ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଅବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵକଂ ତଦ୍ଵୈ ଚେତନାର୍ଥଂ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ । ତେନ ହ୍ଯବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵଂ ତଚ୍ଚେତନେନ ହ୍ଯଧିଷ୍ଠିତମ୍ ।। ୫୯.

ଯାହା ଅଜ୍ଞାନରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ସେଥିରେ ଚେତନା ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ। ତେଣୁ ଅଜ୍ଞାନରେ ଯାହା ହୁଏ, ତାହା ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ।

ଵର୍ତ୍ତତେ ଚ ଯଥା ତୌ ତୁ ଯଥା ମତ୍ସ୍ଯୋଦକେ ଉଭେ। ଚେତନାଧିଷ୍ଠିତଂ ତତ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତି ଗୁଣାତ୍ମନା ।। ୫୯.

ଯେପରି ଦୁଇଟି ମାଛ ପାଣିରେ ଏକାସାଥି ଚଳେ, ସେପରି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ନିୟମିତ ତତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।

କରଣତ୍ଵାତ୍ତଥା କାର୍ଯଂ ତଦା ତସ୍ଯ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ। ଵିଷଯେ ଵିଷଯିତ୍ଵାଚ୍ଚ ହ୍ଯର୍ଥେଽର୍ଥିତ୍ଵାତ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୫୯.

ଉପକରଣ ଥିବାରୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ବସ୍ତୁ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିର ସମ୍ପର୍କ ଓ ଇଚ୍ଛା ଥିବାରୁ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଘଟେ।

କାଲେନ ପ୍ରାପଣୀଯେନ ଭେଦାସ୍ତୁ କାରଣାତ୍ମକାଃ। ସଂସିଧ୍ଯନ୍ତି ତଦା ଵ୍ଯକ୍ତାଃ କ୍ରମେଣ ମହଦାଦଯଃ ।। ୫୯.

ସମୟ ଦ୍ୱାରା ଯାହା ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ, କାରଣ ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ତାପରେ ମହତ୍ ଆଦି ସ୍ପଷ୍ଟ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକ କ୍ରମେ ସିଦ୍ଧି ପାଉଛନ୍ତି।

ମହତଶ୍ଵାପ୍ଯହଙ୍କାରସ୍ତସ୍ମାଦ୍ଭୂତେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ। ଭୂତଭେଦାସ୍ତୁ ଭେଦେଭ୍ଯୋ ଜଜ୍ଞିରେ ତେ ପରସ୍ପରମ୍। ସଂସିଦ୍ଧିକାରଣଂ କାର୍ଯଂ ସଦ୍ଯ ଏଵ ଵିଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୫୯.

ମହତ୍ରୁ ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହାରୁ ପଞ୍ଚଭୂତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ; ଏହି ଭିନ୍ନତାରୁ ପଞ୍ଚଭୂତର ଭିନ୍ନତା ପରସ୍ପର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। କାରଣ ଭାବେ ଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ସତ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ଦେଇ ତୁରନ୍ତ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।

ଯଥୋଲ୍ମୁକସ୍ରୁଟନ୍ନୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵମେକକାଲଂ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ। ତଥା ଵିଵୃତଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଃ କାଲେନୈକେନ କର୍ମଣା ।। ୫୯.

ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ଚିଙ୍ଗାରି ଏକାସାଥି ଉପରକୁ ଉଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ସେ ଏକ ସମୟରେ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।

ଯଥାନ୍ଧକାରେ ଖଦ୍ଯୋତଃ ସହସା ସମ୍ପ୍ରଦୃଶ୍ଯତେ। ତଥା ଵିଵୃତ୍ତୋ ହ୍ଯଵ୍ଯକ୍ତାତ୍ ଖଦ୍ଯୋତ ଇଵ ଚେଲ୍ଵଣଃ ।। ୫୯.

