ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ମୀନା ମାତା ତଥା ଵୃତ୍ତା ପରିଵୃତ୍ତା ତଥୈଵ ଚ। ଅନୁଵୃତ୍ତା ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯା ତାସାଂ ଵୈ ଶ୍ରୃଣୁତ ପ୍ରଜାଃ ॥ ୮.

ମୀନା, ମାତା, ବୃତ୍ତା, ପରିବୃତ୍ତା ଓ ଅନୁବୃତ୍ତା— ଏହିମାନେ ତାଙ୍କର ଝିଅମାନେ; ଏବେ ସେମାନଙ୍କର ସନ୍ତାନ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।

ସହସ୍ରଦନ୍ତା ମକରାଃ ପାଠୀନାସ୍ତାମରୋହିତାଃ। ଇତ୍ଯେଵମାଦିର୍ହି ଗଣୋ ମୈନୋ ଵିସ୍ତୀର୍ଣ ଉଚ୍ଯତେ ॥ ୮.

ସହସ୍ରଦନ୍ତୀ ମଗର, ପାଠୀନ, ତାମରା ଓ ରୋହିତ— ଏହିପରି ମେନା ଗୋଷ୍ଠୀର ଆରମ୍ଭ ଅଟେ, ଯାହା ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ।

ଗ୍ରାହାଶ୍ଚତୁର୍ଵିଧା ଜ୍ଞେଯାସ୍ତଥାନୁଜ୍ଯେଷ୍ଠକା ଅପି। ନିଷ୍କାଂଶ୍ଚ ଶିଶୁମାରାଂଶ୍ଚ ମତା ଵ୍ଯଜନଯତ୍ପ୍ରଜାଃ ॥ ୮.

ଚାରି ପ୍ରକାର ମଗର ଅଟେ, ଏହାଙ୍କର ଛୋଟ ଓ ବଡ଼ ଭାଇମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଟେ; ନିଷ୍କ ଓ ଶିଶୁମାରମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ।

ଵୃତ୍ତା କୂର୍ମଵିକାରାଣି ନୈକାନି ଜଲଚାରିଣାମ୍। ତଥା ଶଙ୍ଖଵିକାରାଣି ଜନଯାମାସ ନୈକଶଃ ॥ ୮.

କୁମ୍ଭୀର, କଚ୍ଛପ ଓ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଜଳଜ ପ୍ରାଣୀ, ଏହିପରି ବିଭିନ୍ନ ଧରଣର ଶଂଖ ମଧ୍ୟ ନାନା ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

ମଣ୍ଡୂକାନାଂ ଵିକାରାଣି ଅନୁଵୃତ୍ତା ଵ୍ଯଜାଯତ। ଐଣେଯାନାଂ ଵିକାରାଣି ଶମ୍ବୂକାନାଂ ତଥୈଵ ଚ ॥ ୮.

ବେଙ୍ଗମାନେ ପରେ ପରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ମାଛ ଓ ଶମୁକମାନଙ୍କର ନିଜନିଜ ରୂପ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଦେଖାଦେଲା।

ତଥା ଶୁକ୍ତିଵିକାରାଣି ଵରାଟକକୃତାନି ଚ। ତଥା ଶଙ୍ଖଵିକାରାଣି ପରିଵୃତ୍ତା ଵ୍ଯଜାଯତ ॥ ୮.

ଏହିପରି ଶୁଙ୍କ ଓ କଙ୍କଡ଼ା ତିଆରି କୋଳି ଏବଂ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଶଂଖ ଏକ ପରେ ଏକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

କାଲକୂଟଵିକାରାଣି ଜଲୌକଵିହିତାନି ଚ । ଇତ୍ଯେଷ ହି ଋଷେର୍ଵଂଶଃ ପଞ୍ଚଶାଖାଃ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ ॥ ୮.

ବିଷାକ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ଜଳଉକା ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଜନ୍ତୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଏଭଳି ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଋଷିଙ୍କ ବଂଶ ବିସ୍ତାର କଥା କହାଯାଇଛି।

ତିର୍ଯଗଂ ହେତୁକମାଦ୍ଯାଦୁର୍ବହୁଲଂ ଵଂଶଵିସ୍ତରମ୍। ସଂସ୍ଵେଦଜଵିକାରାଣି ଯଥା ଯେଭ୍ଯୋ ଭଵନ୍ତି ହ ॥ ୮.

