ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ତସ୍ଯ ଶିଷ୍ଯୋ ଭଵେଦ୍ଧୀମାନ୍ପୌଷ୍ଯଞ୍ଜୀ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ। ହିରଣ୍ଯନାଭଃ କୌଶିକ୍ଯୌ ଦ୍ଵିତୀଯୋଽଭୂନ୍ନରାଧିପଃ ।। ୬୧.

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ସୁକର୍ମାଙ୍କ ଏକ ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ ପୌଷ୍ୟଞ୍ଜି, ଅତି ଜ୍ଞାନୀ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଥିଲେ ରାଜପୁତ୍ର ହିରଣ୍ୟନାଭ କୌଶିକ୍ୟ।

ଅଧ୍ଯାପଯତ୍ତୁ ପୌଷ୍ଯଞ୍ଜୀ ସହସ୍ରାର୍ଦ୍ଧନ୍ତୁ ସଂହିତାଃ। ତେନାନ୍ଯୋଦୀଚ୍ଯସାମାନ୍ଯାଃ ଶିଷ୍ଯାଃ ପୌଷ୍ଯଞ୍ଜିନଃ ଶୁଭାଃ ।। ୬୧.

ପୌଷ୍ୟଞ୍ଜି ସହସ୍ରର ଅର୍ଧ ସଂହିତା ପଢ଼ାଇଲେ। ଏହିପରି, ତାଙ୍କ ଶୁଭ୍ର ଶିଷ୍ୟମାନେ ଉତ୍ତର ସାମଗ ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେଲେ।

ଶତାନି ପଞ୍ଚ କୌଶିକ୍ଯଃ ସଂହିତାନାଞ୍ଚ ଵୀର୍ଯଵାନ୍। ଶିଷ୍ଯା ହିରଣ୍ଯନାଭସ୍ଯ ସ୍ମୃତାସ୍ତେ ପ୍ରାଚ୍ଯସାମଗାଃ ।। ୬୧.

ଶୂରବୀର କୌଶିକ୍ୟ ପଞ୍ଚଶେ ସଂହିତା ପଢ଼ାଇଲେ। ହିରଣ୍ୟନାଭଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ପୂର୍ବ ସାମଗ ଭାବରେ ଚିହ୍ନାଯାନ୍ତି।

ଲୋକାକ୍ଷୀ କୁଥୁମିଶ୍ଚୈଵ କୁଶୀତୀ ଲାଙ୍ଗଲିସ୍ତଥା। ପୌଷ୍ଯଞ୍ଜିଶିଷ୍ଯାଶ୍ଚତ୍ଵାରସ୍ତେଷାଂ ଭେଦାନ୍ନିବୋଧତ ।। ୬୧.

ଲୋକାକ୍ଷୀ, କୁଥୁମି, କୁଶୀତୀ ଏବଂ ଲାଙ୍ଗଲି—ଏହି ଚାରିଜଣ ପୌଷ୍ୟଞ୍ଜିଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ। ଏବେ ତାଙ୍କର ଶାଖା ବିଷୟରେ ଶୁଣ।

ରାଣାଯନୀଯଃ ସ ହି ତଣ୍ଡିପୁତ୍ରସ୍ତସ୍ମାଦନ୍ଯୋ ମୂଲଚାରୀ ସୁଵିଦ୍ଵାନ୍। ସକତିପୁତ୍ରଃ ସହସାତ୍ଯପୁତ୍ର ଏତାନ୍ ଭେଦାନ୍ ଵିତ୍ତ ଲୋକାକ୍ଷିଣସ୍ତୁ ।। ୬୧.

ରାଣାୟନୀୟ, ତଣ୍ଡିଙ୍କ ପୁଅ; ଏକ ଅନ୍ୟ ଶିଷ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ ମୂଳଚାରୀ; ସକତିପୁତ୍ର ଏବଂ ସହସାତ୍ୟପୁତ୍ର—ଏହିମାନେ ଲୋକାକ୍ଷୀଙ୍କ ଶାଖା ଭାବରେ ଜଣାଶୁଣା।

ତ୍ରଯସ୍ତୁ କୁଥୁମେଃ ପୁତ୍ରା ଔରସୋ ରସପାସରଃ। ଭାଗଵିତ୍ତିଶ୍ଚ ତେଜସ୍ଵୀ ତ୍ରିଵିଧାଃ କୌଥୁମାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୬୧.