ଯେପରି ଅନ୍ଧାରରେ ଝିଙ୍କି ହଠାତ୍ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଅପ୍ରକଟରୁ ପ୍ରକଟ ହେଉଥିବା ତତ୍ତ୍ୱ ଝିଙ୍କିର ଆଲୋକ ପରି ଦେଖାଯାଏ।

ସ ମହାନ୍ ସଶରୀରସ୍ତୁ ଯତ୍ରୈଵାଗ୍ରେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ। ତତ୍ରୈଵ ସଂସ୍ଥିତୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ଦ୍ଵାରଶାଲାମୁଖେ ସ୍ଥିତଃ ।। ୫୯.

ସେ ମହାନ୍ ତତ୍ତ୍ୱ, ଶରୀର ସହିତ, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରଥମେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ସେଠି ଅବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି। ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ସେଠି, ଦ୍ୱାର ଶାଳାର ମୁହଁରେ ଦଣ୍ଡାଇଥିବା ପରି ଅଛନ୍ତି।

ମହାଂସ୍ତୁ ତମସଃ ପାରେ ଵୈଲକ୍ଷଣ୍ଯାଦ୍ଵିଭାଵ୍ଯତେ । ତତ୍ରୈଵ ସଂସ୍ଥିତୋ ଵିଦ୍ଵାଂସ୍ତମସୋଽନ୍ତ ଇତି ଶ୍ରୁତିଃ ।। ୫୯.

ମହାନ୍ ତତ୍ତ୍ୱ ଅନ୍ଧକାରର ପାରେ, ତାଙ୍କର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ପରିଚୟ ମିଳେ। ସେଠି ଜ୍ଞାନୀ ଅବସ୍ଥିତ—ଏହିପରି ଶ୍ରୁତି କୁହେ, ଅନ୍ଧକାରର ଶେଷରେ।

ବୁଦ୍ଧିର୍ଵିଵର୍ତ୍ତମାନସ୍ଯ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତା ଚତୁର୍ଵିଧା । ଜ୍ଞାନଂ ଵୈରାଗ୍ଯମୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ଧର୍ମଶ୍ଚେତି ଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ ।। ୫୯.

ବୁଦ୍ଧିର ଉନ୍ନତି ସମୟରେ ଚାରି ପ୍ରକାରରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ—ଜ୍ଞାନ, ବିରାଗ, ଆଇଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ—ଏହି ଚାରିଟି।

ସାଂସିଦ୍ଦିକାନ୍ଯଥୈତାନି ସୁପ୍ରତୀକାନି ତସ୍ଯ ଵୈ । ମହତଃ ସଶରୀରସ୍ଯ ଵୈଵର୍ତ୍ତ୍ଯାତ୍ ସିଦ୍ଧିରୁଚ୍ଯତେ ।। ୫୯.

ଏହିଗୁଡିକ ମହାନ୍ ତତ୍ତ୍ୱର ଶରୀର ସହିତ ସ୍ୱାଭାବିକ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ଲକ୍ଷଣ। ମହତ୍ର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ସିଦ୍ଧି କୁହାଯାଏ।

ଅତ୍ର ଶେତେ ଚ ଯତ୍ପୁର୍ଯାଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାନମଥାପି ଵା। ପୁରୀଶଯତ୍ଵାତ୍ପୁରୁଷଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାନାତ୍ ସଉଚ୍ଯତେ ।। ୫୯.

ଏଠାରେ ଏହି ସରୀର ନଗର ଭିତରେ ଯିଏ ଅଛନ୍ତି, ସେହିଁଠିକୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ବା କ୍ଷେତ୍ରର ଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ। ଏହି ନଗରରେ ବସିଥିବାରୁ ସେଉଁଠିକୁ ପୁରୁଷ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଜାଣିଥିବାରୁ ଏହି ନାମ ହୋଇଛି।

କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଃ କ୍ଷେତ୍ରଵିଜ୍ଞାନାତ୍ ଭଗଵାନ୍ ମତିରୁଚ୍ଯତେ। ଯସ୍ମାଦ୍ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ତୁ ଶେତେ ହ ତସ୍ମାଦ୍ବୋଧାତ୍ମକଃ ସ ଵୈ । ସଂସିଦ୍ଧଯେ ପରିଗତଂ ଵ୍ଯକ୍ତାଵ୍ଯକ୍ତମଚେତନମ୍ ।। ୫୯.