ଏହିପରି ନିମ୍ନଜାତି ପ୍ରାଣୀମାନେ ନାନା କାରଣରୁ ଓ ଘନ୍ତା ଘନ୍ତା ଘରମ ଦ୍ୱାରା ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

ସ୍ଵସ୍ତିପିକଶରୀରେଭ୍ଯୋ ଜାଯନ୍ତ୍ଯୁତ୍ପାଦକା ଦ୍ଵିଜାଃ। ମନୁଷ୍ଯାଃ ସ୍ଵେଦମଲଜାଃ ଉଶନା ନାମ ଜନ୍ତଵଃ। ନାନାପିପୀଲିକଗଣାଃ କୀଟକା ବଦ୍ଧପାଦକାଃ ॥ ୮.

ଗୋଧିକା ଶରୀରରୁ ଦ୍ୱିଜାତି ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ମଣିଷ ଘରମ ଓ ମଳରୁ ହୁଏ, ଉଶନା ନାମକ ପ୍ରାଣୀ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପିପିଲିକା, କୀଟପତଙ୍ଗ ଓ ଅନେକ ପାଦ ଥିବା ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

ଶଙ୍ଖୋପଲଵିକାରାଣି କୀଲକାଚାରକାଣି ଚ। ଇତ୍ଯେଵମାଦିବହୁଲାଃ ସ୍ଵେଦଜାଃ ପାର୍ଥିଵା ଗଣାଃ ॥ ୮.

ଶଂଖ, ପଥର ଓ କିଳି ଭଳି ଚଳାଉଥିବା ପ୍ରାଣୀ, ଏପରି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଘରମ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ପୃଥିବୀଜ ପ୍ରାଣୀ ବିବର୍ଣ୍ଣନ ହେଲା।

ତଥା ଘର୍ମାଦିତପ୍ତାଭ୍ଯସ୍ତ୍ଵଦ୍ଭ୍ଯୋ ଵୃଷ୍ଟିଭ୍ଯ ଏଵ ଚ। ନୈକା ମୃଗଶରୀରେଭ୍ଯୋ ଜାଯନ୍ତେ ଜନ୍ତଵସ୍ତ୍ଵିମେ ॥ ୮.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତାପରେ ଉତ୍ତାପିତ ଜଳ ଓ ବର୍ଷାରୁ, ଏହିପରି ଜନ୍ତୁମାନେ ଅନେକ ପ୍ରାଣୀର ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

ମୀନକାଃ ପିପ୍ପଲା ଦଂଶାସ୍ତଥା ତିତ୍ତିରପୁତ୍ରିକାଃ। ନୀଲଚିତ୍ରାଶ୍ଚ ଜାଯନ୍ତେ ହ୍ଯଲକା ବହୁଵିସ୍ତରାଃ ॥ ୮.

ମାଛ, ପିପ୍ପଳା କୀଟ, ମଛରା ଓ ଟିଟିରା ପିଲା, ଏହିପରି ନୀଳ ଓ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

ଜଲଜାଃ ସ୍ଵେଦଜାଶ୍ଚୈଵ ଜାଯନ୍ତେ ଜନ୍ତଵସ୍ତ୍ଵିମେ। କାଶାତୋ ଯଞ୍ଜକାଃ କୀଟନଲଦା ବହୁପାଦକାଃ ॥ ୮.

ଏହି ସମସ୍ତ ଜଳଜ ଓ ଘରମ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କାଶ, ମାଛରା, ନଳକୁଟି କୀଟ ଓ ଅନେକ ପାଦ ଥିବା ପ୍ରାଣୀ ଅଛନ୍ତି।

ସିହଲା ରୋମଲାଶ୍ଚୈଵ ପିଚ୍ଛଲାଃ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତାଃ। ଇତ୍ଯେମାଦିର୍ହି ଗଣୋ ଜଲଜଃ ସ୍ଵେଦଜଃ ସ୍ମୃତଃ ॥ ୮.

ସିହଳା, ରୋମଳା ଓ ପିଛଳା ନାମକ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି; ଏହିପରି ଜଳଜ ଓ ଘରମ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏଭଳି ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛନ୍ତି।

ସର୍ପିର୍ଭ୍ଯୋ ମାଷମୁଦ୍ଗାନାଂ ଜାଯନ୍ତେ କ୍ରମଶସ୍ତଥା। ଜମ୍ବୁବିଲ୍ଵାମ୍ରପୂଗେଭ୍ଯଃ ଫଲେଭ୍ଯଶ୍ଚୈଵ ଜନ୍ତଵଃ ॥ ୮.

ଘିଅ, ମାଷ ଓ ମୁଗ ଦାଳରୁ କ୍ରମେ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ଏହିପରି ଜାମୁ, ବେଲ, ଆମ୍ବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଫଳରୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

ମୁଦ୍ଗେଭ୍ଯଃ ପନସେଭ୍ଯଶ୍ଚ ତଣ୍ଡୁଲେଭ୍ଯସ୍ତଥୈଵ ଚ। ତଥା କୋଟରଶୁଷ୍କେଭ୍ଯୋ ନିହିତେଭ୍ଯୋ ଭଵନ୍ତି ହି ॥ ୮.

ମୁଗ, ପନସ ଓ ଚାଉଳରୁ, ଏହିପରି ଗୁହା ଭିତର ଶୁଖିଲା ଜିନିଷ ଓ ଭଣ୍ଡାର କୃତ ଧାନରୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

ଅନ୍ଯେଭ୍ଯୋଽପି ଚ ଜାଯନ୍ତେ ନ ହି ତେଭ୍ଯଶ୍ଚିରଂ ସଦା। ଜନ୍ତଵସ୍ତୁରଗାଦିଭ୍ଯୋ ଵିଷାଦିଭ୍ଯସ୍ତଥୈଵ ଚ ॥ ୮.

ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷରୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ସେଠାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହନ୍ତି ନାହିଁ; ଘୋଡ଼ା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁ, ବିଷ ଆଦିରୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

ବହୂନ୍ଯହାନି ନିଃକ୍ଷିପ୍ତେ ସମ୍ଭଵନ୍ତି ଚ ଗୋମଯେ। ଜାଯନ୍ତେ କୃମଯୋ ଵିପ୍ରା କାଷ୍ଠେଭ୍ଯଶ୍ଚ ଘୁଣାଦଯଃ ॥ ୮.

ଗୋବର ଦୀର୍ଘ ଦିନ ପଡ଼ି ରହିଲେ ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ହେ ବିପ୍ରମାନେ, କାଠରୁ ମଧ୍ୟ ଘୁଣ୍ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କୀଟପତଙ୍ଗ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।

କ୍ରମାଦ୍‌ଦ୍ରୁମାଣାଂ ଜାଯନ୍ତେ ଵିଵିଧା ନୀଲମକ୍ଷିକାଃ। ତଥା ଶୁଷ୍କଵିକାରେଭ୍ଯଃ ପୁତ୍ରିକାଃ ପ୍ରଭଵନ୍ତି ଚ ॥ ୮.

ଗଛରୁ କ୍ରମେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ନୀଳ ମାକିଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଏହିପରି ଶୁଖିଲା ଜିନିଷରୁ ମଧ୍ୟ ପିଲା ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।

କାଲିକା ଶତିକେଭ୍ଯଶ୍ଚ ସର୍ପା ଜାଯନ୍ତି ସର୍ଵଶଃ। ସଂସ୍ଵେଦଜାଶ୍ଚ ଜାଯନ୍ତେ ଵୃଶ୍ଚିକାଃ ଶୁଷ୍କଗୋମଯାତ୍ ॥ ୮.

କଳା କପଡ଼ାରୁ ସର୍ପ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଶୁଖିଲା ଗୋବରରୁ ଘରମ ଦ୍ୱାରା ବିଛି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।

ଗୋଭ୍ଯୋ ହି ମହିଷେଭ୍ଯଶ୍ଚ ଜାଯନ୍ତେ ଜନ୍ତଵଃ ପ୍ରଭୋ। ମତ୍ସ୍ଯାଦଯଶ୍ଚ ଵିଵିଧା ଅଣ୍ଡକୁକ୍ଷୌ ଵିଶେଷତଃ ॥ ୮.

ଗାଈ ଓ ମହିଷରୁ ପ୍ରଭୁ, ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ବିଶେଷକରି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମାଛ ଓ ଅଣ୍ଡା ଭିତରେ ଥିବା ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

ଚୈଵୀରିକାଶ୍ଚ ଜାଯନ୍ତେ ତଥା ଗୋଜାକୁଲାନି ଚ। ତଥାନ୍ଯାନି ଚ ସୂକ୍ଷ୍ମାଣି ଜଲୌକାଦୀନି ଜାତଯଃ ॥ ୮.

