ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଈଶ୍ଵରା ଋଷିକାଶ୍ଚୈଵ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ଵୈ ତଥା ସ୍ମୃତାଃ। ଏତେ ମନ୍ତ୍ରକ୍ଷକୃତଃ ସର୍ଵେ କୃତ୍ସ୍ନଶସ୍ତାନ୍ନିବୋଧତ ।। ୫୯.

ଯେଉଁ ଭଗବାନ୍ ଓ ଋଷିମାନେ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମନ୍ତ୍ର ରଚନା କରିଥିଲେ ବୋଲି ଜାଣ।

ଭୃଗୁଃ କାଵ୍ଯଃ ପ୍ରଚେତାସ୍ତୁ ଦଧୀଚୋ ହ୍ଯାତ୍ମଵାନପି । ଔର୍ଵୋଽଥ ଜମଦଗ୍ନିଶ୍ଚ ଦିଵଃ ସାରସ୍ଵତ ସ୍ତଥା ।। ୫୯.

ଭୃଗୁ, କାବ୍ୟ, ପ୍ରଚେତା, ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣାଶୀଳ ଦଧୀଚି, ଔର୍ବ, ଜମଦଗ୍ନି ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ସାରସ୍ବତ ଏମିତି ନାମ ଦିଆଯାଇଛି।

ଅଦ୍ଵିଷେଣ ହ୍ଯରୂପଶ୍ଚ ଵୀତହଵ୍ଯ ସୁମେଧସଃ। ଵୈନ୍ଯଃ ପୃଥୁର୍ଦିଵୋଦାସଃ ପ୍ରଶ୍ଵାରୋ ଗୃତ୍ସମାନ୍ନଭଃ। ଏକୋନଵିଂଶଦିତ୍ଯେତେ ଋଷଯୋ ମନ୍ତ୍ରଵାଦିନଃ ।। ୫୯.

ଅଦ୍ୱିଷେଣ, ଅରୂପ, ବୀତହବ୍ୟ, ସୁମେଧା, ବୈନ୍ୟ, ପୃଥୁ, ଦିବୋଦାସ, ପ୍ରଶ୍ୱାର, ଗୃତ୍ସମାନ ଓ ନଭ—ଏହି ଉନେଶ ଋଷି ମନ୍ତ୍ର ପାଠକ ଥିଲେ।

ଅଙ୍ଗିରା ଵେଧସଶ୍ଚୈଵ ଭାରଦ୍ଵାଜୋଽଥ ବାଷ୍କଲିଃ। ତଥାମୃତସ୍ତଥା ଗାର୍ଗ୍ଯଃ ଶେନୀ ସଂହୃତିରେଵ ଚ ।। ୫୯.

ଅଙ୍ଗିରା, ବେଧସ, ଭାରଦ୍ୱାଜ, ବାଷ୍କଳି, ଅମୃତ, ଗାର୍ଗ୍ୟ, ଶେନୀ ଓ ସଂହୃତି ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ନାମିତ।

ପୁରୁକୁତ୍ସୋଽଥ ମାନ୍ଧାତା ଅମ୍ବରୀଷସ୍ତଥୈଵ ଚ। ଆହାର୍ଯୋଥାଜମୀଢଶ୍ଚ ଋଷଭୋ ଵଲିରେଵ ଚ ।। ୫୯.

ପୁରୁକୁତ୍ସ, ମାନ୍ଧାତା, ଅମ୍ବରୀଷ, ଆହାର୍ୟ, ଅଜମୀଢ଼, ଋଷଭ ଓ ବଲି ମଧ୍ୟ ଏହି ତାଲିକାରେ ଅଛନ୍ତି।

ପୃଷଦଶ୍ଵୋ ଵିରୂପଶ୍ଚ କଣ୍ଵଶ୍ଚୈଵାଥ ମୁଦ୍ଗଲଃ। ଯୁଵନାଶ୍ଵଃ ପୌରୁକୁତ୍ସସ୍ତ୍ରସଦ୍ଦସ୍ଯୁଃ ସଦସ୍ଯୁମାନ୍ ।। ୫୯.

