ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ସାଂସିଦ୍ଦିକାନ୍ଯଥୈତାନି ସୁପ୍ରତୀକାନି ତସ୍ଯ ଵୈ । ମହତଃ ସଶରୀରସ୍ଯ ଵୈଵର୍ତ୍ତ୍ଯାତ୍ ସିଦ୍ଧିରୁଚ୍ଯତେ ।। ୫୯.

ଏହିଗୁଡିକ ମହାନ୍ ତତ୍ତ୍ୱର ଶରୀର ସହିତ ସ୍ୱାଭାବିକ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ଲକ୍ଷଣ। ମହତ୍ର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ସିଦ୍ଧି କୁହାଯାଏ।

ଅତ୍ର ଶେତେ ଚ ଯତ୍ପୁର୍ଯାଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାନମଥାପି ଵା। ପୁରୀଶଯତ୍ଵାତ୍ପୁରୁଷଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାନାତ୍ ସଉଚ୍ଯତେ ।। ୫୯.

ଏଠାରେ ଏହି ସରୀର ନଗର ଭିତରେ ଯିଏ ଅଛନ୍ତି, ସେହିଁଠିକୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ବା କ୍ଷେତ୍ରର ଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ। ଏହି ନଗରରେ ବସିଥିବାରୁ ସେଉଁଠିକୁ ପୁରୁଷ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଜାଣିଥିବାରୁ ଏହି ନାମ ହୋଇଛି।

କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଃ କ୍ଷେତ୍ରଵିଜ୍ଞାନାତ୍ ଭଗଵାନ୍ ମତିରୁଚ୍ଯତେ। ଯସ୍ମାଦ୍ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ତୁ ଶେତେ ହ ତସ୍ମାଦ୍ବୋଧାତ୍ମକଃ ସ ଵୈ । ସଂସିଦ୍ଧଯେ ପରିଗତଂ ଵ୍ଯକ୍ତାଵ୍ଯକ୍ତମଚେତନମ୍ ।। ୫୯.

କ୍ଷେତ୍ରର ଜ୍ଞାନ ଓ ମନରୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କୁ ଭଗବାନ୍ କୁହାଯାଏ। ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ସେ ଶୟନ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ସେ ଜ୍ଞାନର ସ୍ୱରୂପ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପାଇଁ, ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟ, ଯେଉଁମାନେ ଜଡ, ସେମାନେ ସମ୍ମିଳିତ।

ଏଵଂ ନିଵୃତ୍ତିଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞା କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞେନାଭିସଂହିତା। କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞେନ ପରିଜ୍ଞାତୋ ଭୋଗ୍ଯୋଽଯଂ ଵିଷଯସ୍ତ୍ଵିତି ।। ୫୯.

ଏଭଳି ନିବୃତ୍ତି ହେଉଛି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ଯିଏ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ସହିତ ଏକତ୍ୱରେ ଅଛନ୍ତି। କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିଲେ, ଏହି ବିଷୟ ଭୋଗ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।

ଋଷୀତ୍ଯେଷ ଗତୌ ଧାତୁଃଶ୍ରୁତୌ ସତ୍ଯେ ତପସ୍ଯଥ। ଏତତ୍ସନ୍ନିଯତେ ତସ୍ମିନ୍ ବ୍ରହ୍ମଣା ସ ଋଷିଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୫୯.

ହେ ଋଷି, 'ଋଷ୍' ଧାତୁର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଯିବା, ଶୁଣିବା, ସତ୍ୟ ରହିବା ଓ ତପସ୍ୟା କରିବା। ଯେଉଁଠି ଏହିଗୁଡିକ ରହିଛି, ସେଉଁଠିକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଋଷି ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ନିଵୃତ୍ତିସମକାଲଂ ତୁ ବୁଦ୍ଧ୍ଯାଵ୍ଯକ୍ତମୃଷିଃ ସ୍ଵଯମ୍। ପରଂ ହି ଋଷତେ ଯସ୍ମାତ୍ପରମର୍ଷିସ୍ତତଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୫୯.