କ୍ଷେତ୍ରର ଜ୍ଞାନ ଓ ମନରୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କୁ ଭଗବାନ୍ କୁହାଯାଏ। ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ସେ ଶୟନ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ସେ ଜ୍ଞାନର ସ୍ୱରୂପ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପାଇଁ, ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟ, ଯେଉଁମାନେ ଜଡ, ସେମାନେ ସମ୍ମିଳିତ।

ଏଵଂ ନିଵୃତ୍ତିଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞା କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞେନାଭିସଂହିତା। କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞେନ ପରିଜ୍ଞାତୋ ଭୋଗ୍ଯୋଽଯଂ ଵିଷଯସ୍ତ୍ଵିତି ।। ୫୯.

ଏଭଳି ନିବୃତ୍ତି ହେଉଛି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ଯିଏ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ସହିତ ଏକତ୍ୱରେ ଅଛନ୍ତି। କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିଲେ, ଏହି ବିଷୟ ଭୋଗ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।

ଋଷୀତ୍ଯେଷ ଗତୌ ଧାତୁଃଶ୍ରୁତୌ ସତ୍ଯେ ତପସ୍ଯଥ। ଏତତ୍ସନ୍ନିଯତେ ତସ୍ମିନ୍ ବ୍ରହ୍ମଣା ସ ଋଷିଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୫୯.

ହେ ଋଷି, 'ଋଷ୍' ଧାତୁର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଯିବା, ଶୁଣିବା, ସତ୍ୟ ରହିବା ଓ ତପସ୍ୟା କରିବା। ଯେଉଁଠି ଏହିଗୁଡିକ ରହିଛି, ସେଉଁଠିକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଋଷି ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ନିଵୃତ୍ତିସମକାଲଂ ତୁ ବୁଦ୍ଧ୍ଯାଵ୍ଯକ୍ତମୃଷିଃ ସ୍ଵଯମ୍। ପରଂ ହି ଋଷତେ ଯସ୍ମାତ୍ପରମର୍ଷିସ୍ତତଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୫୯.

ନିବୃତ୍ତି ସମୟରେ, ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଅପ୍ରକଟ ସ୍ୱୟଂ ଋଷି ହୁଏ। ସେ ପରମକୁ ଦେଖନ୍ତି, ତେଣୁ ସେ ପରମ ଋଷି ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ।

ଗତ୍ଯର୍ଥାଦୃଷତେର୍ଦ୍ଧାତୋର୍ନାମନିର୍ଵୃତ୍ତିରାଦିତଃ । ଯସ୍ମାଦେଷ ସ୍ଵଯମ୍ଭୂତସ୍ତସ୍ମାଚ୍ଚାତ୍ମର୍ଷିତା ସ୍ମୃତା। ଈଶ୍ଵରାଃ ସ୍ଵଯମୁଦ୍ଭୂତା ମାନସା ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୁତାଃ ।। ୫୯.

'ଋଷ୍' ଧାତୁର ଗତିର ଅର୍ଥରୁ ଏହି ନାମ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି। ସେ ସ୍ୱୟଂ ଜନ୍ମା, ତେଣୁ ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ। ଈଶ୍ୱରମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସ୍ୱୟଂ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ପୁଅ।

ଯସ୍ମାନ୍ନ ହନ୍ଯତେ ମାନୈର୍ମହାନ୍ ପରିଗତଃ ପୁରଃ। ଯସ୍ମାଦୃଷନ୍ତି ଯେ ଧୀରା ମହାନ୍ତଂ ସର୍ଵତୋ ଗୁଣୈଃ। ତସ୍ମାନ୍ମହର୍ଷଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ବୁଦ୍ଧେଃ ପରମଦର୍ଶିନଃ ।। ୫୯.

ଯେଉଁ ମହାନ୍ ପୂର୍ବରୁ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ମାପରେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ, ଏବଂ ଯେଉଁ ଧୀରମାନେ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ସହିତ ମହାନ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ମହାର୍ଷି ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ବୁଦ୍ଧି ଉପରେ ଦୃଷ୍ଟି ରଖନ୍ତି।

ଈଶ୍ଵରାଣାଂ ଶୁଭାସ୍ତେଷାଂ ମାନସାନ୍ତରସାଶ୍ଚ ତେ। ଅହଙ୍କାରଂ ତମଶ୍ଚୈଵ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଚ ଋଷିତାଙ୍ଗାତାଃ ।। ୫୯.

