ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ତଥା ଘର୍ମାଦିତପ୍ତାଭ୍ଯସ୍ତ୍ଵଦ୍ଭ୍ଯୋ ଵୃଷ୍ଟିଭ୍ଯ ଏଵ ଚ। ନୈକା ମୃଗଶରୀରେଭ୍ଯୋ ଜାଯନ୍ତେ ଜନ୍ତଵସ୍ତ୍ଵିମେ ॥ ୮.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତାପରେ ଉତ୍ତାପିତ ଜଳ ଓ ବର୍ଷାରୁ, ଏହିପରି ଜନ୍ତୁମାନେ ଅନେକ ପ୍ରାଣୀର ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

ମୀନକାଃ ପିପ୍ପଲା ଦଂଶାସ୍ତଥା ତିତ୍ତିରପୁତ୍ରିକାଃ। ନୀଲଚିତ୍ରାଶ୍ଚ ଜାଯନ୍ତେ ହ୍ଯଲକା ବହୁଵିସ୍ତରାଃ ॥ ୮.

ମାଛ, ପିପ୍ପଳା କୀଟ, ମଛରା ଓ ଟିଟିରା ପିଲା, ଏହିପରି ନୀଳ ଓ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

ଜଲଜାଃ ସ୍ଵେଦଜାଶ୍ଚୈଵ ଜାଯନ୍ତେ ଜନ୍ତଵସ୍ତ୍ଵିମେ। କାଶାତୋ ଯଞ୍ଜକାଃ କୀଟନଲଦା ବହୁପାଦକାଃ ॥ ୮.

ଏହି ସମସ୍ତ ଜଳଜ ଓ ଘରମ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କାଶ, ମାଛରା, ନଳକୁଟି କୀଟ ଓ ଅନେକ ପାଦ ଥିବା ପ୍ରାଣୀ ଅଛନ୍ତି।

ସିହଲା ରୋମଲାଶ୍ଚୈଵ ପିଚ୍ଛଲାଃ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତାଃ। ଇତ୍ଯେମାଦିର୍ହି ଗଣୋ ଜଲଜଃ ସ୍ଵେଦଜଃ ସ୍ମୃତଃ ॥ ୮.

ସିହଳା, ରୋମଳା ଓ ପିଛଳା ନାମକ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି; ଏହିପରି ଜଳଜ ଓ ଘରମ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏଭଳି ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛନ୍ତି।

ସର୍ପିର୍ଭ୍ଯୋ ମାଷମୁଦ୍ଗାନାଂ ଜାଯନ୍ତେ କ୍ରମଶସ୍ତଥା। ଜମ୍ବୁବିଲ୍ଵାମ୍ରପୂଗେଭ୍ଯଃ ଫଲେଭ୍ଯଶ୍ଚୈଵ ଜନ୍ତଵଃ ॥ ୮.

ଘିଅ, ମାଷ ଓ ମୁଗ ଦାଳରୁ କ୍ରମେ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ଏହିପରି ଜାମୁ, ବେଲ, ଆମ୍ବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଫଳରୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

ମୁଦ୍ଗେଭ୍ଯଃ ପନସେଭ୍ଯଶ୍ଚ ତଣ୍ଡୁଲେଭ୍ଯସ୍ତଥୈଵ ଚ। ତଥା କୋଟରଶୁଷ୍କେଭ୍ଯୋ ନିହିତେଭ୍ଯୋ ଭଵନ୍ତି ହି ॥ ୮.

ମୁଗ, ପନସ ଓ ଚାଉଳରୁ, ଏହିପରି ଗୁହା ଭିତର ଶୁଖିଲା ଜିନିଷ ଓ ଭଣ୍ଡାର କୃତ ଧାନରୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

ଅନ୍ଯେଭ୍ଯୋଽପି ଚ ଜାଯନ୍ତେ ନ ହି ତେଭ୍ଯଶ୍ଚିରଂ ସଦା। ଜନ୍ତଵସ୍ତୁରଗାଦିଭ୍ଯୋ ଵିଷାଦିଭ୍ଯସ୍ତଥୈଵ ଚ ॥ ୮.

ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷରୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ସେଠାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହନ୍ତି ନାହିଁ; ଘୋଡ଼ା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁ, ବିଷ ଆଦିରୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

ବହୂନ୍ଯହାନି ନିଃକ୍ଷିପ୍ତେ ସମ୍ଭଵନ୍ତି ଚ ଗୋମଯେ। ଜାଯନ୍ତେ କୃମଯୋ ଵିପ୍ରା କାଷ୍ଠେଭ୍ଯଶ୍ଚ ଘୁଣାଦଯଃ ॥ ୮.

ଗୋବର ଦୀର୍ଘ ଦିନ ପଡ଼ି ରହିଲେ ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ହେ ବିପ୍ରମାନେ, କାଠରୁ ମଧ୍ୟ ଘୁଣ୍ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କୀଟପତଙ୍ଗ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।

କ୍ରମାଦ୍‌ଦ୍ରୁମାଣାଂ ଜାଯନ୍ତେ ଵିଵିଧା ନୀଲମକ୍ଷିକାଃ। ତଥା ଶୁଷ୍କଵିକାରେଭ୍ଯଃ ପୁତ୍ରିକାଃ ପ୍ରଭଵନ୍ତି ଚ ॥ ୮.

ଗଛରୁ କ୍ରମେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ନୀଳ ମାକିଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଏହିପରି ଶୁଖିଲା ଜିନିଷରୁ ମଧ୍ୟ ପିଲା ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।

କାଲିକା ଶତିକେଭ୍ଯଶ୍ଚ ସର୍ପା ଜାଯନ୍ତି ସର୍ଵଶଃ। ସଂସ୍ଵେଦଜାଶ୍ଚ ଜାଯନ୍ତେ ଵୃଶ୍ଚିକାଃ ଶୁଷ୍କଗୋମଯାତ୍ ॥ ୮.

କଳା କପଡ଼ାରୁ ସର୍ପ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଶୁଖିଲା ଗୋବରରୁ ଘରମ ଦ୍ୱାରା ବିଛି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।

ଗୋଭ୍ଯୋ ହି ମହିଷେଭ୍ଯଶ୍ଚ ଜାଯନ୍ତେ ଜନ୍ତଵଃ ପ୍ରଭୋ। ମତ୍ସ୍ଯାଦଯଶ୍ଚ ଵିଵିଧା ଅଣ୍ଡକୁକ୍ଷୌ ଵିଶେଷତଃ ॥ ୮.

ଗାଈ ଓ ମହିଷରୁ ପ୍ରଭୁ, ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ବିଶେଷକରି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମାଛ ଓ ଅଣ୍ଡା ଭିତରେ ଥିବା ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

ଚୈଵୀରିକାଶ୍ଚ ଜାଯନ୍ତେ ତଥା ଗୋଜାକୁଲାନି ଚ। ତଥାନ୍ଯାନି ଚ ସୂକ୍ଷ୍ମାଣି ଜଲୌକାଦୀନି ଜାତଯଃ ॥ ୮.

ଏହିପରି ଚୈବୀରିକା ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ଗାଁ ଗୋ ଦଳ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଏହା ସହିତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରାଣୀ, ଯେପରିକି ଜଳାଉକା ଓ ଏହା ପରି ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟ ହୁଏ ।

ମକ୍ଷିକାଣାଂ ଵିକାରାଣି ଜାଯନ୍ତେ ଜାତ ଯୋଽପରେ । ପ୍ରାଯେଣ ତୁ ଵସନ୍ତ୍ଯସ୍ମିନ୍ନୁଚ୍ଛିଷ୍ଟୋଦକକର୍ଦ୍ଦମେ ॥ ୮.

ମକ୍ଷିକାର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟ ଅଧିକାଂଶ ଅବଶିଷ୍ଟ ଜଳ ଓ କାଦରେ ବସିଥାନ୍ତି ।

ମଶକାନାଂ ଵିକାରାଣି ଭ୍ରମରାଣାଂ ତଥୈଵ ଚ। ତୃଣେଭ୍ଯଶ୍ଚୈଵ ଜାଯନ୍ତେ ପୁତ୍ରିକା ପୁତ୍ରଭାସକାଃ ॥ ୮.

ମଶକ ଓ ଭ୍ରମରର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ତୃଣରୁ ପୁତ୍ରିକା ଓ ପୁତ୍ରଭାସକ ନାମକ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି ।

ମଣିଚ୍ଛେଦାସ୍ତଥା ଵ୍ଯାଲାଃ ପୋତଜାଃ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତାଃ। ଶତଵେରିଵିକାରାଣି କରୀଷେଭ୍ଯୋ ଭଵନ୍ତିହ ॥ ୮.

ମଣିର ଖଣ୍ଡ, ବିଶାଳ ସାପ ଓ ଜହାଜରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପ୍ରାଣୀ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି । କରୀଷରୁ ଶତବେରିର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଏଠାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।

ଏଵମାଦିରସଙ୍ଖ୍ଯାତୋ ଗଣଃ ସଂସ୍ଵେଦଜୋ ମଯା। ସମାସାଭିହିତୋ ହ୍ଯେଷ ପ୍ରାକ୍କର୍ମଵଶଜଃ ସ୍ମୃତଃ ॥ ୮.

ଏଭଳି ଅନେକ ପ୍ରକାର ସଂସ୍ବେଦଜ ପ୍ରାଣୀ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ନନା କରିଛି । ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପୂର୍ବ କର୍ମର ଫଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାନ୍ତି ।

ତଥାଽନ୍ଯେ ନୈଋତାଃ ସତ୍ତ୍ଵାସ୍ତେ ସ୍ମୃତା ଉପସର୍ଗଜାଃ। ପୂତାସ୍ତୁ ଯୋନିଜାଃ କେଚିତ୍କେଚିଦୌତ୍ପତ୍ତିକାଃ ସ୍ମୃତାଃ ॥ ୮.

ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ନୈରୃତ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଦୁଃଖରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି । କିଛି ପ୍ରାଣୀ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, କିଛି ଆପେଇ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।

ପ୍ରାଯେଣ ଦେଵାଃ ସର୍ଵେ ଵୈ ଵିଜ୍ଞେଯା ହ୍ଯୁପପତ୍ତିଜାଃ । କେଚିତ୍ତୁ ଯୋନିଜା ଦେଵାଃ କେଚିଦେଵାନିମିତ୍ତତଃ ॥ ୮.

ସାଧାରଣତଃ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଉପପତ୍ତିଜ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି । କିଛି ଦେବତା ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କିଛି କାରଣ ବିନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।

ତୂଲାଲାଘଶ୍ଚ କୋଲଶ୍ଚ ଶିଵା କନ୍ଯା ତଥୈଵ ଚ। ଅପତ୍ଯଂ ସରମାଯାସ୍ତୁ ଗଣା ଵୈ ସରମାଦଯଃ ॥ ୮.

ତୁଳାଲାଘ, କୋଲ, ଶିବା ଓ କନ୍ୟା ଏବଂ ସରମାଙ୍କର ସନ୍ତାନ — ସରମାଦୟ ଗୋଷ୍ଠୀ ।

ଶ୍ଯାମଶ୍ଚ ଶବଲଶ୍ଚୈଵ ଅର୍ଜୁନୋ ହରିତସ୍ତଥା। କୃଷ୍ଣୋ ଧୂମ୍ରାରୂଣଶ୍ଚୈଵ ତୂଲାଲାଘଶ୍ଚ କଦ୍ରୁକାଃ ॥ ୮.

ଶ୍ୟାମ, ଶବଳ, ଅର୍ଜୁନ, ହରିତ, କୃଷ୍ଣ, ଧୂମ୍ରାରୂଣ, ତୁଳାଲାଘ ଓ କଦ୍ରୁକା ।

ସୁରସାଥ ଵିଜଜ୍ଞେ ତୁ ଶତମେକଂ ଶିରୋ ମତମ୍। ସର୍ପାଣାଂ ତକ୍ଷକୋ ରାଜା ନାଗାନାଞ୍ଚାପି ଵାସୁକିଃ । ଦ୍ର. ଗରୁଡପୁରାଣେ ୧.୧୯୭.୧୨ ମଧ୍ଯେ ଵାସୁକେଃ ପାର୍ଥିଵମଣ୍ଡଲେ ଏଵଂ ତକ୍ଷକସ୍ଯ ଵାଯୁମଣ୍ଡଲେ ସ୍ଥିତିଃ ତମୋବହୁଲ ଇତ୍ଯେଷ ଗଣଃ କ୍ରୋଧଵଶାତ୍ମକଃ ॥ ୮.

ସୁରସା ଏକ ଶତମୁଣ୍ଡିଆ ପ୍ରାଣୀକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ । ସାପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତକ୍ଷକ ରାଜା, ନାଗମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବାସୁକି । ଏହି ଗୋଷ୍ଠୀ ଅନ୍ଧକାରରେ ଭରିଥିବା, କ୍ରୋଧରେ ଚାଲିଥିବା ।

ପୁଲହସ୍ଯାତ୍ମଜା ସର୍ଗସ୍ତାମ୍ରାଯାସ୍ତନ୍ନିବୋଧତ। ବହ୍ଵନ୍ଯାସ୍ତ୍ଵଭିଵିଖ୍ଯାତାସ୍ତାମ୍ରାଯାଶ୍ଚ ଵିଜଜ୍ଞିରେ ॥ ୮.

ପୁଲହଙ୍କର ପୁତ୍ର ତାମ୍ରାଙ୍କର ସନ୍ତାନ ବିଷୟରେ ଏବେ ଶୁଣ । ତାମ୍ରାରୁ ଅନେକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ ।

ଶ୍ଯେନୀ ଭାସୀ ତଥା କ୍ରୌଞ୍ଚୀ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରୀ ଶୁକୀ ତଥା। ଅରୁଣସ୍ଯ ଭାର୍ଯା ଶ୍ଯେନୀ ତୁ ଵୀର୍ଯଵନ୍ତୌ ମହାବଲୌ। ସମ୍ପାତିଞ୍ଚ ଜଟାଯୁଞ୍ଚ ପ୍ରସୂତା ପକ୍ଷିସତ୍ତମୌ ॥ ୮.

ଶ୍ୟେନୀ, ଭାସୀ, କ୍ରଉଞ୍ଚୀ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରୀ ଓ ଶୁକୀ । ଅରୁଣଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଶ୍ୟେନୀ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସମ୍ପାତି ଓ ଜଟାୟୁ, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ ।

ସମ୍ପାତିରଜନତ୍ ପୁତ୍ରଂ କନ୍ଯାମେକାଂ ତଥୈଵ ଚ। ଜଟାଯୁଷଶ୍ଚ ଯେ ପୁତ୍ରାଃ କାକ ଗୃଧ୍ରାଶ୍ଚକର୍ଣିନଃ ॥ ୮.

ସମ୍ପାତି ଏକ ପୁତ୍ର ଓ ଏକ କନ୍ୟାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ । ଜଟାୟୁଙ୍କର ପୁତ୍ରମାନେ କାକ ଓ ବଡ଼ କାନ ଥିବା ଗୃଧ୍ର ।

ଭାର୍ଯା ଗରୁତ୍ମତଶ୍ଚାପି ଭାସୀ କ୍ରୌଞ୍ଚୀ ତଥା ଶୁକୀ। ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରୀ ଚ ଭଦ୍ରା ଚ ତାସ୍ଵପତ୍ଯାନି ଵକ୍ଷ୍ଯତେ ॥ ୮.

ଗରୁତ୍ମତଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ — ଭାସୀ, କ୍ରଉଞ୍ଚୀ, ଶୁକୀ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରୀ ଓ ଭଦ୍ରା । ଏମାନଙ୍କର ସନ୍ତାନ ବିଷୟରେ ଏବେ କହିବି ।

ଶୁକୀ ଗରୁତ୍ମତଃ ପୁତ୍ରାନ୍ ସୁଷୁଵେ ଷଟ୍ ପରିଶ୍ରୁତାନ୍ । ତ୍ରିଶିରଂ ସୁମୁଖଞ୍ଚୈଵ ବଲଂ ପୃଷ୍ଠଂ ମହାବଲମ୍ ॥ ୮.

ଶୁକୀ ଗରୁତ୍ମତଙ୍କୁ ଛଅଟି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁତ୍ର ଦେଇଥିଲେ — ତ୍ରିଶିର, ସୁମୁଖ, ବଳ, ପୃଷ୍ଠ ଓ ମହାବଳ ।

ତ୍ରିଶଙ୍ଖନେତ୍ରଂ ସୁମୁଖଂ ସୁରୂପଂ ସୁରସଂ ବଲମ୍। ଏଷାଂ ପୁତ୍ରାଶ୍ଚ ପୌତ୍ରାଶ୍ଚ ଗରୁଡାନାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍ ॥ ୮.

ତ୍ରିଶଙ୍ଖନେତ୍ର, ସୁମୁଖ, ସୁରୂପ, ସୁରସା ଓ ବଳ । ଏମାନେ ଗରୁଡମାନଙ୍କର ପୁତ୍ର ଓ ପୌତ୍ର ।

ଚତୁର୍ଦଶ ସହସ୍ରାଣି କ୍ରୂରାଣାଂ ପନ୍ନଗାଶିନାମ୍। ପୁତ୍ରପୌତ୍ରଵିସର୍ଗାଚ୍ଚ ତେଷାଂ ଵୈ ଵଂଶଵିସ୍ତରଃ ॥ ୮.

ଚୌଦ ହଜାର କ୍ରୂର, ସାପ ଖାଇଥିବା ପକ୍ଷୀ ଅଛନ୍ତି । ଏମାନଙ୍କର ପୁତ୍ର ଓ ପୌତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବଂଶ ବିସ୍ତାର ହୋଇଛି ।

ଵ୍ଯାପ୍ତାନି ଯାନି ଦେଶାନି ତାନି ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଯଥାକ୍ରମମ୍। ଶାଲ୍ମଲିଦ୍ଵୀପମଖିଲଂ ଦେଵକୂଟଞ୍ଚ ପର୍ଵତମ୍ ॥ ୮.

ଏମାନେ ଯେଉଁ ଦେଶକୁ ଭରିଛନ୍ତି, ଏହାକୁ ଏବେ ଅନୁକ୍ରମରେ କହିବି — ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାଲମଲୀ ଦ୍ୱୀପ ଓ ଦେବକୂଟ ପର୍ବତ ।