ପୃଷଦଶ୍ୱ, ବିରୂପ, କଣ୍ବ, ମୁଦ୍ଗଳ, ଯୁବନାଶ୍ୱ, ପୌରୁକୁତ୍ସ, ତ୍ରସଦସ୍ୟୁ ଓ ସଦସ୍ୟୁମାନ ମଧ୍ୟ ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି।

ଉତଥ୍ଯଶ୍ଚ ଭରଦ୍ଵାଜସ୍ତଥା ଵାଜଶ୍ରଵା ଅପି । ଆଯାପ୍ଯଶ୍ଚ ସୁଵିତ୍ତିଶ୍ଚ ଵାମଦେଵସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୫୯.

ଉତଥ୍ୟ, ଭାରଦ୍ୱାଜ, ବଜଶ୍ରବା, ଆୟାପ୍ୟ, ସୁବିତ୍ତି ଓ ବାମଦେବ ମଧ୍ୟ ଏହି ତାଲିକାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

ଔଗଜୋ ବୃହଦୁକ୍ଥଶ୍ଚ ଋଷିର୍ଦୀର୍ଘତପାସ୍ତଥା। କକ୍ଷୀଵାଂଶ୍ଚ ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶତ୍ ସ୍ମୃତା ଅଙ୍ଗିରସୋ ଵରାଃ। ଏତେ ମନ୍ତ୍ରକୃତଃ ସର୍ଵେ କାଶ୍ଯପାଂସ୍ତୁ ନିବୋଧତ ।। ୫୯.

ଔଗଜ, ବୃହଦୁକ୍ଥ, ଦୀର୍ଘତପାସ, କକ୍ଷୀବାନ—ଏହି ତିରିଶି ତିନି ଜଣେ ଅଙ୍ଗିରସମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ତ୍ରକାର ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏବେ କାଶ୍ୟପମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।

କାଶ୍ଯପଶ୍ଚୈଵ ଵତ୍ସାରୋ ଵିଭ୍ରମୋ ରୈଭ୍ଯ ଏଵ ଚ। ଅସିତୋ ଦେଵଲଶ୍ଚୈଵ ଷଡେତେ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନଃ ।। ୫୯.

କାଶ୍ୟପ, ବତ୍ସାର, ବିଭ୍ରମ, ରୈଭ୍ୟ, ଅସିତ ଓ ଦେବଳ—ଏହି ଛଅ ଜଣେ ବ୍ରହ୍ମ ଉପଦେଶକ।

ଅତ୍ରିରର୍ଚ୍ଚିସନଶ୍ଚୈଵ ଶ୍ଯାମାଵାଂଶ୍ଚାଥ ନିଷ୍ଠୁରଃ। ଵଲ୍ଗୂତକୋ ମୁନିର୍ଦ୍ଧୀମାଂସ୍ତଥା ପୂର୍ଵାତିଥିଶ୍ଚ ଯଃ। ଇତ୍ଯେତେ ଚାତ୍ରଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ମନ୍ତ୍ରକାରା ମହର୍ଷଯଃ ।। ୫୯.

ଅତ୍ରି, ଅର୍ଚ୍ଚିସନ, ଶ୍ୟାମାବାନ୍, ନିଷ୍ଠୁର, ପ୍ରଜ୍ଞାଶୀଳ ମୁନି ବଲ୍ଗୂତକ ଓ ପୂର୍ବାତିଥି—ଏହିଁମାନେ ଅତ୍ରିବଂଶୀ ମହାର୍ଷି, ମନ୍ତ୍ର ରଚନାକାର।

ଵସିଷ୍ଠଶ୍ଚୈଵ ଶକ୍ତିଶ୍ଚ ତଥୈଵ ଚ ପରାଶରଃ। ଚତୁର୍ଥ ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରମତିଃ ପଞ୍ଚମସ୍ତୁ ଭରଦ୍ଵସୁଃ ।। ୫୯.