ଏହିପରି ଚୈବୀରିକା ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ଗାଁ ଗୋ ଦଳ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଏହା ସହିତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରାଣୀ, ଯେପରିକି ଜଳାଉକା ଓ ଏହା ପରି ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟ ହୁଏ ।

ମକ୍ଷିକାଣାଂ ଵିକାରାଣି ଜାଯନ୍ତେ ଜାତ ଯୋଽପରେ । ପ୍ରାଯେଣ ତୁ ଵସନ୍ତ୍ଯସ୍ମିନ୍ନୁଚ୍ଛିଷ୍ଟୋଦକକର୍ଦ୍ଦମେ ॥ ୮.

ମକ୍ଷିକାର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟ ଅଧିକାଂଶ ଅବଶିଷ୍ଟ ଜଳ ଓ କାଦରେ ବସିଥାନ୍ତି ।

ମଶକାନାଂ ଵିକାରାଣି ଭ୍ରମରାଣାଂ ତଥୈଵ ଚ। ତୃଣେଭ୍ଯଶ୍ଚୈଵ ଜାଯନ୍ତେ ପୁତ୍ରିକା ପୁତ୍ରଭାସକାଃ ॥ ୮.

ମଶକ ଓ ଭ୍ରମରର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ତୃଣରୁ ପୁତ୍ରିକା ଓ ପୁତ୍ରଭାସକ ନାମକ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି ।

ମଣିଚ୍ଛେଦାସ୍ତଥା ଵ୍ଯାଲାଃ ପୋତଜାଃ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତାଃ। ଶତଵେରିଵିକାରାଣି କରୀଷେଭ୍ଯୋ ଭଵନ୍ତିହ ॥ ୮.

ମଣିର ଖଣ୍ଡ, ବିଶାଳ ସାପ ଓ ଜହାଜରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପ୍ରାଣୀ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି । କରୀଷରୁ ଶତବେରିର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଏଠାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।

ଏଵମାଦିରସଙ୍ଖ୍ଯାତୋ ଗଣଃ ସଂସ୍ଵେଦଜୋ ମଯା। ସମାସାଭିହିତୋ ହ୍ଯେଷ ପ୍ରାକ୍କର୍ମଵଶଜଃ ସ୍ମୃତଃ ॥ ୮.

ଏଭଳି ଅନେକ ପ୍ରକାର ସଂସ୍ବେଦଜ ପ୍ରାଣୀ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ନନା କରିଛି । ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପୂର୍ବ କର୍ମର ଫଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାନ୍ତି ।

ତଥାଽନ୍ଯେ ନୈଋତାଃ ସତ୍ତ୍ଵାସ୍ତେ ସ୍ମୃତା ଉପସର୍ଗଜାଃ। ପୂତାସ୍ତୁ ଯୋନିଜାଃ କେଚିତ୍କେଚିଦୌତ୍ପତ୍ତିକାଃ ସ୍ମୃତାଃ ॥ ୮.

ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ନୈରୃତ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଦୁଃଖରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି । କିଛି ପ୍ରାଣୀ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, କିଛି ଆପେଇ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।

ପ୍ରାଯେଣ ଦେଵାଃ ସର୍ଵେ ଵୈ ଵିଜ୍ଞେଯା ହ୍ଯୁପପତ୍ତିଜାଃ । କେଚିତ୍ତୁ ଯୋନିଜା ଦେଵାଃ କେଚିଦେଵାନିମିତ୍ତତଃ ॥ ୮.

ସାଧାରଣତଃ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଉପପତ୍ତିଜ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି । କିଛି ଦେବତା ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କିଛି କାରଣ ବିନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।

ତୂଲାଲାଘଶ୍ଚ କୋଲଶ୍ଚ ଶିଵା କନ୍ଯା ତଥୈଵ ଚ। ଅପତ୍ଯଂ ସରମାଯାସ୍ତୁ ଗଣା ଵୈ ସରମାଦଯଃ ॥ ୮.

ତୁଳାଲାଘ, କୋଲ, ଶିବା ଓ କନ୍ୟା ଏବଂ ସରମାଙ୍କର ସନ୍ତାନ — ସରମାଦୟ ଗୋଷ୍ଠୀ ।