ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ମନୁର୍ଲୋକହିତେ ରତଃ। ଵେଦମେକଂ ଚତୁଷ୍ପାଦଂ ଚତୁର୍ଧା ଵ୍ଯଭଜତ୍ପ୍ରଭୁଃ ।। ୬୦.

ଏପରି କଥା ହେବା ପରେ, 'ଏହିପରି ହେଉ' ବୋଲି କହି, ଲୋକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମନୁ, ସେଇ ଚାରି ଅଂଶ ଥିବା ବେଦକୁ ଚାରିଭାଗରେ ବାଣ୍ଟିଲେ।

ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵଚନାତ୍ତାତ ଲୋକାନାଂ ହିତକାମ୍ଯଯା। ତଦିଦଂ ଵର୍ତ୍ତମାନେନ ଯୁଷ୍ମାକଂ ଵେଦକଲ୍ପନମ୍ ।। ୬୦.

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ଲୋକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଚାହିଁ, ବେଦର ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବେ ତୁମମାନେ ପାଉଛ।

ମନ୍ଵନ୍ତରେଣ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵ୍ଯତୀତାନାଂ ପ୍ରକଲ୍ପନମ୍। ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷେଣ ପରୋକ୍ଷଂ ଵୈ ତନ୍ନିବୋଧତ ସତ୍ତମାଃ ।। ୬୦.

ମୁଁ ଏହି ମନ୍ବନ୍ତର ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବରୁ ଯାହା ହୋଇଥିଲା, ସେହି ବ୍ୟବସ୍ଥା କହିବି; ଓ ସ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଏହାକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଓ ପରୋକ୍ଷ ଭାବେ ଜାଣ।

ଅସ୍ମିନ୍ ଯୁଗେ କୃତୋ ଵ୍ଯାସଃ ପାରାଶର୍ଯଃ ପରନ୍ତପଃ। ଦ୍ଵୈପାଯନ ଇତି ଖ୍ଯାତୋ ଵିଷ୍ଣୋରଂଶଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ ।। ୬୦.

ଏହି ଯୁଗରେ ବେଦ ବିଭାଜନ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ହେଲେ ପରାଶର ପୁତ୍ର ବ୍ୟାସ, ଯିଏ ଦ୍ୱୈପାୟନ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶ ଭାବେ ଗଣାଯାନ୍ତି।

ବ୍ରହ୍ମଣା ଚୋଦିତଃ ସୋଽସ୍ମିନ୍ ଵେଦଂ ଵ୍ଯସ୍ତୁଂ ପ୍ରଚକ୍ରମେ। ଅଥ ଶିଷ୍ଯାନ୍ ସ ଜଗ୍ରାହ ଚତୁରୋ ଵେଦକାରଣାତ୍ ।। ୬୦.

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉତ୍ସାହରେ, ସେ ଏହି ଯୁଗରେ ବେଦ ବିଭାଜନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ତାପରେ ବେଦ ପାଇଁ ସେ ଚାରିଜଣ ଶିଷ୍ୟ ନେଲେ।

ଜୈମିନିଞ୍ଚ ସୁମନ୍ତୁଞ୍ଚ ଵୈଶମ୍ପାଯନମେଵ ଚ। ପୈଲନ୍ତେଷାଂ ଚତୁର୍ଥନ୍ତୁ ପଞ୍ଚମଂ ଲୋମହର୍ଷଣମ୍ ।। ୬୦.

ଜୟମିନି, ସୁମନ୍ତୁ, ବୈଶମ୍ପାୟନ, ଚତୁର୍ଥ ପଇଳ, ପଞ୍ଚମ ଲୋମହର୍ଷଣ — ଏହି ପାଞ୍ଚଜଣ ଥିଲେ।

ଋଗ୍ଵେଦଶ୍ରାଵକଂ ପୈଲଞ୍ଜଗ୍ରାହ ଵିଧିଵଦ୍ ଦ୍ଵିଜମ୍ । ଯଜୁର୍ଵେଦପ୍ରଵକ୍ତାରଂ ଵୈଶମ୍ପାଯନମେଵ ଚ ।। ୬୦.

