ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଯୋ ନୋଽତ୍ର ସପ୍ତରାତ୍ରେଣ ନାଗଚ୍ଛେଦ୍ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ। ସ କୁର୍ଯାଦ୍ବ୍ରହ୍ମଵଧ୍ଯାଂ ଵୈ ସମଯୋ ନଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ ।। ୬୧.

‘ଏଠାରେ ଆମ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ସପ୍ତ ରାତି ମଧ୍ୟରେ ନାଆସିବେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା କରିଥିବା ଭାବିବେ’—ଏହିପରି ଆମର ଏକ ଚୁକ୍ତି ହୋଇଥିଲା।

ତତସ୍ତେ ସଗଣାଃ ସର୍ଵେ ଵୈଶମ୍ପାଯନ ଵର୍ଜିତାଃ। ପ୍ରଯଯୁଃ ସପ୍ତରାତ୍ରେଣ ଯତ୍ର ସନ୍ଧିଃ କୃତୋଽଭଵତ୍ ।। ୬୧.

ତାପରେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ ସହିତ, ବୈଶମ୍ପାୟନ ବ୍ୟତୀତ, ସପ୍ତ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ସେଠାକୁ ଚଲିଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସଭା ହୋଇଥିଲା।

ବ୍ରାହ୍ମଣାନାନ୍ତୁ ଵଚନାଦ୍‌ବ୍ରହ୍ମଵଧ୍ଯାଞ୍ଚକାର ସଃ । ଶିଷ୍ଯାନଥ ସମାନୀଯ ସ ଵୈଶଣ୍ପାଯନୋଽବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୬୧.

ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ କଥା ଅନୁଯାୟୀ, ବୈଶମ୍ପାୟନଙ୍କୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ଲାଗିଗଲା। ତାପରେ ବୈଶମ୍ପାୟନ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେକୁ ଡାକି କହିଲେ।

ବ୍ରହ୍ମଵଦ୍ଯାଞ୍ଚରଧ୍ଵଂ ଵୈ ମତ୍କୃତେ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ। ସର୍ଵେ ଯୂଯଂ ସମାଗମ୍ଯ ବ୍ରୂତ ମେ ତଦ୍ଧିତଂ ଵଚଃ ।। ୬୧.

‘ହେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ମୋ ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କର। ସମସ୍ତେ ଏକଠା ହୋଇ, ମୋତେ ଯାହା ଭଲ, ତାହା କହ।’

ଅହମେଵ ଚରିଷ୍ଯାମି ତିଷ୍ଠନ୍ତୁ ମୁନଯସ୍ତ୍ଵିମେ। ବଲଞ୍ଚୋତ୍ଥାପଯିଷ୍ଯାମି ତପସା ସ୍ଵେନ ଭାଵିତଃ ।। ୬୧.

‘ମୁଁ ଏହି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଏକାଏକି କରିବି, ଏହି ଋଷିମାନେ ରୁହନ୍ତୁ। ମୁଁ ମୋର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହା ସମ୍ପାଦନ କରିବି।’

ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯମଥାବ୍ରଵୀତ୍ । ଉଵାଚ ଯତ୍ତ୍ଵଯାଧୀତଂ ସର୍ଵଂ ପ୍ରତ୍ଯର୍ପଯସ୍ଵ ମେ ।। ୬୧.

ଏଭଳି କହିଲେ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କହିଲେ, ‘ତୁମେ ଯେଉଁ ସବୁ ଶିଖିଛ, ସେସବୁ ମୋତେ ଫେରାଇ ଦିଅ।’

ଏଵମୁକ୍ତଃ ସ ରୂପାଣି ଯଜୂଂଷି ପ୍ରଦଦୌ ଗୁରୋଃ। ରୁଧିରେଣ ତଥାକ୍ତାନି ଛର୍ଦିତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମଵିତ୍ତମଃ ।। ୬୧.

