ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଭାଲୁକିଃ କାମହାନିଶ୍ଚ ଜୈମିନିର୍ଲୋମଗାଯିନଃ। କଣ୍ଡଶ୍ଚ କୋଲହଶ୍ଚୈଵ ଷଡେତେ ଲାଙ୍ଗଲାଃ ସ୍ମୃତାଃ। ଏତେ ଲାଙ୍ଗଲିନଃ ଶିଷ୍ଯାଃ ସଂହିତା ଯୈଃ ପ୍ରସାଧିତାଃ ।। ୬୧.

ଭାଲୁକି, କାମହାନି, ଜୈମିନି, ଲୋମଗାୟିନ, କଣ୍ଡ ଏବଂ କୋଲହ—ଏହି ଛଅଜଣ ଲାଙ୍ଗଲ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଏମାନେ ଲାଙ୍ଗଲିଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ସଂହିତା ସ୍ଥାପନା କରିଥିଲେ।

ତତୋ ହିରଣ୍ଯନାଭସ୍ଯ କୃତଶିଷ୍ଯୋ ନୃପାତ୍ମଜଃ । ସୋଽକରୋଚ୍ଚ ଚତୁର୍ଵିଂଶତ୍ସଂହିତା ଦ୍ଵିପଦାଂ ଵରଃ । ପ୍ରୋଵାଚ ଚୈଵ ଶିଷ୍ଯେଭ୍ଯୋ ଯେଭ୍ଯସ୍ତାଂଶ୍ଚ ନିବୋଧତ ।। ୬୧.

ତାପରେ, ହିରଣ୍ୟନାଭଙ୍କ ପୁଅ ଏବଂ ରାଜପୁତ୍ର କୃତ ବିଶେଷ ଚବିଶଟି ସଂହିତା ରଚନା କଲେ, ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ତାହା ନିଜ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପଢ଼ାଇଲେ। ଏଉଁ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ନାମ ଏବେ ଶୁଣ।

ରାଡଶ୍ଚ ମହଵୀର୍ଯଶ୍ଚ ପଞ୍ଚମୋ ଵାହନସ୍ତଥା। ତାଲକଃ ପାଣ୍ଡକଶ୍ଚୈଷ କାଲିକୋ ରାଜିକସ୍ତଥା। ଗୌତମଶ୍ଚାଜବସ୍ତଶ୍ଚ ସୋମରାଜାପତତ୍ତତଃ ।। ୬୧.

ରାଢ଼, ମହାବୀର୍ୟ, ପଞ୍ଚମ, ବାହନ, ତାଳକ, ପାଣ୍ଡକ, କାଳିକା, ରାଜିକ, ଗୌତମ, ଅଜବସ୍ତ ଏବଂ ସୋମରାଜ—ଏହିମାନେ କୃତଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ଏକ ପରେ ଏକ।

ପୃଷ୍ଠଗ୍ନଃ ପରିକୃଷ୍ଟଶ୍ଚ ଉଲୂଖଲକ ଏଵ ଚ। ଯଵୀଯସଶ୍ଚ ଵୈଶାଲୋ ଅଂଗୁଲୀଯଶ୍ଚ କୌଶିକଃ ।। ୬୧.

ପୃଷ୍ଠଘ୍ନ, ପରିକୃଷ୍ଟ, ଉଲୂଖଳକ, ଯବୀୟସ, ବୈଶାଳ, ଅଂଗୁଳୀୟ ଏବଂ କୌଶିକ—ଏହିମାନେ।

ସାଲିମଞ୍ଜରିସତ୍ଯଶ୍ଚ କାପୀଯଃ କାନିକଶ୍ଚ ଯଃ। ପରାଶରଶ୍ଚ ଧର୍ମାତ୍ମା ଇତି କ୍ରାନ୍ତାସ୍ତୁ ସାମଗାଃ ।। ୬୧.

ସାଲିମଞ୍ଜରିସତ୍ୟ, କାପୀୟ, କାନିକ ଏବଂ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପରାଶର—ଏହିମାନେ ସାମଗ ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଛନ୍ତି।

ସାମଗାନାନ୍ତୁ ସର୍ଵେଷାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୌ ଦ୍ଵୌ ତୁ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତୌ। ପୌଷ୍ଯଞ୍ଜିଶ୍ଚ କୃତିଶ୍ଚୈଵ ସଂହିତାନାଂ ଵିକଲ୍ପକୌ ।। ୬୧.