ନିବୃତ୍ତି ସମୟରେ, ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଅପ୍ରକଟ ସ୍ୱୟଂ ଋଷି ହୁଏ। ସେ ପରମକୁ ଦେଖନ୍ତି, ତେଣୁ ସେ ପରମ ଋଷି ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ।

ଗତ୍ଯର୍ଥାଦୃଷତେର୍ଦ୍ଧାତୋର୍ନାମନିର୍ଵୃତ୍ତିରାଦିତଃ । ଯସ୍ମାଦେଷ ସ୍ଵଯମ୍ଭୂତସ୍ତସ୍ମାଚ୍ଚାତ୍ମର୍ଷିତା ସ୍ମୃତା। ଈଶ୍ଵରାଃ ସ୍ଵଯମୁଦ୍ଭୂତା ମାନସା ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୁତାଃ ।। ୫୯.

'ଋଷ୍' ଧାତୁର ଗତିର ଅର୍ଥରୁ ଏହି ନାମ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି। ସେ ସ୍ୱୟଂ ଜନ୍ମା, ତେଣୁ ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ। ଈଶ୍ୱରମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସ୍ୱୟଂ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ପୁଅ।

ଯସ୍ମାନ୍ନ ହନ୍ଯତେ ମାନୈର୍ମହାନ୍ ପରିଗତଃ ପୁରଃ। ଯସ୍ମାଦୃଷନ୍ତି ଯେ ଧୀରା ମହାନ୍ତଂ ସର୍ଵତୋ ଗୁଣୈଃ। ତସ୍ମାନ୍ମହର୍ଷଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ବୁଦ୍ଧେଃ ପରମଦର୍ଶିନଃ ।। ୫୯.

ଯେଉଁ ମହାନ୍ ପୂର୍ବରୁ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ମାପରେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ, ଏବଂ ଯେଉଁ ଧୀରମାନେ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ସହିତ ମହାନ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ମହାର୍ଷି ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ବୁଦ୍ଧି ଉପରେ ଦୃଷ୍ଟି ରଖନ୍ତି।

ଈଶ୍ଵରାଣାଂ ଶୁଭାସ୍ତେଷାଂ ମାନସାନ୍ତରସାଶ୍ଚ ତେ। ଅହଙ୍କାରଂ ତମଶ୍ଚୈଵ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଚ ଋଷିତାଙ୍ଗାତାଃ ।। ୫୯.

ଈଶ୍ୱରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁମାନେ ଶୁଭ ଓ ମନସିକ ଅନ୍ତରାତ୍ମା, ସେମାନେ ଅହଂକାର ଓ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଛାଡି, ଋଷିତ୍ୱର ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି।

ତସ୍ମାତ୍ତୁ ଋଷଯସ୍ତେ ଵୈ ଭୂତାଦୌ ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶନାଃ। ଋଷିପୁତ୍ରା ଋଷୀକାସ୍ତୁ ମୈଥୁନାଦ୍ଗର୍ଭସମ୍ଭଵାଃ ।। ୫୯.

ତେଣୁ, ଭୂତମାନଙ୍କ ଆରମ୍ଭରେ ଯେଉଁ ଋଷିମାନେ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ। ଋଷିମାନଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ଯାହାକୁ ଋଷିକା କୁହାଯାଏ, ସେମାନେ ଯୌନ ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମିଥିବା।

ତନ୍ମାତ୍ରାଣି ଚ ସତ୍ଯଞ୍ଚ ଋଷନ୍ତେ ତେ ମହୌଜସଃ। ସତ୍ଯର୍ଷଯସ୍ତତସ୍ତେ ଵୈ ପରମାଃ ସତ୍ଯଦର୍ଶନାଃ ।। ୫୯.

ତନ୍ମାତ୍ର ଓ ସତ୍ୟକୁ ଯେଉଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ସତ୍ୟଦର୍ଶୀ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ, ପରମ ସତ୍ୟକୁ ଦେଖିଥିବାମାନେ ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ।

ଋଷୀଣାଞ୍ଚ ସୁତାସ୍ତେ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯା ଋଷିପୁତ୍ରକାଃ । ଋଷନ୍ତି ଵୈ ଶ୍ରୁତଂ ଯସ୍ମାଦ୍ଵିଶେଷାଂଶ୍ଚୈଵ ତତ୍ତ୍ଵତଃ। ତସ୍ମାତ୍ ଶ୍ରୁତର୍ଷଯସ୍ତେଽପି ଶ୍ରୁତସ୍ଯ ପରିଦର୍ଶନାଃ ।। ୫୯.

ଋଷିମାନଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଋଷିପୁତ୍ର ବୋଲି ଜଣାଯାନ୍ତି। ସେମାନେ ଶ୍ରବଣ ଓ ବିଶେଷ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣିଛନ୍ତି, ତେଣୁ ସେମାନେ ଶ୍ରୁତର୍ଷି ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରୁତିର ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି।

ଅଵ୍ଯକ୍ତାତ୍ମା ମହାତ୍ମା ଚାହଙ୍କାରାତ୍ମା ତଥୈଵ ଚ। ଭୂତାତ୍ମା ଚେନ୍ଦ୍ରିଯାତ୍ମା ଚ ତେଷାଂ ତଜ୍ଜ୍ଞାନମୁଚ୍ଯତେ । ଇତ୍ଯେତା ଋଷିଜାତୀସ୍ତୁ ନାମଭିଃ ପଞ୍ଚ ଵୈ ଶ୍ରୃଣୁ ।। ୫୯.

ଅପ୍ରକଟ ଆତ୍ମା, ମହାନ୍ ଆତ୍ମା, ଅହଂକାର ଆତ୍ମା, ଭୂତ ଆତ୍ମା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଆତ୍ମା—ଏହାମାନଙ୍କ ଜ୍ଞାନକୁ କୁହାଯାଏ। ଏହି ପାଞ୍ଚ ଧରଣର ଋଷିମାନଙ୍କ ନାମ ଏବେ ଶୁଣ।

ଭୃଗୁର୍ମରୀଚିରତ୍ରିଶ୍ଚ ଅଙ୍ଗିରାଃ ପୁଲହଃକ୍ରତୁଃ। ମନୁର୍ଦକ୍ଷୋ ଵସିଷ୍ଠଶ୍ଚ ପୁଲସ୍ତ୍ଯଶ୍ଚେତି ତେ ଦଶ। ବ୍ରହ୍ମଣୋ ମାନସା ହ୍ଯେତେ ଉଦ୍ଭୂତାଃ ସ୍ଵଯମୀଶ୍ଵରାଃ ।। ୫୯.

ଭୃଗୁ, ମରୀଚି, ଅତ୍ରି, ଅଙ୍ଗିରା, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ମନୁ, ଦକ୍ଷ, ବଶିଷ୍ଠ ଓ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ—ଏହି ଦଶଜଣ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସ୍ୱୟଂ ଉଦ୍ଭୂତ ଈଶ୍ୱର।

ପ୍ରଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ଋଷେର୍ଯସ୍ମାନ୍ମହାଂସ୍ତସ୍ମାନ୍ମହର୍ଷଯଃ। ଈଶ୍ଵରାଣାଂ ସୁତାସ୍ତ୍ଵେତେ ଋଷଯସ୍ତାନ୍ନିବୋଧତ ।। ୫୯.

ଯେଉଁ ମହାନ୍ମାନେ ଋଷିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମହାର୍ଷି ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି। ଏହି ଋଷିମାନେ ଈଶ୍ୱରମାନଙ୍କ ପୁଅ—ଏହାକୁ ଜାଣ।

କାଵ୍ଯୋ ବୃହସ୍ପତିଶ୍ଚୈଵ କଶ୍ଯପଶ୍ଚୋଶନାସ୍ତଥା। ଉତଥ୍ଯୋ ଵାମଦେଵଶ୍ଚ ଅପୋଜ୍ଯଶ୍ଚୈଶିଜସ୍ତଥା ।। ୫୯.

କାବ୍ୟ, ବୃହସ୍ପତି, କଶ୍ୟପ, ଉଶନା, ଉତଥ୍ୟ, ବାମଦେବ, ଅପୋଜ୍ୟ ଓ ଐଶିଜ—

କର୍ଦ୍ଦମୋ ଵିଶ୍ରଵାଃ ଶକ୍ତିର୍ଵାଲଖିଲ୍ଯ ସ୍ତଥା ଧରାଃ। ଇତ୍ଯେତେ ଋଷଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଜ୍ଞାନତୋ ଋଷିତାଙ୍ଗତାଃ ।। ୫୯.

କର୍ଦ୍ଦମ, ବିଶ୍ରବାସ, ଶକ୍ତି, ବାଳଖିଲ୍ୟ ଓ ଧରାମାନେ—ଏହି ଋଷିମାନେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଋଷିତ୍ୱର ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।

ଋଷିପୁତ୍ରାନୃଷିକାଂସ୍ତୁ ଗର୍ଭୋତ୍ପନ୍ନାନ୍ନିବୋଧତ। ଵତ୍ସରୋ ନଗ୍ରହୂଶ୍ଚୈଵ ଭାରଦ୍ଵାଜସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୫୯.

ଏବେ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଋଷିକାମାନେ, ଅର୍ଥାତ୍ ଋଷିମାନଙ୍କ ପୁଅମାନେ—ବତ୍ସର, ନଗ୍ରହୂ ଓ ଭାରଦ୍ୱାଜ—ଏହାକୁ ଜାଣ।

ବୃହଦୁତ୍ଥଃ ଶରଦ୍ଵାଂଶ୍ଚ ଅଗସ୍ତ୍ଯଶ୍ଚୌଶିଜସ୍ତଥା। ଋଷିର୍ଦୀର୍ଘତମାଶ୍ଚୈଵ ବୃହଦୁକ୍ଥଃ ଶରଦ୍ଵତଃ ।। ୫୯.

ବୃହଦୁତ୍ଥ, ଶରଦ୍ୱାନ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ, ଉଶିଜ, ଦୀର୍ଘତମା, ବୃହଦୁକ୍ଥ ଓ ଶରଦ୍ୱତ—ଏହିମାନେ ଋଷି।

ଵାଜଶ୍ରଵାଃ ସୁଵିତ୍ତଶ୍ଚ ସୁଵାଗ୍ଵେଷପରାଯଣଃ। ଦଧୀଚଃ ଶଙ୍ଖମାଂଶ୍ଚୈଵ ରାଜା ଵୈଶ୍ରଵଣସ୍ତଥା। ଇତ୍ଯେତେ ଋଷିକାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାସ୍ତେ ସତ୍ଯାଦୃଷିତାଙ୍ଗତାଃ ।। ୫୯.

ବଜଶ୍ରବା, ଧନୀ ଓ ଉତ୍ତମ କଥା ଓ ଗୋପାଳନରେ ନିଷ୍ଠାଶୀଳ; ଦଧୀଚି, ଶଂଖମାଂସ, ଏବଂ ରାଜା ବୈଶ୍ରବଣ—ଏହି ଋଷିମାନେ ସତ୍ୟ ଓ ତପସ୍ୟାର ଗୁଣ ଧାରଣ କରିଥିଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଈଶ୍ଵରା ଋଷିକାଶ୍ଚୈଵ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ଵୈ ତଥା ସ୍ମୃତାଃ। ଏତେ ମନ୍ତ୍ରକ୍ଷକୃତଃ ସର୍ଵେ କୃତ୍ସ୍ନଶସ୍ତାନ୍ନିବୋଧତ ।। ୫୯.

ଯେଉଁ ଭଗବାନ୍ ଓ ଋଷିମାନେ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମନ୍ତ୍ର ରଚନା କରିଥିଲେ ବୋଲି ଜାଣ।

ଭୃଗୁଃ କାଵ୍ଯଃ ପ୍ରଚେତାସ୍ତୁ ଦଧୀଚୋ ହ୍ଯାତ୍ମଵାନପି । ଔର୍ଵୋଽଥ ଜମଦଗ୍ନିଶ୍ଚ ଦିଵଃ ସାରସ୍ଵତ ସ୍ତଥା ।। ୫୯.

ଭୃଗୁ, କାବ୍ୟ, ପ୍ରଚେତା, ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣାଶୀଳ ଦଧୀଚି, ଔର୍ବ, ଜମଦଗ୍ନି ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ସାରସ୍ବତ ଏମିତି ନାମ ଦିଆଯାଇଛି।

ଅଦ୍ଵିଷେଣ ହ୍ଯରୂପଶ୍ଚ ଵୀତହଵ୍ଯ ସୁମେଧସଃ। ଵୈନ୍ଯଃ ପୃଥୁର୍ଦିଵୋଦାସଃ ପ୍ରଶ୍ଵାରୋ ଗୃତ୍ସମାନ୍ନଭଃ। ଏକୋନଵିଂଶଦିତ୍ଯେତେ ଋଷଯୋ ମନ୍ତ୍ରଵାଦିନଃ ।। ୫୯.

ଅଦ୍ୱିଷେଣ, ଅରୂପ, ବୀତହବ୍ୟ, ସୁମେଧା, ବୈନ୍ୟ, ପୃଥୁ, ଦିବୋଦାସ, ପ୍ରଶ୍ୱାର, ଗୃତ୍ସମାନ ଓ ନଭ—ଏହି ଉନେଶ ଋଷି ମନ୍ତ୍ର ପାଠକ ଥିଲେ।

ଅଙ୍ଗିରା ଵେଧସଶ୍ଚୈଵ ଭାରଦ୍ଵାଜୋଽଥ ବାଷ୍କଲିଃ। ତଥାମୃତସ୍ତଥା ଗାର୍ଗ୍ଯଃ ଶେନୀ ସଂହୃତିରେଵ ଚ ।। ୫୯.

ଅଙ୍ଗିରା, ବେଧସ, ଭାରଦ୍ୱାଜ, ବାଷ୍କଳି, ଅମୃତ, ଗାର୍ଗ୍ୟ, ଶେନୀ ଓ ସଂହୃତି ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ନାମିତ।

ପୁରୁକୁତ୍ସୋଽଥ ମାନ୍ଧାତା ଅମ୍ବରୀଷସ୍ତଥୈଵ ଚ। ଆହାର୍ଯୋଥାଜମୀଢଶ୍ଚ ଋଷଭୋ ଵଲିରେଵ ଚ ।। ୫୯.

ପୁରୁକୁତ୍ସ, ମାନ୍ଧାତା, ଅମ୍ବରୀଷ, ଆହାର୍ୟ, ଅଜମୀଢ଼, ଋଷଭ ଓ ବଲି ମଧ୍ୟ ଏହି ତାଲିକାରେ ଅଛନ୍ତି।

ପୃଷଦଶ୍ଵୋ ଵିରୂପଶ୍ଚ କଣ୍ଵଶ୍ଚୈଵାଥ ମୁଦ୍ଗଲଃ। ଯୁଵନାଶ୍ଵଃ ପୌରୁକୁତ୍ସସ୍ତ୍ରସଦ୍ଦସ୍ଯୁଃ ସଦସ୍ଯୁମାନ୍ ।। ୫୯.

ପୃଷଦଶ୍ୱ, ବିରୂପ, କଣ୍ବ, ମୁଦ୍ଗଳ, ଯୁବନାଶ୍ୱ, ପୌରୁକୁତ୍ସ, ତ୍ରସଦସ୍ୟୁ ଓ ସଦସ୍ୟୁମାନ ମଧ୍ୟ ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି।

ଉତଥ୍ଯଶ୍ଚ ଭରଦ୍ଵାଜସ୍ତଥା ଵାଜଶ୍ରଵା ଅପି । ଆଯାପ୍ଯଶ୍ଚ ସୁଵିତ୍ତିଶ୍ଚ ଵାମଦେଵସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୫୯.

ଉତଥ୍ୟ, ଭାରଦ୍ୱାଜ, ବଜଶ୍ରବା, ଆୟାପ୍ୟ, ସୁବିତ୍ତି ଓ ବାମଦେବ ମଧ୍ୟ ଏହି ତାଲିକାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

ଔଗଜୋ ବୃହଦୁକ୍ଥଶ୍ଚ ଋଷିର୍ଦୀର୍ଘତପାସ୍ତଥା। କକ୍ଷୀଵାଂଶ୍ଚ ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶତ୍ ସ୍ମୃତା ଅଙ୍ଗିରସୋ ଵରାଃ। ଏତେ ମନ୍ତ୍ରକୃତଃ ସର୍ଵେ କାଶ୍ଯପାଂସ୍ତୁ ନିବୋଧତ ।। ୫୯.

ଔଗଜ, ବୃହଦୁକ୍ଥ, ଦୀର୍ଘତପାସ, କକ୍ଷୀବାନ—ଏହି ତିରିଶି ତିନି ଜଣେ ଅଙ୍ଗିରସମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ତ୍ରକାର ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏବେ କାଶ୍ୟପମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।

କାଶ୍ଯପଶ୍ଚୈଵ ଵତ୍ସାରୋ ଵିଭ୍ରମୋ ରୈଭ୍ଯ ଏଵ ଚ। ଅସିତୋ ଦେଵଲଶ୍ଚୈଵ ଷଡେତେ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନଃ ।। ୫୯.

କାଶ୍ୟପ, ବତ୍ସାର, ବିଭ୍ରମ, ରୈଭ୍ୟ, ଅସିତ ଓ ଦେବଳ—ଏହି ଛଅ ଜଣେ ବ୍ରହ୍ମ ଉପଦେଶକ।