କୁଥୁମିଙ୍କ ତିନିଜଣ ଜନ୍ମଜ ପୁଅ ଥିଲେ—ରସପାସର, ଭାଗବିତ୍ତି ଏବଂ ଏକ ତେଜସ୍ୱୀ। ଏହିମାନେ କୌଥୁମ ଶାଖାର ତିନି ଶାଖା ଭାବରେ ପରିଚିତ।

ଶୌରିଦ୍ଯୁଃ ଶ୍ରୃଙ୍ଗିପୁତ୍ରଶ୍ଚଦ୍ଵାଵେତୌ ଚରିତଵ୍ରତୌ। ରାଣାଯନୀଯଃ ସୌମିତ୍ରିଃ ସାମଵେଦଵିଶାରଦୌ ।। ୬୧.

ଶୌରିଦ୍ୟୁ ଏବଂ ଶୃଙ୍ଗିପୁତ୍ର—ଏହି ଦୁଇଜଣ ନୀତିରେ ଦୃଢ଼; ରାଣାୟନୀୟ, ସୁମିତ୍ରଙ୍କ ପୁଅ—ଏମାନେ ସାମବେଦର ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ରଖନ୍ତି।

ପ୍ରୋଵାଚ ସଂହିତାସ୍ତିସ୍ରଃ ଶ୍ରୃଙ୍ଗିପୁତ୍ରୋ ମହାତପାଃ। ଚୈଲଃ ପ୍ରାଚୀନଯୋଗଶ୍ଚ ସୁରାଲଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ ।। ୬୧.

ମହାତପସ୍ବୀ ଶୃଙ୍ଗିପୁତ୍ର ତିନିଟି ସଂହିତା ପଢ଼ାଇଲେ—ଚୈଳ, ପ୍ରାଚୀନଯୋଗ ଏବଂ ସୁରାଳ; ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ।

ପ୍ରୋଵାଚ ସଂହିତାଃ ଷଟ୍ତୁ ପାରାଶର୍ଯସ୍ତୁ କୌଥୁମଃ। ଆସୁରାଯଣଵୈଶାଖ୍ଯୌ ଵେଦଵୃଦ୍ଧପରାଯଣୌ ।। ୬୧.

କୌଥୁମ ପାରାଶରୀ ଛଅଟି ସଂହିତା ପଢ଼ାଇଲେ—ଆସୁରାୟଣ ଏବଂ ବୈଶାଖ୍ୟ, ଏମାନେ ପୁରାତନ ବେଦରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି।

ପ୍ରାଚୀନଯୋଗପୁତ୍ରଶ୍ଚ ବୁଦ୍ଧିମାଂଶ୍ଚ ପତଞ୍ଜଲିଃ। କୌଥୁମସ୍ଯ ତୁ ଭେଦାସ୍ତେ ପାରାଶର୍ଯସ୍ଯ ଷଟ୍ ସ୍ମୃତାଃ। ଲାଙ୍ଗଲିଃ ଶାଲିହୋତ୍ରଶ୍ଚ ଷଟ୍ ଷଟ୍ ପ୍ରୋଵାଚ ସଂହିତାଃ ।। ୬୧.

ପ୍ରାଚୀନଯୋଗପୁତ୍ର ଏବଂ ପ୍ରଖ୍ୟାତ ପତଞ୍ଜଳି—ଏମାନେ କୌଥୁମଙ୍କ ଶାଖା। ପାରାଶରୀଙ୍କ ଛଅଟି ଶାଖା ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ। ଲାଙ୍ଗଲି ଏବଂ ଶାଳିହୋତ୍ର ପ୍ରତ୍ୟେକେ ଛଅଟି ସଂହିତା ପଢ଼ାଇଲେ।

ଭାଲୁକିଃ କାମହାନିଶ୍ଚ ଜୈମିନିର୍ଲୋମଗାଯିନଃ। କଣ୍ଡଶ୍ଚ କୋଲହଶ୍ଚୈଵ ଷଡେତେ ଲାଙ୍ଗଲାଃ ସ୍ମୃତାଃ। ଏତେ ଲାଙ୍ଗଲିନଃ ଶିଷ୍ଯାଃ ସଂହିତା ଯୈଃ ପ୍ରସାଧିତାଃ ।। ୬୧.

ଭାଲୁକି, କାମହାନି, ଜୈମିନି, ଲୋମଗାୟିନ, କଣ୍ଡ ଏବଂ କୋଲହ—ଏହି ଛଅଜଣ ଲାଙ୍ଗଲ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଏମାନେ ଲାଙ୍ଗଲିଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ସଂହିତା ସ୍ଥାପନା କରିଥିଲେ।

ତତୋ ହିରଣ୍ଯନାଭସ୍ଯ କୃତଶିଷ୍ଯୋ ନୃପାତ୍ମଜଃ । ସୋଽକରୋଚ୍ଚ ଚତୁର୍ଵିଂଶତ୍ସଂହିତା ଦ୍ଵିପଦାଂ ଵରଃ । ପ୍ରୋଵାଚ ଚୈଵ ଶିଷ୍ଯେଭ୍ଯୋ ଯେଭ୍ଯସ୍ତାଂଶ୍ଚ ନିବୋଧତ ।। ୬୧.

