ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଵସିଷ୍ଠଶ୍ଚୈଵ ଶକ୍ତିଶ୍ଚ ତଥୈଵ ଚ ପରାଶରଃ। ଚତୁର୍ଥ ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରମତିଃ ପଞ୍ଚମସ୍ତୁ ଭରଦ୍ଵସୁଃ ।। ୫୯.

ବସିଷ୍ଠ, ଶକ୍ତି, ପରାଶର, ଚତୁର୍ଥ ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରମତି ଓ ପଞ୍ଚମ ଭାରଦ୍ବସୁ।

ଷଷ୍ଠସ୍ତୁ ମୈତ୍ରାଵରୁଣାଃ କୁଣ୍ଡିନଃ ସପ୍ତମସ୍ତଥା। ସୁଦ୍ଯୁମ୍ନଶ୍ଚାଷ୍ଟମଶ୍ଚୈଵ ନଵମୋଽଥ ବୃହସ୍ପତିଃ। ଦଶମସ୍ତୁ ଭରଦ୍ଵାଜୌ ମନ୍ତ୍ରବ୍ରାହ୍ମଣକାରକାଃ ।। ୫୯.

ଷଷ୍ଠ ମୈତ୍ରାବରୁଣ, ସପ୍ତମ କୁଣ୍ଡିନ, ଅଷ୍ଟମ ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ, ନବମ ବୃହସ୍ପତି ଓ ଦଶମ ଦୁଇ ଜଣେ ଭାରଦ୍ୱାଜ—ଏମାନେ ମନ୍ତ୍ର ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରଚନାକାର।

ଏତେ ଚୈଵ ହି କର୍ତାରୋ ଵିଧର୍ମଧ୍ଵଂସକାରିଣଃ। ଲକ୍ଷଣଂ ବ୍ରହ୍ମଣଶ୍ଚୈତଦ୍ଵିହିତଂ ସର୍ଵଶାଖିନାମ୍ ।। ୫୯.

ଏମାନେ ନିଜେ ନିଜେ ନିୟମ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ ଓ ଭିନ୍ନ ମତ ନାଶ କରିଥିଲେ; ସମସ୍ତ ଶାଖା ପାଇଁ ଏହିଁ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମର ଲକ୍ଷଣ।

ହେତୁର୍ହିତେଃ ସ୍ମୃତୋ ଧାତୋର୍ଯନ୍ନିହନ୍ତ୍ଯୁଦିତମ୍ପରୈଃ। ଅଥ ଵାର୍ଥପରି ପ୍ରାପ୍ତେର୍ହିନୋତେର୍ଗତିକର୍ମଣଃ ।। ୫୯.

ଉପକାରର କାରଣକୁ ଧାତୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଅନ୍ୟମାନେ କହିଥିବାକୁ ନାଶ କରେ; କିମ୍ବା ଅର୍ଥ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ 'ହିନୁ' କ୍ରିୟାର ଅର୍ଥ ଛାଡ଼ିବା।

ତଥା ନିର୍ଵଚନଂ ବ୍ରୂଯାଦ୍ଵାକ୍ଯାର୍ଥସ୍ଯାଵଧାରଣମ୍ । ନିନ୍ଦାଂ ତାମାହୁରାଚାର୍ଯା ଯଦ୍ଦୋଷନ୍ନିନ୍ଦ୍ଯତେ ଵଚଃ ।। ୫୯.

ଏଭଳି ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ; ଯେଉଁ କଥା ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ, ତାହାକୁ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ନିନ୍ଦା ବୋଲି କୁହନ୍ତି।

ପ୍ରଷୂର୍ଵାଚ୍ଛଂସତେର୍ଧାତୋଃ ପ୍ରଶସାଂ ଗୁଣଵତ୍ତଯା। ଇଦନ୍ତ୍ଵିଦମିଦଂ ନେଦମିତ୍ଯନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ସଂଶଯଃ ।। ୫୯.

'ପ୍ରଶଂସା' ଧାତୁରୁ ଗୁଣବତ୍ତା ସହିତ ପ୍ରଶଂସା କୁହାଯାଏ; 'ଏହି ଏହି' କିମ୍ବା 'ଏହି ନୁହେଁ' ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ ନ ହେଲେ, ସେଉଁଠି ସନ୍ଦେହ ଥାଏ।

ଇଦମେଵ ଵିଧାତଵ୍ଯମିତ୍ଯଯଂ ଵିଧିରୁଚ୍ଯତେ । ଅନ୍ଯସ୍ଯାନ୍ଯସ୍ଯ ଚୋକ୍ତତ୍ଵାଦ୍‌ବୁଧୈଃ ପରକୃତିଃ ସ୍ମୃତା ।। ୫୯.