ଏଭଳି କହାଯିବା ପରେ, ସେ ତାଙ୍କ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଯଜୁର୍ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ରକ୍ତ ମିଶିତ ଅବସ୍ଥାରେ ବାନ୍ତି କରି ଫେରାଇ ଦେଲେ।

ତତଃ ସ ଧ୍ଯାନମାସ୍ଥାଯ ସୂର୍ଯମାରାଧଯଦ୍ ଦ୍ଵିଜାଃ । ସୂର୍ଯବ୍ରହ୍ମ ଯଦୁଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଖଂ ଗତ୍ଵା ପ୍ରତିତିଷ୍ଠତି ।। ୬୧.

ତାପରେ ସେ ଧ୍ୟାନରେ ବସି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ। ଯେଉଁ ଯଜୁର୍ ଅଂଶ ହରାଇଯାଇଥିଲା, ସେଠାରୁ ଆକାଶକୁ ଉଠି ରହିଗଲା।

ତତୋ ଯାନି ଗତାନ୍ଯୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ଯଜୂଂଷ୍ଯାଦିତ୍ଯମଣ୍ଡଲମ୍। ତାନି ତସ୍ମୈ ଦଦୌ ତୁଷ୍ଟଃ ସୂର୍ଯୋ ଵୈ ବ୍ରହ୍ମରୀତଯେ। ଅଶ୍ଵ ରୂପାଯ ମାର୍ତଣ୍ଡୋ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯାଯ ଧୀମତେ ।। ୬୧.

ତାପରେ ଯେଉଁ ଯଜୁର୍ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳକୁ ଚଲିଗଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଖୁସି ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମା ପାଇଁ, ଅଶ୍ୱ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଧୀର ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ଦେଲେ।

ଯଜୂଂଷ୍ଯଧୀଯନ୍ତେ ଯାନି ବ୍ରାହ୍ମଣା ଯେନ କେନ ଚ। ଅଶ୍ଵରୂପାଯ ଦତ୍ତାନି ତତସ୍ତେ ଵାଜିନୋଽଭଵନ୍ ।। ୬୧.

ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହି ଅଶ୍ୱ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଯଜୁର୍ ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ‘ବାଜିନ’ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ।

ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯା ତୁ ଯୈଶ୍ଚୀର୍ଣା ଚରଣାଚ୍ଚରକାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ଵୈଶମ୍ପାଯନଶିଷ୍ଯାସ୍ତେ ଚରକାଃ ସମୁଦାହୃତାଃ ।। ୬୧.

ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଚଳିବାରୁ ‘ଚରକ’ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ। ବୈଶମ୍ପାୟନଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ‘ଚରକ’ ଭାବେ ପରିଚିତ।

ଇତ୍ଯେତେ ଚରକାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଵାଜିନସ୍ତାନ୍ନିବୋଧତ। ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯସ୍ଯ ଶିଷ୍ଯାସ୍ତେ କଣ୍ଵଵୈଧେଯଶାଲିନଃ ।। ୬୧.

ଏହିପରି ଚରକମାନେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲେ; ବର୍ତ୍ତମାନ ବାଜିନମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ସେମାନେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ: କଣ୍ବ, ବୈଦେହ, ଶାଳିନ।

ମଧ୍ଯନ୍ଦିନଶ୍ଚ ଶାପେଯୀ ଵିଦିଗ୍ଧଶ୍ଚାପ୍ଯ ଉଦ୍ଦଲଃ। ତାମ୍ରାଯଣଶ୍ଚ ଵାତ୍ସ୍ଯଶ୍ଚ ତଥା ଗାଲଵଶୈଶିରୀ। ଆଟଵୀ ଚ ତଥା ପର୍ଣୀ ଵୀରଣୀ ସପରାଯଣଃ ।। ୬୧.