ତାପରେ, ହିରଣ୍ୟନାଭଙ୍କ ପୁଅ ଏବଂ ରାଜପୁତ୍ର କୃତ ବିଶେଷ ଚବିଶଟି ସଂହିତା ରଚନା କଲେ, ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ତାହା ନିଜ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପଢ଼ାଇଲେ। ଏଉଁ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ନାମ ଏବେ ଶୁଣ।

ରାଡଶ୍ଚ ମହଵୀର୍ଯଶ୍ଚ ପଞ୍ଚମୋ ଵାହନସ୍ତଥା। ତାଲକଃ ପାଣ୍ଡକଶ୍ଚୈଷ କାଲିକୋ ରାଜିକସ୍ତଥା। ଗୌତମଶ୍ଚାଜବସ୍ତଶ୍ଚ ସୋମରାଜାପତତ୍ତତଃ ।। ୬୧.

ରାଢ଼, ମହାବୀର୍ୟ, ପଞ୍ଚମ, ବାହନ, ତାଳକ, ପାଣ୍ଡକ, କାଳିକା, ରାଜିକ, ଗୌତମ, ଅଜବସ୍ତ ଏବଂ ସୋମରାଜ—ଏହିମାନେ କୃତଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ଏକ ପରେ ଏକ।

ପୃଷ୍ଠଗ୍ନଃ ପରିକୃଷ୍ଟଶ୍ଚ ଉଲୂଖଲକ ଏଵ ଚ। ଯଵୀଯସଶ୍ଚ ଵୈଶାଲୋ ଅଂଗୁଲୀଯଶ୍ଚ କୌଶିକଃ ।। ୬୧.

ପୃଷ୍ଠଘ୍ନ, ପରିକୃଷ୍ଟ, ଉଲୂଖଳକ, ଯବୀୟସ, ବୈଶାଳ, ଅଂଗୁଳୀୟ ଏବଂ କୌଶିକ—ଏହିମାନେ।

ସାଲିମଞ୍ଜରିସତ୍ଯଶ୍ଚ କାପୀଯଃ କାନିକଶ୍ଚ ଯଃ। ପରାଶରଶ୍ଚ ଧର୍ମାତ୍ମା ଇତି କ୍ରାନ୍ତାସ୍ତୁ ସାମଗାଃ ।। ୬୧.

ସାଲିମଞ୍ଜରିସତ୍ୟ, କାପୀୟ, କାନିକ ଏବଂ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପରାଶର—ଏହିମାନେ ସାମଗ ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଛନ୍ତି।

ସାମଗାନାନ୍ତୁ ସର୍ଵେଷାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୌ ଦ୍ଵୌ ତୁ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତୌ। ପୌଷ୍ଯଞ୍ଜିଶ୍ଚ କୃତିଶ୍ଚୈଵ ସଂହିତାନାଂ ଵିକଲ୍ପକୌ ।। ୬୧.

ସମସ୍ତ ସାମଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ, ପୌଷ୍ୟଞ୍ଜି ଏବଂ କୃତି—ଏହି ଦୁଇଜଣ ସାମହିତାର ବିନ୍ୟାସକାରୀ ଭାବେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅଥର୍ଵାଣଂ ଦ୍ଵିଧା କୃତ୍ଵା ସୁମନ୍ତୁରଦଦଦ୍ ଦ୍ଵିଜାଃ । କବନ୍ଧାଯ ପୁନଃ କୃତ୍ସ୍ରଂ ସ ଚ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଯଥାକ୍ରମମ୍ ।। ୬୧.

ସୁମନ୍ତୁ ଅଥର୍ବବେଦକୁ ଦୁଇଭାଗ କରି ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଦେଲେ; ପରେ ସେ ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟା ସହିତ ପୁନି କବନ୍ଧଙ୍କୁ ଦେଲେ।

କବନ୍ଧସ୍ତୁ ଦ୍ଵିଦା କୃତ୍ଵା ପଥ୍ଯାଯୈକଂ ପୁନର୍ଦଦୌ। ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଵେଦସ୍ପର୍ଶାଯ ସ ଚତୁର୍ଦ୍ଧାକରୋତ୍ ପୁନଃ ।। ୬୧.