'ଏହି କାମ କରିବା ଦରକାର'—ଏହାକୁ ବିଧି କୁହାଯାଏ; ଅନ୍ୟ ଜିନିଷ ବିଷୟରେ କୁହାଯାଇଥିଲେ, ତାହାକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ 'ପରକୃତି' ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

ଯୋ ହ୍ଯତ୍ଯନ୍ତତରୋକ୍ତଶ୍ଚ ପୁରାକଲ୍ପଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ। ପୁରାଵିକ୍ରାନ୍ତଵାଚିତ୍ଵାତ୍ ପୁରାକଲ୍ପସ୍ଯ କଲ୍ପନା ।। ୫୯.

ଯାହାକୁ ବହୁତ ପୁରୁଣା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ସେହିପରି ଆଗରୁ ଥିବା କଳ୍ପକୁ 'ପ୍ରାଚୀନ କଳ୍ପ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କାରଣ, ଏହାକୁ ପୂର୍ବରୁ ଘଟିଥିବା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ଏହିପରି ଭାବନା ରହିଛି।

ମନ୍ତ୍ରବ୍ରାହ୍ମଣକଲ୍ପୈସ୍ତୁ ନିଗମୈଃ ଶୁଦ୍ଧଵିସ୍ତରୈଃ । ଅନିଶ୍ଚିତ୍ଯ କୃତାମାହୁର୍ଵ୍ଯଵଧାରଣକଲ୍ପନାମ୍ ।। ୫୯.

ମନ୍ତ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣ କଳ୍ପ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ବେଦ ଦ୍ୱାରା, ସଠିକ୍ ଭାବେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିନଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ବିଷୟରେ କଥାହୁଏ।

ଯଥା ହୀଦଂ ତଥା ତଦ୍ଵୈ ଇଦଂ ଵାପି ତଥୈଵ ତତ୍। ଇତ୍ଯେଷ ହ୍ଯୁପଦେଶୋଽଯଂ ଦଶମୋ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ତୁ ।। ୫୯.

ଯେପରି ଏହା ଅଛି, ସେପରି ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଏହିଥିରେ ଯେପରି, ସେଠି ମଧ୍ୟ ସେପରି। ଏହି ଉପଦେଶ ହେଉଛି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଦଶମ ନିୟମ।

ଇତ୍ଯେତଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯାଦୌ ଵିହିତଂ ଲକ୍ଷଣଂ ବୁଧଃ । ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵୃତ୍ତିରୁଦ୍ଦିଷ୍ଟା ଵ୍ଯାଖ୍ଯାପ୍ଯନୁପଦଂ ଦ୍ଵିଜୈଃ ।। ୫୯.

ଏହିପରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ଆରମ୍ଭରେ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଆଚରଣ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ଯାହାକୁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପଦେ ପଦେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବେ।

ମନ୍ତ୍ରାଣାଂ କଲ୍ପନଂ ଚୈଵ ଵିଧିଦୃଷ୍ଟେଷୁ କର୍ମସୁ। ମନ୍ତ୍ରୋ ମନ୍ତ୍ରଯତେର୍ଧାତୋର୍ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ବ୍ରହ୍ମଣୋଽଵନାତ୍ ।। ୫୯.

ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ବ୍ୟବସ୍ଥା ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ; 'ମନ୍ତ୍ର' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ମନ୍ତ୍ରଣା କରିବା, ଏବଂ 'ବ୍ରାହ୍ମଣ' ଅର୍ଥ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ରକ୍ଷା କରିବା।

ଅଲ୍ପାକ୍ଷରମସନ୍ଦିଗ୍ଧଂ ସାରଵଦ୍ଵିଶ୍ଵତୋମୁଖମ୍। ଅସ୍ତୋଭମନଵଦ୍ଯଞ୍ଚ ସୂତ୍ରଂ ସୂତ୍ରଵିଦୋ ଵିଦୁଃ ।। ୫୯.

ଅତି କମ୍ ଶବ୍ଦରେ, ସନ୍ଦିଗ୍ଧ ନୁହେଁ, ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ, ଅନାବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ ଏବଂ ଦୋଷରହିତ — ଏପରି ଗୁଣ ଥିଲେ, ତାହାକୁ ସୂତ୍ର ବୋଲି ସୂତ୍ର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି।

ଋଷଯସ୍ତଦ୍ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୂତମାହୁଃ ସୁଦୁସ୍ତରମ୍। କଥଂ ଵେଦା ପୁରା ଵ୍ଯସ୍ତାସ୍ତନ୍ନୋ ବ୍ରୂହି ମହାମତେ ।। ୬୦.