ଦ୍ୱିଜ ପଇଳ ନିୟମରେ ଋଗ୍ବେଦ ପାଠକ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ ହେଲେ, ବୈଶମ୍ପାୟନ ଯଜୁର୍ବେଦ ବ୍ୟାଖ୍ୟାତା ହେଲେ।

ଜୈମିନିଂ ସାମଵେଦାର୍ଥଶ୍ରାଵକଂ ସୋଽନ୍ଵପଦ୍ଯତ। ତଥୈଵାଥର୍ଵଵେଦସ୍ଯ ସୁମନ୍ତୁମୃଷିସତ୍ତମମ୍ ।। ୬୦.

ଜୟମିନି ସାମବେଦର ଅର୍ଥ ପାଠକ ହେଲେ, ସେପରି ସୁମନ୍ତୁ ମହାର୍ଷି ଅଥର୍ବବେଦ ପାଠକ ହେଲେ।

ଇତିହାସପୁରାଣସ୍ଯ ଵକ୍ତାରଂ ସମ୍ଯଗେଵ ହି। ମାଞ୍ଚୈଵ ପ୍ରତିଜଗ୍ରାହ ଭଗଵାନୀଶ୍ଵରଃ ପ୍ରଭୁଃ ।। ୬୦.

ଏହିତିହାସ ଓ ପୁରାଣର ଠିକ୍ ବ୍ୟାଖ୍ୟାତା ଭାବେ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଭଗବାନ ଈଶ୍ୱର ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।

ଏକ ଆସୀଦ୍ଯଜୁର୍ଵେଦସ୍ତଞ୍ଚତୁର୍ଦ୍ଧା ଵ୍ଯକଲ୍ପଯତ୍। ଚତୁର୍ହୋତ୍ରମଭୂତ୍ତସ୍ମିଂସ୍ତେନ ଯଜ୍ଞମକଲ୍ପଯତ୍ ।। ୬୦.

ଏକ ଯଜୁର୍ବେଦ ଥିଲା, ଯାହାକୁ ସେ ଚାରି ଭାଗରେ ବାଣ୍ଟିଲେ; ଏହାରେ ଚାରି ହୋତା ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ଏଭଳି ସେ ଯଜ୍ଞ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ।

ଆଧ୍ଵର୍ଯଵଂ ଯଜୁର୍ଭିସ୍ତୁ ଋଗ୍ଭିର୍ହୋତ୍ରଂ ତଥୈଵ ଚ। ଉଦ୍ଗାତ୍ରଂ ସାମଭିଶ୍ଵକ୍ରେ ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵଞ୍ଚାପ୍ଯଥର୍ଵଭିଃ। ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵମକରୋଦ୍ଯଜ୍ଞେ ଵେଦେନାଥର୍ଵଣେନ ତୁ ।। ୬୦.

ଯଜୁର୍ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆଧ୍ୱର୍ୟୁ, ଋଗ୍ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହୋତା, ସାମମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଗାତା, ଏବଂ ଅଥର୍ବମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଯୁକ୍ତ ହେଲେ; ଅଥର୍ବବେଦ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପଦବୀ ଦିଆଯାଇଛି।

ତତଃ ସଋଚମୁଦ୍ଧୃତ୍ଯ ଋଗ୍ଵେଦଂ ସମକଲ୍ପ ଯତ୍। ହୋତୃକଂ କଲ୍ପ୍ଯତେ ତେନ ଯଜ୍ଞଵାହଂ ଜଗଦ୍ଧିତମ୍ ।। ୬୦.

ତାପରେ, ସେ ଋକ୍‌ଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ଋଗ୍ବେଦକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ହୋତା ପଦବୀ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଲା, ଯାହା ଯଜ୍ଞକୁ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଚାଲାଏ।

ସାମଭିଃ ସାମଵେଦଞ୍ଚ ତେନୋଦ୍ଗାତ୍ରମରୋଚଯତ୍ । ରାଜ୍ଞସ୍ତ୍ଵଥର୍ଵଵେଦେନ ସର୍ଵକର୍ମାଣ୍ଯକାରଯତ୍ ।। ୬୦.

ସାମମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସେ ସାମବେଦକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ ଏବଂ ଉଦ୍ଗାତା ନିଯୁକ୍ତ କଲେ; ରାଜାଙ୍କ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଥର୍ବବେଦ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିଲା।

ଆଖ୍ଯାନୈଶ୍ଚାପ୍ଯୁପାଖ୍ଯାନୈର୍ଗାଥାଭିଃ କୁଲକର୍ମଭିଃ। ପୁରାଣସଂହିତାଶ୍ଚକ୍ରେ ପୁରାଣାର୍ଥଵିଶାରଦଃ ।। ୬୦.

କଥା, ଉପକଥା, ଗୀତ ଓ କୁଳ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ପୁରାଣ ଅର୍ଥରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିବା ସେ ପୁରାଣ ସଂହିତା ରଚନା କଲେ।

ଯଚ୍ଛିଷ୍ଟନ୍ତୁ ଯଜୁର୍ଵେଦେ ତେନ ଯଜ୍ଞମଥାଯୁଜତ୍। ଯୁଞ୍ଜାନଃ ସ ଯଜୁର୍ଵେଦେ ଇତି ଶାସ୍ତ୍ରଵିନିଶ୍ଚଯଃ ।। ୬୦.

ଯଜୁର୍ବେଦରେ ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଗଲା, ସେଥିରେ ସେ ଆଉ ଯଜ୍ଞକୁ ଯୋଗ କଲେ; ଏଭଳି ଯଜୁର୍ବେଦ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବାକୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାନ ମିଳେ।

ପଦାନାମୁଦ୍ଧୃତତ୍ଵାଚ୍ଚ ଯଜୂଂଷି ଵିଷମାଣି ଵୈ । ସ ତେନୋଦ୍ଧୃତଵୀର୍ଯସ୍ତୁ ଋତ୍ଵିଗ୍ଭିର୍ଵେଦପାରଗୈଃ। ପ୍ରଯୁଜ୍ଯତେ ହ୍ଯଶ୍ଵମେଧସ୍ତେନ ଵା ଯୁଜ୍ଯତେ ତୁ ସଃ ।। ୬୦.

ପଦଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ଯଜୁର୍ମନ୍ତ୍ର ଅସମାନ ହୋଇଛି; ଏହି ଉଦ୍ଧୃତ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ବିଦ୍ୱାନ ଋତ୍ବିଜମାନେ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, ଏବଂ ଏହି ଦ୍ୱାରା ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ହୁଏ, ସେ ଏଭଳି ଯୋଗ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି।

ଋଚୋ ଗୃହୀତ୍ଵା ପୈଲସ୍ତୁ ଵ୍ଯଭଜତ୍ତଦ୍ ଵିଧା ପୁନଃ । ଦ୍ଵିଷ୍କୃତ୍ଵା ସଂଯୁଗେ ଚୈଵ ଶିଷ୍ଯାଭ୍ଯାମଦଦତ୍ପ୍ରଭୁଃ ।। ୬୦.

ପଇଳ ଋକ୍‌ଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ପୁଣି ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ବାଣ୍ଟିଲେ; ଦୁଇଭାଗ କରି, ଦୁଇ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଲେ।

ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରମତଯେ ଚୈକାଂ ଦ୍ଵିତୀଯାଂ ବାଷ୍କଲାଯ ଚ। ଚତସ୍ରଃ ସଂହିତାଃ କୃତ୍ଵା ବାଷ୍କଲିର୍ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ। ଶିଷ୍ଯାନଧ୍ଯାପଯାମାସ ଶୁଶ୍ରୂଷାଭିରତାନ୍ ହିତାନ୍ ।। ୬୦.

ଏକ ଭାଗ ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରମତିଙ୍କୁ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗ ବାଷ୍କଳଙ୍କୁ ଦେଲେ; ବାଷ୍କଳ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ, ଚାରିଟି ସଂହିତା ତିଆରି କଲେ ଏବଂ ନିଷ୍ଠାଶୀଳ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଉପରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରାଇଲେ।

ବୋଧନ୍ତୁ ପ୍ରଥମାଂ ଶାଖାଂ ଦ୍ଵିତୀଯାମଗ୍ନିମାଠରମ୍। ପାରାଶରଂ ତୃତୀଯାନ୍ତୁ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯାମଥାପରାମ୍ ।। ୬୦.

ପ୍ରଥମ ଶାଖା ବୋଧ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଗ୍ନିମାଠର, ତୃତୀୟ ପାରାଶର, ଚତୁର୍ଥ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ।

ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରମତିରେକାନ୍ତୁ ସଂହିତାଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ। ଅଧ୍ଯାପଯନ୍ମହାଭାଗଂ ମାର୍କଣ୍ଡେଯଂ ଯଶସ୍ଵିନମ୍ ।। ୬୦.

ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରମତି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ, ଏକ ସଂହିତା ମହାଭାଗ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ ପଢ଼ାଇଲେ।

ସତ୍ଯଶ୍ରଵସମଗ୍ର୍ଯନ୍ତୁ ପୁତ୍ରଂ ସ ତୁ ମହାଯଶାଃ। ସତ୍ଯଶ୍ରଵାଃ ସତ୍ଯହିତଂ ପୁନରଧ୍ଯାପଯଦ୍ ଦ୍ଵିଜଃ ।। ୬୦.

ସତ୍ୟଶ୍ରବାସ୍, ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ, ତାଙ୍କର ପୁଅ ସତ୍ୟଶ୍ରବାସ୍‌କୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଲେ; ସତ୍ୟଶ୍ରବାସ୍ ପୁଣି ସତ୍ୟହିତଙ୍କୁ ପଢ଼ାଇଲେ।

ସୋଽପି ସତ୍ଯତରଂ ପୁତ୍ରଂ ପୁନରଧ୍ଯାପଯଦ୍ଵିଭୁଃ। ସତ୍ଯଶ୍ରିଯଂ ମହାତ୍ମାନଂ ସତ୍ଯଧର୍ମପରାଯଣମ୍ ।। ୬୦.

ସେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ପୁଅ ସତ୍ୟତରଙ୍କୁ ପଢ଼ାଇଲେ; ସତ୍ୟଶ୍ରୀ, ମହାତ୍ମା, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାଶୀଳ।

ଅଭଵଂସ୍ତସ୍ଯ ଶିଷ୍ଯା ଵୈ ତ୍ରଯସ୍ତୁ ସୁମହୌଜସଃ । ସତ୍ଯଶ୍ରିଯସ୍ତୁ ଵିଦ୍ଵାସଃ ଶାସ୍ତ୍ରଗ୍ରହଣତତ୍ପରାଃ ।। ୬୦.

ତାଙ୍କର ତିନିଜଣ ଶିଷ୍ୟ ଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ସତ୍ୟଶ୍ରୀଙ୍କ ଜ୍ଞାନୀ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନରେ ଲାଗିଥିଲେ।

ଶାକଲ୍ଯଃ ପ୍ରଥମସ୍ତେଷାଂ ତସ୍ମାଦନ୍ଯୋ ରଥ(ା)ନ୍ତରଃ । ବାଷ୍କଲିଶ୍ଚ ଭରଦ୍ଵାଜ ଇତି ଶାଖାପ୍ରଵର୍ତକାଃ ।। ୬୦.

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମେ ଶାକଲ୍ୟ ଥିଲେ, ତା'ପରେ ରଥାନ୍ତର ନାମକ ଅନ୍ୟ ଜଣେ, ତା'ପରେ ବାଷ୍କଲି ଓ ଭରଦ୍ୱାଜ—ଏହିମାନେ ସମସ୍ତେ ଶାଖାର ଆରମ୍ଭକାରୀ ହେଲେ।

ଦେଵମିତ୍ରସ୍ତୁ ଶାକଲ୍ଯୋ ଜ୍ଞାନାହଙ୍କାରଗର୍ଵିତଃ। ଜନକସ୍ଯସ ଯଜ୍ଞେ ଵୈ ଵିନାଶମଗମଦ୍ ଦ୍ଵିଜଃ ।। ୬୦.

ଦେବମିତ୍ର, ଯିଏ ଶାକଲ୍ୟ ଭାବେ ପରିଚିତ, ନିଜ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅହଂକାରରେ ଗର୍ବିତ ଥିଲେ, ସେ ଦ୍ୱିଜନ୍ମାନେ, ଜନକଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ନାଶ ପାଇଲେ।

କଥଂ ଵିନାଶମଗମତ୍ସ ମୁନିର୍ଜ୍ଞାନଗର୍ଵିତଃ। ଜନକସ୍ଯାଶ୍ଵମେଧେନ କଥଂ ଵାଦୋ ବଭୂଵ ହ ।। ୬୦.

ସେ ମୁନି, ଜ୍ଞାନର ଗର୍ବରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, କିପରି ନାଶ ପାଇଲେ? ଜନକଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ କିପରି ବିବାଦ ଆରମ୍ଭ ହେଲା?

କିମର୍ଥଞ୍ଚାଭଵଦ୍ଵାଦଃ କେନ ସାର୍ଦ୍ଧମଥାପି ଵା। ସର୍ଵମେତଦ୍ଯଥାଵୃତ୍ତମାଚକ୍ଷ୍ଵ ଵିଦିତନ୍ତଵ। ଋଷୀଣାନ୍ତୁ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଦୁତ୍ତରମଥାବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୬୦.

ସେ ବିବାଦ କାହିଁକି ହେଲା, କାହା ସହିତ ହେଲା, କିପରି ଘଟିଲା? ତୁମେ ଯେପରି ଜାଣ, ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ କହ। ଋଷିମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ ତାହାକୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

ଜନକସ୍ଯାଶ୍ଵମେଧେ ତୁ ମହାନାସୀତ୍ସମାଗମଃ। ଋଷୀଣାନ୍ତୁ ସହସ୍ରାଣି ତତ୍ରାଜଗ୍ମୁରନେକଶଃ। ରାଜର୍ଷେର୍ଜନକସ୍ଯାଥ ତଂ ଯଜ୍ଞଂ ହି ଦିଦୃକ୍ଷଵଃ ।। ୬୦.

ଜନକଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ବଡ଼ ଏକ ଭିଡ଼ ହେଲା; ହଜାର ହଜାର ଋଷି ଏଠାକୁ ଅନେକ ଦଳରେ ଆସିଲେ, ରାଜା ଜନକଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଦେଖିବାକୁ ଆଗ୍ରହ କଲେ।

ଆଗତାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜିଜ୍ଞାସାସ୍ଯାଭଵତ୍ତତଃ। କୋନ୍ଵେଷାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ କଥଂ ମେ ନିଶ୍ଚଯୋ ଭଵେତ୍। ଇତି ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ମନସା ବୁଦ୍ଧିଂ ଚକ୍ରେ ଜନାଧିପଃ ।। ୬୦.

ଏମିତି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆସିଥିବାକୁ ଦେଖି, ରାଜାଙ୍କ ମନରେ ଜିଜ୍ଞାସା ଜନ୍ମିଲା—'ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଏ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ? କିପରି ମୁଁ ଏହା ନିଶ୍ଚିତ କରିପାରିବି?' ଏଭଳି ଭାବି, ରାଜା ଏକ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।