ମଧ୍ୟନ୍ଦିନ, ଶାପେୟୀ, ବିଦିଗ୍ଧ, ଉଦ୍ଦଳ, ତାମ୍ରାୟଣ, ବାତ୍ସ୍ୟ, ଗାଳବ, ଶୈଶିରୀ, ଆଟବୀ, ପର୍ଣ୍ଣୀ, ବୀରଣୀ ଓ ପରାୟଣ—ଏହିମାନେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।

ଇତ୍ଯେତେ ଵାଜିନଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଦଶ ପଞ୍ଚ ଚ ସଂସ୍ମୃତାଃ। ଶତମେକାଧିକଂ କୃତ୍ସ୍ନଂ ଯଜୁଷାଂ ଵୈ ଵିକଲ୍ପକାଃ ।। ୬୧.

ଏହିପରି ଦଶ ଓ ପାଞ୍ଚଟି, ମୋଟ ପନ୍ଦରଟି ବାଜିନ ମନ୍ୟତା ରହିଛି। ସମୁଦାୟ ଯଜୁର୍ ଶାଖା ଏକଶଏକ ଅଛି।

ପୁତ୍ରମଧ୍ଯାପଯାମାସ ସୁମନ୍ତୁମଥ ଜୈମିନିଃ। ସୁମନ୍ତୁଶ୍ଚାପି ସୁତ୍ଵାନଂ ପୁତ୍ରମଧ୍ଯାପଯତ୍ପ୍ରଭୁଃ। ସୁକର୍ମାଣଂ ସୁତଂ ସୁତ୍ଵା ପୁତ୍ରମଧ୍ଯାପଯତ୍ପ୍ରଭୁଃ ।। ୬୧.

ତାପରେ ଜୈମିନି ତାଙ୍କ ପୁଅ ସୁମନ୍ତୁଙ୍କୁ ପଢ଼ାଇଲେ। ସୁମନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ପଢ଼ାଇଲେ। ସୁକର୍ମା ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ପଢ଼ାଇଲେ।

ସ ସହସ୍ରମଧୀତ୍ଯାଶୁ ସୁକର୍ମାପ୍ଯଥ ସଂହିତାଃ। ପ୍ରୋଵାଚାଥ ସହସ୍ରସ୍ଯ ସୁକର୍ମା ସୂର୍ଯଵର୍ଚସଃ ।। ୬୧.

ସୁକର୍ମା ଦ୍ରୁତ ହେବା ସହସ୍ର ସଂହିତା ଶିଖିଲେ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ, ସେଇ ସହସ୍ର ସଂହିତା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପଢ଼ାଇଲେ।

ଅନଧ୍ଯାଯେଷ୍ଵଧୀଯାନାଂସ୍ତାଞ୍ଜଘାନ ଶତକ୍ରତୁଃ। ପ୍ରାଯୋପଵେଶମକରୋତ୍ତତୋଽସୌ ଶିଷ୍ଯକାରଣାତ୍ ।। ୬୧.

ଯେଉଁମାନେ ନିଷିଦ୍ଧ ସମୟରେ ପଢ଼ୁଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଦଣ୍ଡିଲେ। ତାପରେ, ନିଜ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୁକର୍ମା ଉପବାସରେ ବସିଲେ।

କ୍ରୁଦ୍ଧଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତତଃ ଶକ୍ରୋ ଵରମସ୍ମୈ ଦଦୌ ପୁନଃ। ଭାଵିନୌ ତେ ମହାଵୀର୍ଯୌ ଶିଷ୍ଯାଵନଲଵର୍ଚସୌ ।। ୬୧.

ସେଠାରେ ସୁକର୍ମାଙ୍କୁ କ୍ରୋଧିତ ଦେଖି, ଇନ୍ଦ୍ର ପୁଣି ତାଙ୍କୁ ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ—'ତୁମର ଦୁଇ ଶିଷ୍ୟ ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଅଗ୍ନି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେବେ।'

ଅଧୀଯାନୌ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞୌ ସହସ୍ରଂ ସହିତାଵୁଭୌ। ଏତୌ ସୁରୌ ମହାଭାଗୌ ମା କ୍ରୁଧ୍ଯ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ ।। ୬୧.