ସେଇ କଥା ଶୁଣି ବୃଦ୍ଧ ଋଷିମାନେ ସୂତାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ; ପୂର୍ବରୁ ବେଦମାନେ କିପରି ବିଭକ୍ତ ହେଇଥିଲେ? ଏହି କଥା ଆମକୁ କହ, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ।'

ଦ୍ଵାପରେ ତୁ ପରାଵୃତ୍ତେ ମନୋଃ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେଽନ୍ତରେ । ବ୍ରହ୍ମା ମନୁମୁଵାଚେଦଂ ତଦ୍ଵଦିଷ୍ଯେ ମହାମତେ ।। ୬୦.

ଦ୍ୱାପର ଯୁଗ ଶେଷ ହେବାବେଳେ, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କ ଅନ୍ତରାଳରେ, ବ୍ରହ୍ମା ମନୁଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଥିଲେ; ମୁଁ ସେହି କଥା ତୁମକୁ କହିବି, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ।

ପରିଵୃତ୍ତେ ଯୁଗେ ତାତ ସ୍ଵଲ୍ପଵୀର୍ଯା ଦ୍ଵିଜାତଯଃ। ସଂଵୃତ୍ତାଂ ଯୁଗ ଦୋଷେଣ ସର୍ଵେ ଚୈଵ ଯଥାକ୍ରମମ୍ ।। ୬୦.

ଯୁଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେବାବେଳେ, ଓ ପ୍ରିୟ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଅତି କମ୍ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଇଗଲେ; ସମସ୍ତେ ଯୁଗର ଦୋଷରେ ପ୍ରଭାବିତ ହେଇ, ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମେ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।

ଭ୍ରଶ୍ଯମାନଂ ଯୁଗଵଶାଦଲ୍ପଶିଷ୍ଟଂ ହି ଦୃଶ୍ଯତେ। ଦଶସାହସ୍ରଭାଗେନ ହ୍ଯଵଶିଷ୍ଟଂ କୃତାଦିଦମ୍ ।। ୬୦.

ଯୁଗର ପ୍ରଭାବରେ ବେଶିଭାଗ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି; କେବଳ ଦଶ ହଜାର ଭାଗ ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଛି, କୃତ ଯୁଗ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯେପରି ଥିଲେ।

ଵୀର୍ଯଂ ତେଜୋ ବଲଂ ଵାକ୍ଯଂ ସର୍ଵଞ୍ଚୈଵ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି। ଵେଦଵେଦା ହି କାର୍ଯାଃ ସ୍ଯୁର୍ମାଭୂଦ୍ଵେଦଵିନାଶନମ୍ ।। ୬୦.

ଶକ୍ତି, ତେଜ, ବଳ, ଉଚ୍ଚାରଣ ଏବଂ ସମସ୍ତ କିଛି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ବେଦମାନେ ଅବଶ୍ୟ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଠାରେ ବେଦ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ସମସ୍ତ କିଛି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବ।

ଵେଦେ ନାଶମନୁପ୍ରାପ୍ତେ ଯଜ୍ଞୋ ନାଶଂ ଗମିଷ୍ଯତି। ଯତ୍ରେ ନଷ୍ଟେ ଦେଵନାଶସ୍ତତଃ ସର୍ଵଂ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି ।। ୬୦.

ବେଦ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେବ; ଯେଉଁଠାରେ ଯଜ୍ଞ ନଷ୍ଟ ହେଉଛି, ସେଠି ଦେବତାମାନେ ନଷ୍ଟ ହେଉଛନ୍ତି, ତାପରେ ସମସ୍ତ କିଛି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।

ଆଦ୍ଯୋ ଵେଦଶ୍ଚତୁଷ୍ପାଦଃ ଶତସାହସ୍ରସଂଜ୍ଞିତଃ। ପୁନର୍ଦଶଗୁଣଃ କୃତ୍ସ୍ନୋ ଯଜ୍ଞୋ ଵୈ ସର୍ଵକାମଧୁକ୍ ।। ୬୦.

ପ୍ରଥମ ବେଦ ଚାରିଟି ଅଂଶରେ ଥିଲା ଏବଂ ଏହାକୁ ଶତ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଥିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯଜ୍ଞ ତାହାଠାରୁ ଦଶଗୁଣ ବଡ଼ ଥିଲା, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଉଥିଲା।

ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ମନୁର୍ଲୋକହିତେ ରତଃ। ଵେଦମେକଂ ଚତୁଷ୍ପାଦଂ ଚତୁର୍ଧା ଵ୍ଯଭଜତ୍ପ୍ରଭୁଃ ।। ୬୦.

ଏପରି କଥା ହେବା ପରେ, 'ଏହିପରି ହେଉ' ବୋଲି କହି, ଲୋକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମନୁ, ସେଇ ଚାରି ଅଂଶ ଥିବା ବେଦକୁ ଚାରିଭାଗରେ ବାଣ୍ଟିଲେ।

ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵଚନାତ୍ତାତ ଲୋକାନାଂ ହିତକାମ୍ଯଯା। ତଦିଦଂ ଵର୍ତ୍ତମାନେନ ଯୁଷ୍ମାକଂ ଵେଦକଲ୍ପନମ୍ ।। ୬୦.

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ଲୋକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଚାହିଁ, ବେଦର ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବେ ତୁମମାନେ ପାଉଛ।

ମନ୍ଵନ୍ତରେଣ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵ୍ଯତୀତାନାଂ ପ୍ରକଲ୍ପନମ୍। ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷେଣ ପରୋକ୍ଷଂ ଵୈ ତନ୍ନିବୋଧତ ସତ୍ତମାଃ ।। ୬୦.

ମୁଁ ଏହି ମନ୍ବନ୍ତର ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବରୁ ଯାହା ହୋଇଥିଲା, ସେହି ବ୍ୟବସ୍ଥା କହିବି; ଓ ସ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଏହାକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଓ ପରୋକ୍ଷ ଭାବେ ଜାଣ।

ଅସ୍ମିନ୍ ଯୁଗେ କୃତୋ ଵ୍ଯାସଃ ପାରାଶର୍ଯଃ ପରନ୍ତପଃ। ଦ୍ଵୈପାଯନ ଇତି ଖ୍ଯାତୋ ଵିଷ୍ଣୋରଂଶଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ ।। ୬୦.

ଏହି ଯୁଗରେ ବେଦ ବିଭାଜନ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ହେଲେ ପରାଶର ପୁତ୍ର ବ୍ୟାସ, ଯିଏ ଦ୍ୱୈପାୟନ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶ ଭାବେ ଗଣାଯାନ୍ତି।

ବ୍ରହ୍ମଣା ଚୋଦିତଃ ସୋଽସ୍ମିନ୍ ଵେଦଂ ଵ୍ଯସ୍ତୁଂ ପ୍ରଚକ୍ରମେ। ଅଥ ଶିଷ୍ଯାନ୍ ସ ଜଗ୍ରାହ ଚତୁରୋ ଵେଦକାରଣାତ୍ ।। ୬୦.

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉତ୍ସାହରେ, ସେ ଏହି ଯୁଗରେ ବେଦ ବିଭାଜନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ତାପରେ ବେଦ ପାଇଁ ସେ ଚାରିଜଣ ଶିଷ୍ୟ ନେଲେ।

ଜୈମିନିଞ୍ଚ ସୁମନ୍ତୁଞ୍ଚ ଵୈଶମ୍ପାଯନମେଵ ଚ। ପୈଲନ୍ତେଷାଂ ଚତୁର୍ଥନ୍ତୁ ପଞ୍ଚମଂ ଲୋମହର୍ଷଣମ୍ ।। ୬୦.

ଜୟମିନି, ସୁମନ୍ତୁ, ବୈଶମ୍ପାୟନ, ଚତୁର୍ଥ ପଇଳ, ପଞ୍ଚମ ଲୋମହର୍ଷଣ — ଏହି ପାଞ୍ଚଜଣ ଥିଲେ।

ଋଗ୍ଵେଦଶ୍ରାଵକଂ ପୈଲଞ୍ଜଗ୍ରାହ ଵିଧିଵଦ୍ ଦ୍ଵିଜମ୍ । ଯଜୁର୍ଵେଦପ୍ରଵକ୍ତାରଂ ଵୈଶମ୍ପାଯନମେଵ ଚ ।। ୬୦.

ଦ୍ୱିଜ ପଇଳ ନିୟମରେ ଋଗ୍ବେଦ ପାଠକ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ ହେଲେ, ବୈଶମ୍ପାୟନ ଯଜୁର୍ବେଦ ବ୍ୟାଖ୍ୟାତା ହେଲେ।

ଜୈମିନିଂ ସାମଵେଦାର୍ଥଶ୍ରାଵକଂ ସୋଽନ୍ଵପଦ୍ଯତ। ତଥୈଵାଥର୍ଵଵେଦସ୍ଯ ସୁମନ୍ତୁମୃଷିସତ୍ତମମ୍ ।। ୬୦.

ଜୟମିନି ସାମବେଦର ଅର୍ଥ ପାଠକ ହେଲେ, ସେପରି ସୁମନ୍ତୁ ମହାର୍ଷି ଅଥର୍ବବେଦ ପାଠକ ହେଲେ।

ଇତିହାସପୁରାଣସ୍ଯ ଵକ୍ତାରଂ ସମ୍ଯଗେଵ ହି। ମାଞ୍ଚୈଵ ପ୍ରତିଜଗ୍ରାହ ଭଗଵାନୀଶ୍ଵରଃ ପ୍ରଭୁଃ ।। ୬୦.

ଏହିତିହାସ ଓ ପୁରାଣର ଠିକ୍ ବ୍ୟାଖ୍ୟାତା ଭାବେ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଭଗବାନ ଈଶ୍ୱର ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।