ବସିଷ୍ଠ, ଶକ୍ତି, ପରାଶର, ଚତୁର୍ଥ ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରମତି ଓ ପଞ୍ଚମ ଭାରଦ୍ବସୁ।

ଷଷ୍ଠସ୍ତୁ ମୈତ୍ରାଵରୁଣାଃ କୁଣ୍ଡିନଃ ସପ୍ତମସ୍ତଥା। ସୁଦ୍ଯୁମ୍ନଶ୍ଚାଷ୍ଟମଶ୍ଚୈଵ ନଵମୋଽଥ ବୃହସ୍ପତିଃ। ଦଶମସ୍ତୁ ଭରଦ୍ଵାଜୌ ମନ୍ତ୍ରବ୍ରାହ୍ମଣକାରକାଃ ।। ୫୯.

ଷଷ୍ଠ ମୈତ୍ରାବରୁଣ, ସପ୍ତମ କୁଣ୍ଡିନ, ଅଷ୍ଟମ ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ, ନବମ ବୃହସ୍ପତି ଓ ଦଶମ ଦୁଇ ଜଣେ ଭାରଦ୍ୱାଜ—ଏମାନେ ମନ୍ତ୍ର ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରଚନାକାର।

ଏତେ ଚୈଵ ହି କର୍ତାରୋ ଵିଧର୍ମଧ୍ଵଂସକାରିଣଃ। ଲକ୍ଷଣଂ ବ୍ରହ୍ମଣଶ୍ଚୈତଦ୍ଵିହିତଂ ସର୍ଵଶାଖିନାମ୍ ।। ୫୯.

ଏମାନେ ନିଜେ ନିଜେ ନିୟମ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ ଓ ଭିନ୍ନ ମତ ନାଶ କରିଥିଲେ; ସମସ୍ତ ଶାଖା ପାଇଁ ଏହିଁ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମର ଲକ୍ଷଣ।

ହେତୁର୍ହିତେଃ ସ୍ମୃତୋ ଧାତୋର୍ଯନ୍ନିହନ୍ତ୍ଯୁଦିତମ୍ପରୈଃ। ଅଥ ଵାର୍ଥପରି ପ୍ରାପ୍ତେର୍ହିନୋତେର୍ଗତିକର୍ମଣଃ ।। ୫୯.

ଉପକାରର କାରଣକୁ ଧାତୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଅନ୍ୟମାନେ କହିଥିବାକୁ ନାଶ କରେ; କିମ୍ବା ଅର୍ଥ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ 'ହିନୁ' କ୍ରିୟାର ଅର୍ଥ ଛାଡ଼ିବା।

ତଥା ନିର୍ଵଚନଂ ବ୍ରୂଯାଦ୍ଵାକ୍ଯାର୍ଥସ୍ଯାଵଧାରଣମ୍ । ନିନ୍ଦାଂ ତାମାହୁରାଚାର୍ଯା ଯଦ୍ଦୋଷନ୍ନିନ୍ଦ୍ଯତେ ଵଚଃ ।। ୫୯.

ଏଭଳି ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ; ଯେଉଁ କଥା ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ, ତାହାକୁ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ନିନ୍ଦା ବୋଲି କୁହନ୍ତି।

ପ୍ରଷୂର୍ଵାଚ୍ଛଂସତେର୍ଧାତୋଃ ପ୍ରଶସାଂ ଗୁଣଵତ୍ତଯା। ଇଦନ୍ତ୍ଵିଦମିଦଂ ନେଦମିତ୍ଯନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ସଂଶଯଃ ।। ୫୯.

'ପ୍ରଶଂସା' ଧାତୁରୁ ଗୁଣବତ୍ତା ସହିତ ପ୍ରଶଂସା କୁହାଯାଏ; 'ଏହି ଏହି' କିମ୍ବା 'ଏହି ନୁହେଁ' ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ ନ ହେଲେ, ସେଉଁଠି ସନ୍ଦେହ ଥାଏ।

ଇଦମେଵ ଵିଧାତଵ୍ଯମିତ୍ଯଯଂ ଵିଧିରୁଚ୍ଯତେ । ଅନ୍ଯସ୍ଯାନ୍ଯସ୍ଯ ଚୋକ୍ତତ୍ଵାଦ୍‌ବୁଧୈଃ ପରକୃତିଃ ସ୍ମୃତା ।। ୫୯.