'ଏହି ଦୁଇଜଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଏକାସাথে ଶିଖିବେ, ସେମାନେ ସହସ୍ର ସଂହିତା ଅଧ୍ୟୟନ କରିବେ। ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତେ କ୍ରୋଧ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ସେମାନେ ଦେବତା ସମାନ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ।'

ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଵାସଵଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ସୁକର୍ମାଣଂ ଯଶସ୍ଵିନମ୍। ଶାନ୍ତକ୍ରୋଧଂ ଦ୍ଵିଜଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତତ୍ରୈଵାନ୍ତରଧୀଯତ ।। ୬୧.

ଏପରି କହି, ମହାତ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ର ଯେତେବେଳେ ସୁକର୍ମାଙ୍କୁ କ୍ରୋଧ ଶାନ୍ତ ଦେଖିଲେ, ସେଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ।

ତସ୍ଯ ଶିଷ୍ଯୋ ଭଵେଦ୍ଧୀମାନ୍ପୌଷ୍ଯଞ୍ଜୀ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ। ହିରଣ୍ଯନାଭଃ କୌଶିକ୍ଯୌ ଦ୍ଵିତୀଯୋଽଭୂନ୍ନରାଧିପଃ ।। ୬୧.

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ସୁକର୍ମାଙ୍କ ଏକ ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ ପୌଷ୍ୟଞ୍ଜି, ଅତି ଜ୍ଞାନୀ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଥିଲେ ରାଜପୁତ୍ର ହିରଣ୍ୟନାଭ କୌଶିକ୍ୟ।

ଅଧ୍ଯାପଯତ୍ତୁ ପୌଷ୍ଯଞ୍ଜୀ ସହସ୍ରାର୍ଦ୍ଧନ୍ତୁ ସଂହିତାଃ। ତେନାନ୍ଯୋଦୀଚ୍ଯସାମାନ୍ଯାଃ ଶିଷ୍ଯାଃ ପୌଷ୍ଯଞ୍ଜିନଃ ଶୁଭାଃ ।। ୬୧.

ପୌଷ୍ୟଞ୍ଜି ସହସ୍ରର ଅର୍ଧ ସଂହିତା ପଢ଼ାଇଲେ। ଏହିପରି, ତାଙ୍କ ଶୁଭ୍ର ଶିଷ୍ୟମାନେ ଉତ୍ତର ସାମଗ ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେଲେ।

ଶତାନି ପଞ୍ଚ କୌଶିକ୍ଯଃ ସଂହିତାନାଞ୍ଚ ଵୀର୍ଯଵାନ୍। ଶିଷ୍ଯା ହିରଣ୍ଯନାଭସ୍ଯ ସ୍ମୃତାସ୍ତେ ପ୍ରାଚ୍ଯସାମଗାଃ ।। ୬୧.

ଶୂରବୀର କୌଶିକ୍ୟ ପଞ୍ଚଶେ ସଂହିତା ପଢ଼ାଇଲେ। ହିରଣ୍ୟନାଭଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ପୂର୍ବ ସାମଗ ଭାବରେ ଚିହ୍ନାଯାନ୍ତି।

ଲୋକାକ୍ଷୀ କୁଥୁମିଶ୍ଚୈଵ କୁଶୀତୀ ଲାଙ୍ଗଲିସ୍ତଥା। ପୌଷ୍ଯଞ୍ଜିଶିଷ୍ଯାଶ୍ଚତ୍ଵାରସ୍ତେଷାଂ ଭେଦାନ୍ନିବୋଧତ ।। ୬୧.