କବନ୍ଧ ଏହାକୁ ଦୁଇଭାଗ କରି, ଏକଭାଗ ପୁନି ପଥ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଲେ; ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗକୁ ବେଦାଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ଚାରିଭାଗ କଲେ।

ମୋଦୋ ବ୍ରହ୍ମବଲଶ୍ଚୈଵ ପିପ୍ପଲାଦସ୍ତଥୈଵ ଚ। ଶୌକାଯନିଶ୍ଚ ଧର୍ମଜ୍ଞଶ୍ଚତୁର୍ଥସ୍ତପନଃ ସ୍ମୃତଃ।? ଵେଦସ୍ପର୍ଶସ୍ଯ ଚତ୍ଵାରଃ ଶିଷ୍ଯାସ୍ତ୍ଵେତେ ଦୃଢଵ୍ରତାଃ ।। ୬୧.

ମୋଦ, ବ୍ରହ୍ମବଳ, ପିପ୍ପଳାଦ, ଧର୍ମଜ୍ଞ ଶୌକାୟନି ଏବଂ ଚତୁର୍ଥ ତପନ—ଏହି ଚାରିଜଣ ଦୃଢ଼ବ୍ରତ ବେଦସ୍ପର୍ଶଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ।

ପୁନଶ୍ଚ ତ୍ରିଵିଧଂ ଵିଦ୍ଧି ପଥ୍ଯାନାଂ ଭେଦମୁତ୍ତମମ୍। ଜାଜଲିଃ କୁମୁଦାଦିଶ୍ଚ ତୃତୀଯଃ ଶୌନକଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୬୧.

ପୁନି, ପଥ୍ୟଙ୍କ ପରମ୍ପରାର ଭେଦ ତିନିପ୍ରକାର; ଜାଜଳି, କୁମୁଦ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଏବଂ ତୃତୀୟ ଶୌନକ।

ଶୌନକସ୍ତୁ ଦ୍ଵିଧା କୃତ୍ଵା ଦଦାଵେକନ୍ତୁ ବଭ୍ରଵେ। ଦ୍ଵିତୀଯାଂ ସଂହିତାଂ ଧୀମାନ୍ସୈନ୍ଧଵାଯନସଂଜ୍ଞିତେ ।। ୬୧.

ଶୌନକ ଏହାକୁ ଦୁଇଭାଗ କରି, ଏକଭାଗ ବଭ୍ରବଙ୍କୁ ଦେଲେ; ଦ୍ୱିତୀୟ ସଂହିତାକୁ ପ୍ରଜ୍ଞାନବାନ୍ ସୈନ୍ଧବାୟନଙ୍କୁ ଦେଲେ।

ସୈନ୍ଧଵୋ ମୁଞ୍ଜକେଶାଯ ଭିନ୍ନା ସା ଚ ଦ୍ଵିଧା ପୁନଃ। ନକ୍ଷତ୍ର କଲ୍ପୋ ଵୈତାନସ୍ତୃତୀଯଃ ସଂହିତାନିଧିଃ। ଚତୁର୍ଥୋଽଙ୍ଗିରସଃ କଲ୍ପଃ ଶାନ୍ତିକଲ୍ପଶ୍ଚ ପଞ୍ଚମଃ ।। ୬୧.

ସୈନ୍ଧବ ଏହାକୁ ମୁଞ୍ଜକେଶଙ୍କୁ ଦେଲେ, ଏହା ପୁନି ଦୁଇଭାଗ ହେଲା; ନକ୍ଷତ୍ରକଳ୍ପ, ବୈତାନ, ତୃତୀୟ ସଂହିତାନିଧି, ଚତୁର୍ଥ ଅଙ୍ଗିରାସଙ୍କ କଳ୍ପ ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ଶାନ୍ତିକଳ୍ପ।

ଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ତ୍ଵଥର୍ଵଣୋ ହ୍ଯେତେ ସଂହିତାନାଂ ଵିକଲ୍ପନାଃ। ଷଟ୍ଶଃ କୃତ୍ଵା ମଯାପ୍ଯୁକ୍ତଂ ପୁରାଣମୃଷିସତ୍ତମାଃ ।। ୬୧.

ଏହିମାନେ ଅଥର୍ବଣ ସଂହିତାର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାଗ; ଛଅଭାଗରେ ବିନ୍ୟାସ କରି, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ପୁରାଣ କଥା କହିଛି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ।

ଆତ୍ରେଯଃ ସୁମତିର୍ଧୀମାନ୍କାଶ୍ଯପୋ ହ୍ଯକୃତଵ୍ରଣଃ। ଭାରଦ୍ଵାଜୋଽଗ୍ନିଵର୍ଚାଶ୍ଚ ଵସିଷ୍ଠୋ ମିତ୍ରଯୁଶ୍ଚ ଯଃ । ସାଵର୍ଣିଃ ସୋମଦତ୍ତିସ୍ତୁ ସୁଶର୍ମା ଶାଂଶପାଯନଃ ।। ୬୧.

ଆତ୍ରେୟ, ପ୍ରଜ୍ଞାନବାନ୍ ସୁମତି, କାଶ୍ୟପ, ଅକୃତବ୍ରଣ, ଭାରଦ୍ୱାଜ, ଅଗ୍ନିବର୍ଚ୍ଚ, ବଶିଷ୍ଠ, ମିତ୍ରୟୁ, ସାବର୍ଣ୍ଣି, ସୋମଦତ୍ତ, ସୁଶର୍ମା ଏବଂ ଶାଂଶପାୟନ।

ଏତେ ଶିଷ୍ଯା ମମ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ପୁରାଣେଷୁ ଦୃଢଵ୍ରତାଃ। ତ୍ରିଭିସ୍ତିସ୍ରଃ କୃତାସ୍ତିସ୍ରଃ ସଂହିତାଃ ପୁନରେଵ ହି ।। ୬୧.

ଏହିମାନେ ମୋର ଦୃଢ଼ବ୍ରତ ଶିଷ୍ୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣ; ପୁରାଣରେ ତିନିଜଣ ତିନିଟି ସଂହିତା ପୁନି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଥିଲେ।

କାଶ୍ଯପଃ ସଂହିତାକର୍ତ୍ତା ସାଵର୍ଣିଃ ଶାଂଶପାଯନଃ। ସାମିକା ଚ ଚତୁର୍ଥୀସ୍ଯାତ୍ସା ଚୈଷା ପୂର୍ଵସଂହିତା ।। ୬୧.

କାଶ୍ୟପ, ସାବର୍ଣ୍ଣି, ଶାଂଶପାୟନ ଏବଂ ସାମିକା—ଏହିମାନେ ସଂହିତାର ସଂଗ୍ରାହକ; ଏହିଠାରେ ପୂର୍ବସଂହିତା ଅଛି।

ସର୍ଵାସ୍ତା ହି ଚତୁଷ୍ପାଦାଃ ସର୍ଵାଶ୍ଚୈକାର୍ଥଵାଚିକାଃ। ପାଠାନ୍ତରେ ପୃଥଗ୍ଭୂତା ଵେଦଶାଖା ଯଥା ତଥା। ଚତୁଃସାହସ୍ରିକାଃ ସର୍ଵାଃ ଶାଂଶପାଯନିକାମୃତେ ।। ୬୧.

ସମସ୍ତ ଏହିମାନେ ଚାରିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ଏବଂ ଏକାର୍ଥକୁ ବ୍ୟକ୍ତ କରନ୍ତି; ଭିନ୍ନ ପାଠାନ୍ତରରେ ଏମିତି ଅଲଗା ଯେପରି ବେଦଶାଖା; ସମସ୍ତ ଚାରିହଜାର ଶ୍ଲୋକର, ଶାଂଶପାୟନିକା ବ୍ୟତୀତ।

ଲୋମହର୍ଷଣିକା ମୂଲାସ୍ତତଃ କାଶ୍ଯପିକାଃ ପରାଃ। ସାଵର୍ଣିକାସ୍ତୃତୀଯାସ୍ତା ଯଜୁର୍ଵାକ୍ଯାର୍ଥପଣ୍ଡିତାଃ ।। ୬୧.

ଲୋମହର୍ଷଣିକା ମୂଳ, ତାପରେ କାଶ୍ୟପିକା, ତୃତୀୟ ସାବର୍ଣ୍ଣିକା—ଏହିମାନେ ଯଜୁର୍ବାକ୍ୟର ଅର୍ଥରେ ପାରଙ୍ଗତ।

ଶାଂଶପାଯନିକାଶ୍ଚାନ୍ଯା ନୋଦନାର୍ଥଵିଭୂଷିତାଃ । ସହସ୍ରାଣି ଋଚାମଷ୍ଟୌ ଷଟ୍ଶତାନି ତଥୈଵ ଚ ।। ୬୧.

ଅନ୍ୟ ଶାଂଶପାୟନିକାମାନେ ନିୟମାର୍ଥରେ ଶୋଭିତ; ଏଠାରେ ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟହଜାର ଛଅଶେ ଋକ୍ ଅଛି।