'ଏହି କାମ କରିବା ଦରକାର'—ଏହାକୁ ବିଧି କୁହାଯାଏ; ଅନ୍ୟ ଜିନିଷ ବିଷୟରେ କୁହାଯାଇଥିଲେ, ତାହାକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ 'ପରକୃତି' ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

ଯୋ ହ୍ଯତ୍ଯନ୍ତତରୋକ୍ତଶ୍ଚ ପୁରାକଲ୍ପଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ। ପୁରାଵିକ୍ରାନ୍ତଵାଚିତ୍ଵାତ୍ ପୁରାକଲ୍ପସ୍ଯ କଲ୍ପନା ।। ୫୯.

ଯାହାକୁ ବହୁତ ପୁରୁଣା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ସେହିପରି ଆଗରୁ ଥିବା କଳ୍ପକୁ 'ପ୍ରାଚୀନ କଳ୍ପ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କାରଣ, ଏହାକୁ ପୂର୍ବରୁ ଘଟିଥିବା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ଏହିପରି ଭାବନା ରହିଛି।

ମନ୍ତ୍ରବ୍ରାହ୍ମଣକଲ୍ପୈସ୍ତୁ ନିଗମୈଃ ଶୁଦ୍ଧଵିସ୍ତରୈଃ । ଅନିଶ୍ଚିତ୍ଯ କୃତାମାହୁର୍ଵ୍ଯଵଧାରଣକଲ୍ପନାମ୍ ।। ୫୯.

ମନ୍ତ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣ କଳ୍ପ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ବେଦ ଦ୍ୱାରା, ସଠିକ୍ ଭାବେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିନଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ବିଷୟରେ କଥାହୁଏ।

ଯଥା ହୀଦଂ ତଥା ତଦ୍ଵୈ ଇଦଂ ଵାପି ତଥୈଵ ତତ୍। ଇତ୍ଯେଷ ହ୍ଯୁପଦେଶୋଽଯଂ ଦଶମୋ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ତୁ ।। ୫୯.

ଯେପରି ଏହା ଅଛି, ସେପରି ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଏହିଥିରେ ଯେପରି, ସେଠି ମଧ୍ୟ ସେପରି। ଏହି ଉପଦେଶ ହେଉଛି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଦଶମ ନିୟମ।

ଇତ୍ଯେତଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯାଦୌ ଵିହିତଂ ଲକ୍ଷଣଂ ବୁଧଃ । ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵୃତ୍ତିରୁଦ୍ଦିଷ୍ଟା ଵ୍ଯାଖ୍ଯାପ୍ଯନୁପଦଂ ଦ୍ଵିଜୈଃ ।। ୫୯.

ଏହିପରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ଆରମ୍ଭରେ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଆଚରଣ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ଯାହାକୁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପଦେ ପଦେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବେ।

ମନ୍ତ୍ରାଣାଂ କଲ୍ପନଂ ଚୈଵ ଵିଧିଦୃଷ୍ଟେଷୁ କର୍ମସୁ। ମନ୍ତ୍ରୋ ମନ୍ତ୍ରଯତେର୍ଧାତୋର୍ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ବ୍ରହ୍ମଣୋଽଵନାତ୍ ।। ୫୯.

ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ବ୍ୟବସ୍ଥା ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ; 'ମନ୍ତ୍ର' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ମନ୍ତ୍ରଣା କରିବା, ଏବଂ 'ବ୍ରାହ୍ମଣ' ଅର୍ଥ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ରକ୍ଷା କରିବା।

ଅଲ୍ପାକ୍ଷରମସନ୍ଦିଗ୍ଧଂ ସାରଵଦ୍ଵିଶ୍ଵତୋମୁଖମ୍। ଅସ୍ତୋଭମନଵଦ୍ଯଞ୍ଚ ସୂତ୍ରଂ ସୂତ୍ରଵିଦୋ ଵିଦୁଃ ।। ୫୯.