ଲୋକାକ୍ଷୀ, କୁଥୁମି, କୁଶୀତୀ ଏବଂ ଲାଙ୍ଗଲି—ଏହି ଚାରିଜଣ ପୌଷ୍ୟଞ୍ଜିଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ। ଏବେ ତାଙ୍କର ଶାଖା ବିଷୟରେ ଶୁଣ।

ରାଣାଯନୀଯଃ ସ ହି ତଣ୍ଡିପୁତ୍ରସ୍ତସ୍ମାଦନ୍ଯୋ ମୂଲଚାରୀ ସୁଵିଦ୍ଵାନ୍। ସକତିପୁତ୍ରଃ ସହସାତ୍ଯପୁତ୍ର ଏତାନ୍ ଭେଦାନ୍ ଵିତ୍ତ ଲୋକାକ୍ଷିଣସ୍ତୁ ।। ୬୧.

ରାଣାୟନୀୟ, ତଣ୍ଡିଙ୍କ ପୁଅ; ଏକ ଅନ୍ୟ ଶିଷ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ ମୂଳଚାରୀ; ସକତିପୁତ୍ର ଏବଂ ସହସାତ୍ୟପୁତ୍ର—ଏହିମାନେ ଲୋକାକ୍ଷୀଙ୍କ ଶାଖା ଭାବରେ ଜଣାଶୁଣା।

ତ୍ରଯସ୍ତୁ କୁଥୁମେଃ ପୁତ୍ରା ଔରସୋ ରସପାସରଃ। ଭାଗଵିତ୍ତିଶ୍ଚ ତେଜସ୍ଵୀ ତ୍ରିଵିଧାଃ କୌଥୁମାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୬୧.

କୁଥୁମିଙ୍କ ତିନିଜଣ ଜନ୍ମଜ ପୁଅ ଥିଲେ—ରସପାସର, ଭାଗବିତ୍ତି ଏବଂ ଏକ ତେଜସ୍ୱୀ। ଏହିମାନେ କୌଥୁମ ଶାଖାର ତିନି ଶାଖା ଭାବରେ ପରିଚିତ।

ଶୌରିଦ୍ଯୁଃ ଶ୍ରୃଙ୍ଗିପୁତ୍ରଶ୍ଚଦ୍ଵାଵେତୌ ଚରିତଵ୍ରତୌ। ରାଣାଯନୀଯଃ ସୌମିତ୍ରିଃ ସାମଵେଦଵିଶାରଦୌ ।। ୬୧.

ଶୌରିଦ୍ୟୁ ଏବଂ ଶୃଙ୍ଗିପୁତ୍ର—ଏହି ଦୁଇଜଣ ନୀତିରେ ଦୃଢ଼; ରାଣାୟନୀୟ, ସୁମିତ୍ରଙ୍କ ପୁଅ—ଏମାନେ ସାମବେଦର ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ରଖନ୍ତି।

ପ୍ରୋଵାଚ ସଂହିତାସ୍ତିସ୍ରଃ ଶ୍ରୃଙ୍ଗିପୁତ୍ରୋ ମହାତପାଃ। ଚୈଲଃ ପ୍ରାଚୀନଯୋଗଶ୍ଚ ସୁରାଲଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ ।। ୬୧.

ମହାତପସ୍ବୀ ଶୃଙ୍ଗିପୁତ୍ର ତିନିଟି ସଂହିତା ପଢ଼ାଇଲେ—ଚୈଳ, ପ୍ରାଚୀନଯୋଗ ଏବଂ ସୁରାଳ; ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ।

ପ୍ରୋଵାଚ ସଂହିତାଃ ଷଟ୍ତୁ ପାରାଶର୍ଯସ୍ତୁ କୌଥୁମଃ। ଆସୁରାଯଣଵୈଶାଖ୍ଯୌ ଵେଦଵୃଦ୍ଧପରାଯଣୌ ।। ୬୧.

କୌଥୁମ ପାରାଶରୀ ଛଅଟି ସଂହିତା ପଢ଼ାଇଲେ—ଆସୁରାୟଣ ଏବଂ ବୈଶାଖ୍ୟ, ଏମାନେ ପୁରାତନ ବେଦରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି।