ଅଧିକ ଅଛି; ଏତିକି ଅଧିକ ଯଜୁର୍ବେଦରେ ବ୍ୟକ୍ତ କରିବାକୁ ଚାହାଯାଇଛି।

ଏକାଦଶ ସହସ୍ରାଣି ଦଶ ଚାନ୍ଯା ଦଶୋତ୍ତରାଃ । ଋଚାନ୍ଦଶ ସହସ୍ରାଣି ଅଶୀତିତ୍ରିଶତାନି ଚ ।। ୬୧.

ଏଗାରହ ହଜାର, ତାପରେ ଦଶ ଅଧିକ, ଏବଂ ଆଉ ଦଶ ଯୋଗ; ଦଶ ହଜାର ଋକ୍ ଶ୍ଲୋକ ଏବଂ ତିନିଶଏ ଅସୀ ଅଧିକ।

ସହସ୍ରମେକଂ ମନ୍ତ୍ରାଣାମୃଚାମୁକ୍ତଂ ପ୍ରମାଣତଃ। ଏତାଵଦ୍ଭୃଗୁଵିସ୍ତାରମନ୍ଯଚ୍ଚାଥର୍ଵିକଂ ବହୁ ।। ୬୧.

ଏକ ହଜାର ଋକ୍ ମନ୍ତ୍ର ମାନ୍ୟତା ଦିଆଯାଇଛି; ଏହି ହେଉଛି ଭୃଗୁ ପରମ୍ପରାର ବିସ୍ତାର, ଏବଂ ଅଥର୍ବଣ ବେଦ ତାଠାରୁ ଅଧିକ।

ଋଚାମଥର୍ଵଣାଂ ପଞ୍ଚ ସହସ୍ରାଣି ଵିନିଶ୍ଚଯଃ। ସହସ୍ରମନ୍ଯଦ୍ଵିଜ୍ଞେଯମୃଷିଭିର୍ଵିଂଶତିଂ ଵିନା ।। ୬୧.

ଅଥର୍ବଣ ବେଦର ଋକ୍ ଶ୍ଲୋକ ପାଞ୍ଚ ହଜାର ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ; ଆଉ ଏକ ହଜାର ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଏଠାରୁ କୁଡିଟି କମ୍ ବୋଲି ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି।

ଏତଦଙ୍ଗିରସା ପ୍ରୋକ୍ତନ୍ତେଷାମାରଣ୍ଯକଂ ପୁନଃ। ଇତି ସଂଖ୍ଯା ପ୍ରସଂଖ୍ଯାତା ଶାଖାଭେଦାସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୬୧.

ଏହି କଥା ଅଙ୍ଗିରା ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଛି; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆରଣ୍ୟକ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ; ଏଭଳି ଗଣନା ଓ ଶାଖାର ଭିନ୍ନତା ବିବରଣ କରାଯାଇଛି।

କର୍ତ୍ତାରଶ୍ଚୈଵ ଶାଖାନାଂ ଭେଦେ ହେତୁସ୍ତଥୈଵ ଚ। ସର୍ଵମନ୍ଵନ୍ତରେଷ୍ଵେଵଂ ଶାଖାଭେଦାଃ ସମାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୬୧.

ଶାଖାମାନଙ୍କର କର୍ତ୍ତାମାନେ ଓ ଭିନ୍ନତାର କାରଣ ବିବରଣ କରାଯାଇଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଏହିପରି ଶାଖା ଭିନ୍ନତା ସମାନ ଭାବେ ମନାଯାଏ।

ପ୍ରାଜାପତ୍ଯା ଶ୍ରୁତିର୍ନିତ୍ଯା ତଦ୍ଵିକଲ୍ପାସ୍ତ୍ଵିମେ ସ୍ମୃତାଃ। ଅନିତ୍ଯଭାଵାଦ୍ଦେଵାନାଂ ମନ୍ତ୍ରୋତ୍ପତ୍ତିଃ ପୁନଃ ପୁନଃ ।। ୬୧.

ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ଶ୍ରୁତି ସଦା ଅବିନାଶୀ, କିନ୍ତୁ ଏହି ବିଭିନ୍ନତାମାନେ ସ୍ମୃତି ଭାବରେ ମନାଯାନ୍ତି; ଦେବତାମାନଙ୍କର ଅନିତ୍ୟତା ଦ୍ୱାରା ମନ୍ତ୍ରମାନେ ପୁନିପୁନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ମନ୍ଵନ୍ତରାଣାଂ କ୍ରିଯତେ ସୁରାଣାଂ ନାମନିଶ୍ଚଯଃ। ଦ୍ଵାପରେଷୁ ପୁନର୍ଭେଦାଃ ଶ୍ରୁତାନାଂ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତାଃ ।। ୬୧.

ମନ୍ବନ୍ତରମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ନାମ ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଶ୍ରୁତିର ଭିନ୍ନତା ପୁନି ବିବରଣ କରାଯାଏ।

ଏଵଂ ଵେଦଂ ତଦାନ୍ଯସ୍ଯ ଭଗଵାନୃଷିସତ୍ତମଃ। ଶିଷ୍ଯେଭ୍ଯଶ୍ଚ ପୁନର୍ଦତ୍ତ୍ଵା ତପସ୍ତପ୍ତୁଂ ଗତୋ ଵନମ୍। ତସ୍ଯ ଶିଷ୍ଯପ୍ରଶିଷ୍ଯୈସ୍ତୁ ଶାଖାଭେଦାସ୍ତ୍ଵିମେ କୃତାଃ ।। ୬୧.

ଏଭଳି ଭାବେ, ମହାନ ଋଷି ଭଗବାନ ନିଜ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବେଦ ଶିଖାଇ ଶେଷେ, ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ; ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ ଓ ଶିଷ୍ୟଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ ଏହି ଶାଖା ଭିନ୍ନତା ଗଢ଼ିଲେ।

ଅଙ୍ଗାନି ଵେଦାଶ୍ଚତ୍ଵାରୋ ମୀମାଂସା ନ୍ଯାଯଵିସ୍ତରଃ। ଧର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ରଂ ପୁରାଣଞ୍ଚ ଵିଦ୍ଯାସ୍ତ୍ଵେତାଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ ।। ୬୧.

ଚାରିଟି ବେଦ ଓ ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ, ମୀମାଂସା, ବିସ୍ତୃତ ନ୍ୟାୟ, ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପୁରାଣ—ଏହି ଚୌଦ୍ଦ ଜ୍ଞାନ ଶାଖା।

ଆଯୁର୍ଵେଦୋ ଧନୁର୍ଵେଦୋ ଗାନ୍ଧର୍ଵଶ୍ଚୈଵ ତେ ତ୍ରଯଃ। ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରଂ ଚତୁର୍ଥନ୍ତୁ ଵିଦ୍ଯାସ୍ତ୍ଵଷ୍ଟାଦଶୈଵ ତୁ ।। ୬୧.

ଆୟୁର୍ବେଦ, ଧନୁର୍ବେଦ ଓ ଗାନ୍ଧର୍ବ ଏଇ ତିନିଟି; ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ଚତୁର୍ଥ, ଏହିପରି ମୋଟେ ଅଠର ଶାଖା ଜ୍ଞାନ ଅଛି।

ଜ୍ଞେଯା ବ୍ରହ୍ମର୍ଷଯଃ ପୂର୍ଵନ୍ତେଭ୍ଯୋ ଦେଵର୍ଷଯଃ ପୁନଃ। ରାଜର୍ଷଯଃ ପୁନସ୍ତେଭ୍ଯ ଋଷିପ୍ରକୃତଯସ୍ତ୍ରଯଃ। ତେଭ୍ଯ ଋଷିପ୍ରକୃତଯୋ ମୁନିଭିଃ ସଂଶିତଵ୍ରତୈଃ ।। ୬୧.

ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ଜଣାଯିବେ, ସେଠାରୁ ଦେବର୍ଷି, ତାଠାରୁ ରାଜର୍ଷି, ଏବଂ ପୁନି ତିନି ପ୍ରକାର ଋଷି; ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ନିଷ୍ଠାବାନ ମୁନିମାନେ ଏହି ଋଷି ପ୍ରକୃତି ଗଢ଼ିଛନ୍ତି।

କଶ୍ଯପେଷୁ ଵସିଷ୍ଠେଷୁ ତଥା ଭୃଗ୍ଵଙ୍ଗିରୋଽତ୍ରିଷୁ। ପଞ୍ଚସ୍ଵେତେଷୁ ଜାଯନ୍ତେ ଗୋତ୍ରେଷୁ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନଃ। ଯସ୍ମାଦୃଷନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମାଣନ୍ତେନ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷଯଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୬୧.

କଶ୍ୟପ, ବସିଷ୍ଠ, ଭୃଗୁ, ଅଙ୍ଗିରା ଓ ଅତ୍ରି—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଗୋତ୍ରରେ ବ୍ରହ୍ମ ଉପରେ କଥା କହୁଥିବାମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି; ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଦେଖିଥିବାରୁ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ବୋଲି ଡାକାଯାନ୍ତି।

ଧର୍ମସ୍ଯାଥ ପୁଲସ୍ତ୍ଯସ୍ଯ କ୍ରତୋଶ୍ଚ ପୁଲହସ୍ଯ ଚ। ପ୍ରତ୍ଯୂଷସ୍ଯ ପ୍ରଭାସସ୍ଯ କଶ୍ଯପସ୍ଯ ତଥା ପୁନଃ ।। ୬୧.

ଧର୍ମ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, କ୍ରତୁ, ପୁଲହ, ପ୍ରତ୍ୟୂଷ, ପ୍ରଭାସ ଏବଂ କଶ୍ୟପଙ୍କ ସନ୍ଦର୍ଭରେ—

ଦେଵର୍ଷଯଃ ସୁତାସ୍ତେଷାଂ ନାମତସ୍ତାନ୍ନିବୋଧତ। ଦେଵର୍ଷୀ ଧର୍ମପୁତ୍ରୌ ତୁ ନରନାରାଯଣାନୁଭୌ ।। ୬୧.

ଏମାନଙ୍କର ପୁଅମାନେ ଦେବୃଷି ଭାବେ ପରିଚିତ । ଧର୍ମଙ୍କର ଦୁଇଜଣ ପୁଅ—ନର ଓ ନାରାୟଣ ।

ଵାଲଖିଲ୍ଯାଃ କ୍ରତୋଃ ପୁତ୍ରାଃ କର୍ଦମଃ ପୁଲହସ୍ଯ ତୁ। କୁବେରଶ୍ଚୈଵ ପୌଲସ୍ତ୍ଯଃ ପ୍ରତ୍ଯୂଷସ୍ଯାଚଲଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୬୧.

କ୍ରତୁଙ୍କ ପୁଅମାନେ ବାଲଖିଲ୍ୟ, ପୁଲହଙ୍କ ପୁଅ କର୍ଦ୍ଦମ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ପୁଅ କୁବେର ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟୂଷଙ୍କ ପୁଅ ଅଚଳ ଭାବେ ଜଣାଯାନ୍ତି ।

ପର୍ଵତୋ ନାରଦଶ୍ଚୈଵ କଶ୍ଯପସ୍ଯାତ୍ମଜାଵୁଭୌ। ଋଷନ୍ତି ଦେଵାନ୍ ତସ୍ମାତ୍ତେ ତସ୍ମାଦ୍ଦେଵର୍ଷଯଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୬୧.

ପର୍ବତ ଓ ନାରଦ—ଏହି ଦୁଇଜଣ କଶ୍ୟପଙ୍କ ପୁଅ । ଏମାନେ ଦେବମାନେଙ୍କ ଋଷି ଥିବାରୁ ଦେବୃଷି ଭାବେ ପରିଚିତ ।

ମାନଵେ ଵୈଷଯେ ଵଂଶେ ଐଲଵଂଶେ ଚ ଯେ ନୃପାଃ। ଐଲା ଐକ୍ଷ୍ଵାକନାଭାଗା ଜ୍ଞେଯା ରାଜର୍ଷଯସ୍ତୁ ତେ ।। ୬୧.

ମନୁ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଏଇଳବଂଶରେ ଯେଉଁ ରାଜାମାନେ ଅଛନ୍ତି—ଇଲା, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଓ ନଭଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନେ—ସେମାନେ ରାଜାର୍ଷି ଭାବେ ଜଣାଯାନ୍ତି ।

ଋଷନ୍ତି ରଞ୍ଜନାଦ୍ଯସ୍ମାତ୍ପ୍ରଜା ରାଜର୍ଷଯସ୍ତତଃ । ବ୍ରହ୍ମଲୋକପ୍ରତିଷ୍ଠାସ୍ତୁ ସ୍ମୃତା ବ୍ରହ୍ମର୍ଷଯୋ ମତାଃ ।। ୬୧.

ରାଜବଂଶରେ ଯେଉଁମାନେ ଦୃଷ୍ଟା, ଯାହାଠାରୁ ପ୍ରଜାମାନେ ରଙ୍ଗିତ, ସେମାନେ ରାଜାର୍ଷି । ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାର୍ଷି ଭାବେ ମନ୍ୟ ।

ଦେଵଲୋକପ୍ରତିଷ୍ଠାଶ୍ଚ ଜ୍ଞେଯା ଦେଵର୍ଷଯଃ ଶୁଭାଃ। ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକପ୍ରତିଷ୍ଠାସ୍ତୁ ସର୍ଵେ ରାଜର୍ଷଯୋ ମତାଃ ।। ୬୧.

ଯେଉଁମାନେ ଦେବଲୋକରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେମାନେ ଶୁଭ ଦେବୃଷି ଭାବେ ଜଣାଯାନ୍ତି । ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକରେ ଅବସ୍ଥିତ ସମସ୍ତେ ରାଜାର୍ଷି ଭାବେ ମନ୍ୟ ।

ଅଭିଜାତ୍ଯା ଚ ତପସା ମନ୍ତ୍ରଵ୍ଯାହରଣୈସ୍ତଥା। ଏଵଂ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଦିଵ୍ଯା ରାଜର୍ଷଯସ୍ତୁ ଯେ ।। ୬୧.

ଉତ୍ତମ ଜନ୍ମ, ତପସ୍ୟା ଓ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାର୍ଷିମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଯେଉଁମାନେ ଦିବ୍ୟ, ସେମାନେ ରାଜାର୍ଷି ।

ଦେଵର୍ଷଯସ୍ତଥାନ୍ଯେ ଚ ତେଷାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଲକ୍ଷଣମ୍। ଭୂତଭଵ୍ଯଭଵଜ୍ଞାନଂ ସତ୍ଯାଭିଵ୍ଯାହୃତଂ ତଥା ।। ୬୧.

ଦେବୃଷି ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି: ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ୍ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ଜ୍ଞାନ, ଏବଂ ସତ୍ୟ କଥା କହିବା ।

ସମ୍ବୁଦ୍ଧାସ୍ତୁ ସ୍ଵଯଂ ଯେ ତୁ ସମ୍ବୁଦ୍ଧା ଯେ ଚ ଵୈ ସ୍ଵଯମ୍। ତପସେହ ପ୍ରସିଦ୍ଧା ଯେ ଗର୍ଭେଯୈଶ୍ଚ ପ୍ରଣୋଦିତମ୍ ।। ୬୧.

ଯେଉଁମାନେ ସ୍ୱୟଂ ଜାଗୃତ, ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଗର୍ଭରୁ ପ୍ରେରିତ ହୋଇଥିବାମାନେ—