ଅତି କମ୍ ଶବ୍ଦରେ, ସନ୍ଦିଗ୍ଧ ନୁହେଁ, ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ, ଅନାବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ ଏବଂ ଦୋଷରହିତ — ଏପରି ଗୁଣ ଥିଲେ, ତାହାକୁ ସୂତ୍ର ବୋଲି ସୂତ୍ର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି।

ଋଷଯସ୍ତଦ୍ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୂତମାହୁଃ ସୁଦୁସ୍ତରମ୍। କଥଂ ଵେଦା ପୁରା ଵ୍ଯସ୍ତାସ୍ତନ୍ନୋ ବ୍ରୂହି ମହାମତେ ।। ୬୦.

ସେଇ କଥା ଶୁଣି ବୃଦ୍ଧ ଋଷିମାନେ ସୂତାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ; ପୂର୍ବରୁ ବେଦମାନେ କିପରି ବିଭକ୍ତ ହେଇଥିଲେ? ଏହି କଥା ଆମକୁ କହ, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ।'

ଦ୍ଵାପରେ ତୁ ପରାଵୃତ୍ତେ ମନୋଃ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେଽନ୍ତରେ । ବ୍ରହ୍ମା ମନୁମୁଵାଚେଦଂ ତଦ୍ଵଦିଷ୍ଯେ ମହାମତେ ।। ୬୦.

ଦ୍ୱାପର ଯୁଗ ଶେଷ ହେବାବେଳେ, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କ ଅନ୍ତରାଳରେ, ବ୍ରହ୍ମା ମନୁଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଥିଲେ; ମୁଁ ସେହି କଥା ତୁମକୁ କହିବି, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ।

ପରିଵୃତ୍ତେ ଯୁଗେ ତାତ ସ୍ଵଲ୍ପଵୀର୍ଯା ଦ୍ଵିଜାତଯଃ। ସଂଵୃତ୍ତାଂ ଯୁଗ ଦୋଷେଣ ସର୍ଵେ ଚୈଵ ଯଥାକ୍ରମମ୍ ।। ୬୦.

ଯୁଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେବାବେଳେ, ଓ ପ୍ରିୟ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଅତି କମ୍ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଇଗଲେ; ସମସ୍ତେ ଯୁଗର ଦୋଷରେ ପ୍ରଭାବିତ ହେଇ, ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମେ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।

ଭ୍ରଶ୍ଯମାନଂ ଯୁଗଵଶାଦଲ୍ପଶିଷ୍ଟଂ ହି ଦୃଶ୍ଯତେ। ଦଶସାହସ୍ରଭାଗେନ ହ୍ଯଵଶିଷ୍ଟଂ କୃତାଦିଦମ୍ ।। ୬୦.

ଯୁଗର ପ୍ରଭାବରେ ବେଶିଭାଗ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି; କେବଳ ଦଶ ହଜାର ଭାଗ ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଛି, କୃତ ଯୁଗ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯେପରି ଥିଲେ।

ଵୀର୍ଯଂ ତେଜୋ ବଲଂ ଵାକ୍ଯଂ ସର୍ଵଞ୍ଚୈଵ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି। ଵେଦଵେଦା ହି କାର୍ଯାଃ ସ୍ଯୁର୍ମାଭୂଦ୍ଵେଦଵିନାଶନମ୍ ।। ୬୦.

ଶକ୍ତି, ତେଜ, ବଳ, ଉଚ୍ଚାରଣ ଏବଂ ସମସ୍ତ କିଛି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ବେଦମାନେ ଅବଶ୍ୟ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଠାରେ ବେଦ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ସମସ୍ତ କିଛି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବ।

ଵେଦେ ନାଶମନୁପ୍ରାପ୍ତେ ଯଜ୍ଞୋ ନାଶଂ ଗମିଷ୍ଯତି। ଯତ୍ରେ ନଷ୍ଟେ ଦେଵନାଶସ୍ତତଃ ସର୍ଵଂ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି ।। ୬୦.

ବେଦ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେବ; ଯେଉଁଠାରେ ଯଜ୍ଞ ନଷ୍ଟ ହେଉଛି, ସେଠି ଦେବତାମାନେ ନଷ୍ଟ ହେଉଛନ୍ତି, ତାପରେ ସମସ୍ତ କିଛି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।