ଈଶ୍ୱରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁମାନେ ଶୁଭ ଓ ମନସିକ ଅନ୍ତରାତ୍ମା, ସେମାନେ ଅହଂକାର ଓ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଛାଡି, ଋଷିତ୍ୱର ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି।

ତସ୍ମାତ୍ତୁ ଋଷଯସ୍ତେ ଵୈ ଭୂତାଦୌ ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶନାଃ। ଋଷିପୁତ୍ରା ଋଷୀକାସ୍ତୁ ମୈଥୁନାଦ୍ଗର୍ଭସମ୍ଭଵାଃ ।। ୫୯.

ତେଣୁ, ଭୂତମାନଙ୍କ ଆରମ୍ଭରେ ଯେଉଁ ଋଷିମାନେ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ। ଋଷିମାନଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ଯାହାକୁ ଋଷିକା କୁହାଯାଏ, ସେମାନେ ଯୌନ ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମିଥିବା।

ତନ୍ମାତ୍ରାଣି ଚ ସତ୍ଯଞ୍ଚ ଋଷନ୍ତେ ତେ ମହୌଜସଃ। ସତ୍ଯର୍ଷଯସ୍ତତସ୍ତେ ଵୈ ପରମାଃ ସତ୍ଯଦର୍ଶନାଃ ।। ୫୯.

ତନ୍ମାତ୍ର ଓ ସତ୍ୟକୁ ଯେଉଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ସତ୍ୟଦର୍ଶୀ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ, ପରମ ସତ୍ୟକୁ ଦେଖିଥିବାମାନେ ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ।

ଋଷୀଣାଞ୍ଚ ସୁତାସ୍ତେ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯା ଋଷିପୁତ୍ରକାଃ । ଋଷନ୍ତି ଵୈ ଶ୍ରୁତଂ ଯସ୍ମାଦ୍ଵିଶେଷାଂଶ୍ଚୈଵ ତତ୍ତ୍ଵତଃ। ତସ୍ମାତ୍ ଶ୍ରୁତର୍ଷଯସ୍ତେଽପି ଶ୍ରୁତସ୍ଯ ପରିଦର୍ଶନାଃ ।। ୫୯.

ଋଷିମାନଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଋଷିପୁତ୍ର ବୋଲି ଜଣାଯାନ୍ତି। ସେମାନେ ଶ୍ରବଣ ଓ ବିଶେଷ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣିଛନ୍ତି, ତେଣୁ ସେମାନେ ଶ୍ରୁତର୍ଷି ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରୁତିର ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି।

ଅଵ୍ଯକ୍ତାତ୍ମା ମହାତ୍ମା ଚାହଙ୍କାରାତ୍ମା ତଥୈଵ ଚ। ଭୂତାତ୍ମା ଚେନ୍ଦ୍ରିଯାତ୍ମା ଚ ତେଷାଂ ତଜ୍ଜ୍ଞାନମୁଚ୍ଯତେ । ଇତ୍ଯେତା ଋଷିଜାତୀସ୍ତୁ ନାମଭିଃ ପଞ୍ଚ ଵୈ ଶ୍ରୃଣୁ ।। ୫୯.

ଅପ୍ରକଟ ଆତ୍ମା, ମହାନ୍ ଆତ୍ମା, ଅହଂକାର ଆତ୍ମା, ଭୂତ ଆତ୍ମା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଆତ୍ମା—ଏହାମାନଙ୍କ ଜ୍ଞାନକୁ କୁହାଯାଏ। ଏହି ପାଞ୍ଚ ଧରଣର ଋଷିମାନଙ୍କ ନାମ ଏବେ ଶୁଣ।

ଭୃଗୁର୍ମରୀଚିରତ୍ରିଶ୍ଚ ଅଙ୍ଗିରାଃ ପୁଲହଃକ୍ରତୁଃ। ମନୁର୍ଦକ୍ଷୋ ଵସିଷ୍ଠଶ୍ଚ ପୁଲସ୍ତ୍ଯଶ୍ଚେତି ତେ ଦଶ। ବ୍ରହ୍ମଣୋ ମାନସା ହ୍ଯେତେ ଉଦ୍ଭୂତାଃ ସ୍ଵଯମୀଶ୍ଵରାଃ ।। ୫୯.