ସମସ୍ତ ସାମଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ, ପୌଷ୍ୟଞ୍ଜି ଏବଂ କୃତି—ଏହି ଦୁଇଜଣ ସାମହିତାର ବିନ୍ୟାସକାରୀ ଭାବେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅଥର୍ଵାଣଂ ଦ୍ଵିଧା କୃତ୍ଵା ସୁମନ୍ତୁରଦଦଦ୍ ଦ୍ଵିଜାଃ । କବନ୍ଧାଯ ପୁନଃ କୃତ୍ସ୍ରଂ ସ ଚ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଯଥାକ୍ରମମ୍ ।। ୬୧.

ସୁମନ୍ତୁ ଅଥର୍ବବେଦକୁ ଦୁଇଭାଗ କରି ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଦେଲେ; ପରେ ସେ ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟା ସହିତ ପୁନି କବନ୍ଧଙ୍କୁ ଦେଲେ।

କବନ୍ଧସ୍ତୁ ଦ୍ଵିଦା କୃତ୍ଵା ପଥ୍ଯାଯୈକଂ ପୁନର୍ଦଦୌ। ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଵେଦସ୍ପର୍ଶାଯ ସ ଚତୁର୍ଦ୍ଧାକରୋତ୍ ପୁନଃ ।। ୬୧.

କବନ୍ଧ ଏହାକୁ ଦୁଇଭାଗ କରି, ଏକଭାଗ ପୁନି ପଥ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଲେ; ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗକୁ ବେଦାଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ଚାରିଭାଗ କଲେ।

ମୋଦୋ ବ୍ରହ୍ମବଲଶ୍ଚୈଵ ପିପ୍ପଲାଦସ୍ତଥୈଵ ଚ। ଶୌକାଯନିଶ୍ଚ ଧର୍ମଜ୍ଞଶ୍ଚତୁର୍ଥସ୍ତପନଃ ସ୍ମୃତଃ।? ଵେଦସ୍ପର୍ଶସ୍ଯ ଚତ୍ଵାରଃ ଶିଷ୍ଯାସ୍ତ୍ଵେତେ ଦୃଢଵ୍ରତାଃ ।। ୬୧.

ମୋଦ, ବ୍ରହ୍ମବଳ, ପିପ୍ପଳାଦ, ଧର୍ମଜ୍ଞ ଶୌକାୟନି ଏବଂ ଚତୁର୍ଥ ତପନ—ଏହି ଚାରିଜଣ ଦୃଢ଼ବ୍ରତ ବେଦସ୍ପର୍ଶଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ।

ପୁନଶ୍ଚ ତ୍ରିଵିଧଂ ଵିଦ୍ଧି ପଥ୍ଯାନାଂ ଭେଦମୁତ୍ତମମ୍। ଜାଜଲିଃ କୁମୁଦାଦିଶ୍ଚ ତୃତୀଯଃ ଶୌନକଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୬୧.

ପୁନି, ପଥ୍ୟଙ୍କ ପରମ୍ପରାର ଭେଦ ତିନିପ୍ରକାର; ଜାଜଳି, କୁମୁଦ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଏବଂ ତୃତୀୟ ଶୌନକ।

ଶୌନକସ୍ତୁ ଦ୍ଵିଧା କୃତ୍ଵା ଦଦାଵେକନ୍ତୁ ବଭ୍ରଵେ। ଦ୍ଵିତୀଯାଂ ସଂହିତାଂ ଧୀମାନ୍ସୈନ୍ଧଵାଯନସଂଜ୍ଞିତେ ।। ୬୧.

ଶୌନକ ଏହାକୁ ଦୁଇଭାଗ କରି, ଏକଭାଗ ବଭ୍ରବଙ୍କୁ ଦେଲେ; ଦ୍ୱିତୀୟ ସଂହିତାକୁ ପ୍ରଜ୍ଞାନବାନ୍ ସୈନ୍ଧବାୟନଙ୍କୁ ଦେଲେ।

ସୈନ୍ଧଵୋ ମୁଞ୍ଜକେଶାଯ ଭିନ୍ନା ସା ଚ ଦ୍ଵିଧା ପୁନଃ। ନକ୍ଷତ୍ର କଲ୍ପୋ ଵୈତାନସ୍ତୃତୀଯଃ ସଂହିତାନିଧିଃ। ଚତୁର୍ଥୋଽଙ୍ଗିରସଃ କଲ୍ପଃ ଶାନ୍ତିକଲ୍ପଶ୍ଚ ପଞ୍ଚମଃ ।। ୬୧.

ସୈନ୍ଧବ ଏହାକୁ ମୁଞ୍ଜକେଶଙ୍କୁ ଦେଲେ, ଏହା ପୁନି ଦୁଇଭାଗ ହେଲା; ନକ୍ଷତ୍ରକଳ୍ପ, ବୈତାନ, ତୃତୀୟ ସଂହିତାନିଧି, ଚତୁର୍ଥ ଅଙ୍ଗିରାସଙ୍କ କଳ୍ପ ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ଶାନ୍ତିକଳ୍ପ।

ଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ତ୍ଵଥର୍ଵଣୋ ହ୍ଯେତେ ସଂହିତାନାଂ ଵିକଲ୍ପନାଃ। ଷଟ୍ଶଃ କୃତ୍ଵା ମଯାପ୍ଯୁକ୍ତଂ ପୁରାଣମୃଷିସତ୍ତମାଃ ।। ୬୧.

ଏହିମାନେ ଅଥର୍ବଣ ସଂହିତାର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାଗ; ଛଅଭାଗରେ ବିନ୍ୟାସ କରି, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ପୁରାଣ କଥା କହିଛି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ।

ଆତ୍ରେଯଃ ସୁମତିର୍ଧୀମାନ୍କାଶ୍ଯପୋ ହ୍ଯକୃତଵ୍ରଣଃ। ଭାରଦ୍ଵାଜୋଽଗ୍ନିଵର୍ଚାଶ୍ଚ ଵସିଷ୍ଠୋ ମିତ୍ରଯୁଶ୍ଚ ଯଃ । ସାଵର୍ଣିଃ ସୋମଦତ୍ତିସ୍ତୁ ସୁଶର୍ମା ଶାଂଶପାଯନଃ ।। ୬୧.

ଆତ୍ରେୟ, ପ୍ରଜ୍ଞାନବାନ୍ ସୁମତି, କାଶ୍ୟପ, ଅକୃତବ୍ରଣ, ଭାରଦ୍ୱାଜ, ଅଗ୍ନିବର୍ଚ୍ଚ, ବଶିଷ୍ଠ, ମିତ୍ରୟୁ, ସାବର୍ଣ୍ଣି, ସୋମଦତ୍ତ, ସୁଶର୍ମା ଏବଂ ଶାଂଶପାୟନ।

ଏତେ ଶିଷ୍ଯା ମମ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ପୁରାଣେଷୁ ଦୃଢଵ୍ରତାଃ। ତ୍ରିଭିସ୍ତିସ୍ରଃ କୃତାସ୍ତିସ୍ରଃ ସଂହିତାଃ ପୁନରେଵ ହି ।। ୬୧.

ଏହିମାନେ ମୋର ଦୃଢ଼ବ୍ରତ ଶିଷ୍ୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣ; ପୁରାଣରେ ତିନିଜଣ ତିନିଟି ସଂହିତା ପୁନି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ।

କାଶ୍ଯପଃ ସଂହିତାକର୍ତ୍ତା ସାଵର୍ଣିଃ ଶାଂଶପାଯନଃ। ସାମିକା ଚ ଚତୁର୍ଥୀସ୍ଯାତ୍ସା ଚୈଷା ପୂର୍ଵସଂହିତା ।। ୬୧.

କାଶ୍ୟପ, ସାବର୍ଣ୍ଣି, ଶାଂଶପାୟନ ଏବଂ ସାମିକା—ଏହିମାନେ ସଂହିତାର ସଂଗ୍ରାହକ; ଏହିଠାରେ ପୂର୍ବସଂହିତା ଅଛି।

ସର୍ଵାସ୍ତା ହି ଚତୁଷ୍ପାଦାଃ ସର୍ଵାଶ୍ଚୈକାର୍ଥଵାଚିକାଃ। ପାଠାନ୍ତରେ ପୃଥଗ୍ଭୂତା ଵେଦଶାଖା ଯଥା ତଥା। ଚତୁଃସାହସ୍ରିକାଃ ସର୍ଵାଃ ଶାଂଶପାଯନିକାମୃତେ ।। ୬୧.

ସମସ୍ତ ଏହିମାନେ ଚାରିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ଏବଂ ଏକାର୍ଥକୁ ବ୍ୟକ୍ତ କରନ୍ତି; ଭିନ୍ନ ପାଠାନ୍ତରରେ ଏମିତି ଅଲଗା ଯେପରି ବେଦଶାଖା; ସମସ୍ତ ଚାରିହଜାର ଶ୍ଲୋକର, ଶାଂଶପାୟନିକା ବ୍ୟତୀତ।

ଲୋମହର୍ଷଣିକା ମୂଲାସ୍ତତଃ କାଶ୍ଯପିକାଃ ପରାଃ। ସାଵର୍ଣିକାସ୍ତୃତୀଯାସ୍ତା ଯଜୁର୍ଵାକ୍ଯାର୍ଥପଣ୍ଡିତାଃ ।। ୬୧.

ଲୋମହର୍ଷଣିକା ମୂଳ, ତାପରେ କାଶ୍ୟପିକା, ତୃତୀୟ ସାବର୍ଣ୍ଣିକା—ଏହିମାନେ ଯଜୁର୍ବାକ୍ୟର ଅର୍ଥରେ ପାରଙ୍ଗତ।

ଶାଂଶପାଯନିକାଶ୍ଚାନ୍ଯା ନୋଦନାର୍ଥଵିଭୂଷିତାଃ । ସହସ୍ରାଣି ଋଚାମଷ୍ଟୌ ଷଟ୍ଶତାନି ତଥୈଵ ଚ ।। ୬୧.

ଅନ୍ୟ ଶାଂଶପାୟନିକାମାନେ ନିୟମାର୍ଥରେ ଶୋଭିତ; ଏଠାରେ ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟହଜାର ଛଅଶେ ଋକ୍ ଅଛି।

ଏତାଃ ପଞଚଦଶାନ୍ଯାଶ୍ଚ ଦଶାନ୍ଯା ଦଶଭିସ୍ତଥା। ଵାଲଖିଲ୍ଯାଃ ସମପ୍ରୈଖାଃ (ଷାଃ) ସସାଵର୍ଣାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ ।। ୬୧.

ଏହିମାନେ ପନ୍ଦରଟି ଅନ୍ୟ ଏବଂ ଦଶଟି ଅଧିକ; ବାଳଖିଲ୍ୟ, ସମପ୍ରୈଖ ଏବଂ ସାବର୍ଣ୍ଣ ସହିତ ଉଲ୍ଲେଖିତ।

ଅଷ୍ଟୌ ସାମସହସ୍ରାଣି ସାମାନି ଚ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ। ଆରଣ୍ଯକଂ ସହୋମଞ୍ଚ ଏତାଦ୍ଗାଯନ୍ତି ସାମଗାଃ ।। ୬୧.

ଅଷ୍ଟହଜାର ସାମଗୀତ ଏବଂ ଚଉଦ ଟି ସାମନ୍ତି; ଆରଣ୍ୟକ ଏବଂ ହୋମାଞ୍ଚ—ଏହିମାନେ ସାମଗମାନେ ଗାନ କରନ୍ତି।

ଦ୍ଵାଦଶୈଵ ସହସ୍ରାଣି ଛନ୍ଦ ଆଧ୍ଵର୍ଯଵଂ ସ୍ମୃତମ୍। ଯଜୁଷାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଞ୍ଚ ଯଥା ଵ୍ଯାସୋ ଵ୍ଯକଲ୍ପଯତ୍ ।। ୬୧.

ଯଜୁର୍ବେଦର ଆଧ୍ଵର୍ଯବ ଅଂଶରେ ବ୍ୟାସଦେବ ଯେପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଥିଲେ, ସେଠାରେ ବାରହ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ରହିଛି ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।

ସଗ୍ରାମ୍ଯାରଣ୍ଯକନ୍ତତ୍ସ୍ଯାତ୍ସମନ୍ତ୍ରକରଣଂ ତଥା। ଅତଃ ପରଂ କଥାନାନ୍ତୁ ପୂର୍ଵା ଇତି ଵିଶେଷଣମ୍ ।। ୬୧.

ଏହାରେ ଗ୍ରାମ ଓ ଅରଣ୍ୟ ପାଠ, ମନ୍ତ୍ର ଓ କ୍ରିୟା ଉପଦେଶ ସମିଲିତ; ଏହାଠାରୁ ଆଗରୁ ଥିବା କଥାମାନେ ବିଶେଷ ଭାବେ ଅଲଗା କରାଯାଇଛି।

ଗ୍ରାମ୍ଯାରଣ୍ଯଂ ସମନ୍ତ୍ରଞ୍ଚ ଋଗ୍ବ୍ରାହ୍ମଣଯଜୁଃ ସ୍ମୃତମ୍। ତଥା ହାରିଦ୍ରଵୀଯାଣାଂ ଖିଲାନ୍ଯୁପଖିଲାନି ଚ। ତଥୈଵ ତୈତ୍ତିରୀଯାଣାଂ ପରକ୍ଷୁଦ୍ରା ଇତି ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୬୧.

ଋଗ୍ବେଦ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଯଜୁର୍ବେଦରେ ଗ୍ରାମ, ଅରଣ୍ୟ ଓ ମନ୍ତ୍ର ଅଂଶ ମାନ୍ୟତା ପାଇଛି; ଏହିପରି ହାରିଦ୍ରବୀୟ ଶାଖାର ଖିଳ ଓ ଉପଖିଳ, ଏବଂ ତୈତ୍ତିରୀୟ ଶାଖାର ଛୋଟ ଅଂଶଗୁଡିକୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।

ଦ୍ଵେ ସହସ୍ରେ ଶତନ୍ଯୂନେ ଵେଦେ ଵାଜସନେଯକେ। ଋଗ୍ଗଣଃ ପରି ସଂଖ୍ଯାତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣନ୍ତୁ ଚତୁର୍ଗୁଣମ୍ ।। ୬୧.

ବାଜସନେୟୀ ବେଦରେ ଏକ ହଜାର ନବେ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି; ଋଗ୍ବେଦର ଗଣନା ଏପରି ହେଉଛି, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅଂଶ ତାହାର ଚାରିଗୁଣା।

ଅଷ୍ଟୌ ସହସ୍ରାଣି ଶତାନି ଚାଷ୍ଟୌ ଅଶୀତିରନ୍ଯାନ୍ଯଧିକଶ୍ଚ ପାଦଃ। ଏତତ୍ପ୍ରମାଣଂ ଯଜୁଷାମୃଚାଞ୍ଚ ସଶୁକ୍ରିଯଂ ସାଖିଲ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯମ୍ ।। ୬୧.

ଏଠାରେ ଆଠ ହଜାର ଏବଂ ଆଠ ଶତ ଶ୍ଲୋକ, ତାପରେ ଅଧିକ କିଛି ଅଂଶ ଯୋଗ ହୋଇଛି; ଏହି ହେଉଛି ଯଜୁର୍ବେଦ ଓ ଋଗ୍ବେଦର ମାପ, ଏଥିରେ ଶୁକ୍ରିୟ ଓ ସମସ୍ତ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଶାଖା ମିଶିଛି।

ତଥା ଚରଣଵିଦ୍ଯାନାଂ ପ୍ରମାଣଂ ସଂହିତାଂ ଶ୍ରୃଣୁ। ଷଟ୍ସାହସ୍ରମୃଚାମୁକ୍ତମୃଚଃ ଷଡ୍ଵିଂଶତିଃ ପୁନଃ । ଏତାଵଦଧିକଂ ତେଷାଂ ଯଜୁଃ କାମଂ ଵିଵକ୍ଷତି ।। ୬୧.

ବିଭିନ୍ନ ଚରଣର ସଂହିତାର ଗଣନା ଏବେ ଶୁଣ; ଛଅ ହଜାର ଋକ୍ ଶ୍ଲୋକ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି, ଏବଂ ଏହା ସହିତ ଛବିଶି ଅଧିକ ଅଛି; ଏତିକି ଅଧିକ ଯଜୁର୍ବେଦରେ ବ୍ୟକ୍ତ କରିବାକୁ ଚାହାଯାଇଛି।

ଏକାଦଶ ସହସ୍ରାଣି ଦଶ ଚାନ୍ଯା ଦଶୋତ୍ତରାଃ । ଋଚାନ୍ଦଶ ସହସ୍ରାଣି ଅଶୀତିତ୍ରିଶତାନି ଚ ।। ୬୧.

ଏଗାରହ ହଜାର, ତାପରେ ଦଶ ଅଧିକ, ଏବଂ ଆଉ ଦଶ ଯୋଗ; ଦଶ ହଜାର ଋକ୍ ଶ୍ଲୋକ ଏବଂ ତିନିଶଏ ଅସୀ ଅଧିକ।

ସହସ୍ରମେକଂ ମନ୍ତ୍ରାଣାମୃଚାମୁକ୍ତଂ ପ୍ରମାଣତଃ। ଏତାଵଦ୍ଭୃଗୁଵିସ୍ତାରମନ୍ଯଚ୍ଚାଥର୍ଵିକଂ ବହୁ ।। ୬୧.

ଏକ ହଜାର ଋକ୍ ମନ୍ତ୍ର ମାନ୍ୟତା ଦିଆଯାଇଛି; ଏହି ହେଉଛି ଭୃଗୁ ପରମ୍ପରାର ବିସ୍ତାର, ଏବଂ ଅଥର୍ବଣ ବେଦ ତାଠାରୁ ଅଧିକ।