ଭୃଗୁ, ମରୀଚି, ଅତ୍ରି, ଅଙ୍ଗିରା, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ମନୁ, ଦକ୍ଷ, ବଶିଷ୍ଠ ଓ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ—ଏହି ଦଶଜଣ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସ୍ୱୟଂ ଉଦ୍ଭୂତ ଈଶ୍ୱର।

ପ୍ରଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ଋଷେର୍ଯସ୍ମାନ୍ମହାଂସ୍ତସ୍ମାନ୍ମହର୍ଷଯଃ। ଈଶ୍ଵରାଣାଂ ସୁତାସ୍ତ୍ଵେତେ ଋଷଯସ୍ତାନ୍ନିବୋଧତ ।। ୫୯.

ଯେଉଁ ମହାନ୍ମାନେ ଋଷିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମହାର୍ଷି ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି। ଏହି ଋଷିମାନେ ଈଶ୍ୱରମାନଙ୍କ ପୁଅ—ଏହାକୁ ଜାଣ।

କାଵ୍ଯୋ ବୃହସ୍ପତିଶ୍ଚୈଵ କଶ୍ଯପଶ୍ଚୋଶନାସ୍ତଥା। ଉତଥ୍ଯୋ ଵାମଦେଵଶ୍ଚ ଅପୋଜ୍ଯଶ୍ଚୈଶିଜସ୍ତଥା ।। ୫୯.

କାବ୍ୟ, ବୃହସ୍ପତି, କଶ୍ୟପ, ଉଶନା, ଉତଥ୍ୟ, ବାମଦେବ, ଅପୋଜ୍ୟ ଓ ଐଶିଜ—

କର୍ଦ୍ଦମୋ ଵିଶ୍ରଵାଃ ଶକ୍ତିର୍ଵାଲଖିଲ୍ଯ ସ୍ତଥା ଧରାଃ। ଇତ୍ଯେତେ ଋଷଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଜ୍ଞାନତୋ ଋଷିତାଙ୍ଗତାଃ ।। ୫୯.

କର୍ଦ୍ଦମ, ବିଶ୍ରବାସ, ଶକ୍ତି, ବାଳଖିଲ୍ୟ ଓ ଧରାମାନେ—ଏହି ଋଷିମାନେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଋଷିତ୍ୱର ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।

ଋଷିପୁତ୍ରାନୃଷିକାଂସ୍ତୁ ଗର୍ଭୋତ୍ପନ୍ନାନ୍ନିବୋଧତ। ଵତ୍ସରୋ ନଗ୍ରହୂଶ୍ଚୈଵ ଭାରଦ୍ଵାଜସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୫୯.

ଏବେ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଋଷିକାମାନେ, ଅର୍ଥାତ୍ ଋଷିମାନଙ୍କ ପୁଅମାନେ—ବତ୍ସର, ନଗ୍ରହୂ ଓ ଭାରଦ୍ୱାଜ—ଏହାକୁ ଜାଣ।

ବୃହଦୁତ୍ଥଃ ଶରଦ୍ଵାଂଶ୍ଚ ଅଗସ୍ତ୍ଯଶ୍ଚୌଶିଜସ୍ତଥା। ଋଷିର୍ଦୀର୍ଘତମାଶ୍ଚୈଵ ବୃହଦୁକ୍ଥଃ ଶରଦ୍ଵତଃ ।। ୫୯.

ବୃହଦୁତ୍ଥ, ଶରଦ୍ୱାନ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ, ଉଶିଜ, ଦୀର୍ଘତମା, ବୃହଦୁକ୍ଥ ଓ ଶରଦ୍ୱତ—ଏହିମାନେ ଋଷି।