ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ପ୍ରତ୍ଯଙ୍ଗାନାଂ ତୁ ଧର୍ମସ୍ଯ ଇତ୍ଯେତଲ୍ଲକ୍ଷଣଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଋଷିଭିର୍ଧର୍ମତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୈଃ ପୂର୍ଵେ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେଽନ୍ତରେ ।। ୫୯.

ଧର୍ମର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକର ଏହି ଲକ୍ଷଣ ପୂର୍ବତନ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ ଋଷିମାନେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, ଏହିପରି ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି।

ଅତ୍ର ଵୋ ଵର୍ତ୍ତଯିଷ୍ଯାମି ଵିଧିର୍ମନ୍ଵନ୍ତରସ୍ଯ ଯଃ । ଇତରେତରଵର୍ଣସ୍ଯ ଚାତୁର୍ଵର୍ଣସ୍ଯ ଚୈଵ ହି। ପ୍ରତିମନ୍ଵନ୍ତରଞ୍ଚୈଵ ଶ୍ରୁତିରନ୍ଯା ଵିଧୀଯତେ ।। ୫୯.

ଏଠି ମୁଁ ତୁମକୁ ମନ୍ବନ୍ତରର ନିୟମ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଣାଳୀ ପାଇଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଭିନ୍ନ ଶ୍ରୁତି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୁଏ।

ଋଚୋ ଯଜୂଷିଂ ସାମାନି ଯଥାଵତ୍ ପ୍ରତିଦୈଵତମ୍। ଆଭୂତସଂପ୍ଲଵସ୍ଯାପି ଵର୍ଜ୍ଯୈକଂ ଶତରୁଦ୍ରିଯମ୍ ।। ୫୯.

ଋକ୍, ଯଜୁର୍ ଓ ସାମ ବେଦର ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେବତା ପାଇଁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ପଢ଼ିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ବିଶ୍ୱ ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ମାତ୍ର ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ଛାଡ଼ି ଦେଉଛନ୍ତି।

ଵିଧିର୍ହୋତ୍ରଂ ତଥା ସ୍ତୋତ୍ରଂ ପୂର୍ଵଵତ୍ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତତେ। ଦ୍ରଵ୍ଯସ୍ତୋତ୍ରଂ ଗୁଣସ୍ତୋତ୍ରଂ କର୍ମ ସ୍ତୋତ୍ରଂ ତଥୈଵ ଚ। ଚତୁର୍ଥମାଭିଜନିକଂ ସ୍ତୋତ୍ରମେତଚ୍ଚତୁର୍ଵିଧମ୍ ।। ୫୯.

ବିଧି, ହୋମ ଓ ସ୍ତୋତ୍ର ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଚାଲିଥିଲା, ସେପରି ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଥାଏ। ଦ୍ରବ୍ୟର ସ୍ତୋତ୍ର, ଗୁଣର ସ୍ତୋତ୍ର, କର୍ମର ସ୍ତୋତ୍ର ଓ ଚତୁର୍ଥ, ବଂଶର ସ୍ତୋତ୍ର—ଏହି ଚାରି ପ୍ରକାରର ସ୍ତୋତ୍ର ଅଛି।

ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଯଥା ଦେଵା ଭଵନ୍ତି ଯେ। ପ୍ରଵର୍ତ୍ତଯତି ତେଷାଂ ଵୈ ବ୍ରହ୍ମସ୍ତୋତ୍ରଂ ଚତୁର୍ଵିଧମ୍। ଏଵଂ ମନ୍ତ୍ରଗୁଣାନାଞ୍ଚ ସମୁତ୍ପତ୍ତିଶ୍ଚତୁର୍ଵିଧା ।। ୫୯.

ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଯେପରି ଦେବତାମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ଚତୁର୍ବିଧ ସ୍ତୋତ୍ର ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ମନ୍ତ୍ର ଓ ତାଙ୍କର ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ଚାରି ପ୍ରକାରରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ଅଥର୍ଵଯଜୁଷାଂ ସାମ୍ନାଂ ଵେଦେଷ୍ଵିହ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ । ଋଷୀଣାନ୍ତପ୍ଯତାମୁଗ୍ରନ୍ତପଃ ପରମଦୁଶ୍ଚରମ୍ ।। ୫୯.

ଏଠି ଅଥର୍ବ, ଯଜୁସ୍ ଓ ସାମ ଭେଦରେ ଋଷିମାନେ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ।

ମନ୍ତ୍ରାଃ ପ୍ରାଦୁର୍ବଭୂଵୁର୍ହି ପୂର୍ଵମନ୍ଵନ୍ତରେଷ୍ଵିହ। ପରିତୋଷାଦ୍ଭଯାଦ୍ଦୁଃଖାତ୍ସୁଖାଚ୍ଛୋକାଚ୍ଚ ପଞ୍ଚଧା ।। ୫୯.

ପୂର୍ବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଏଠାରେ ମନ୍ତ୍ରମାନେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲେ—ସନ୍ତୋଷ, ଭୟ, ଦୁଃଖ, ସୁଖ ଓ ଶୋକରୁ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇଥିଲା।

ଋଷୀଣାଂ ତପଃକାର୍ତ୍ସ୍ନ୍ଯେନ ଦର୍ଶନେନ ଯଦୃଚ୍ଛଯା। ଋଷୀଣାଂ ଯଦୃଷିତ୍ଵଂ ହି ତଦ୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମୀହ ଲକ୍ଷଣୈଃ ।। ୫୯.

ଋଷିମାନଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତପସ୍ୟା ଓ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତିଭାବରେ, ଋଷି ହେବାର ଯେ ଲକ୍ଷଣ, ଏଠାରେ ମୁଁ ତାହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।

ଅତୀତାନାଗତାନାନ୍ତୁ ପଞ୍ଚଧା ଋଷିରୁଚ୍ଯତେ। ଅତସ୍ତ୍ଵୃଷୀଣାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ହ୍ଯାର୍ଷସ୍ଯ ଚ ସମୁଦ୍ଭଵମ୍ ।। ୫୯.

ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରରେ ଋଷି କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି ମୁଁ ଏଠାରେ ଋଷିମାନେ କିଏ ଓ ତାଙ୍କର ଋଷିତ୍ୱ କେମିତି ହେଲା, ସେଥିର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା କହିବି।

ଗୁଣସାମ୍ଯେ ଵର୍ତ୍ତମାନେ ସର୍ଵସମ୍ପ୍ରଲଯେ ତଦା। ଅତିଚାରେ ତୁ ଦେଵାନାମତିଦେଶେ ତଯୋର୍ଯଥା ।। ୫୯.

ଗୁଣମାନେ ସମତାରେ ଥିଲେ, ସମସ୍ତ ବିଲୟ ସମୟରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତିକ୍ରମ କିମ୍ବା ପରସ୍ପର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିଲେ, ସେପରି ଘଟେ।

ଅବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵକଂ ତଦ୍ଵୈ ଚେତନାର୍ଥଂ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ । ତେନ ହ୍ଯବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵଂ ତଚ୍ଚେତନେନ ହ୍ଯଧିଷ୍ଠିତମ୍ ।। ୫୯.

ଯାହା ଅଜ୍ଞାନରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ସେଥିରେ ଚେତନା ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ। ତେଣୁ ଅଜ୍ଞାନରେ ଯାହା ହୁଏ, ତାହା ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ।

ଵର୍ତ୍ତତେ ଚ ଯଥା ତୌ ତୁ ଯଥା ମତ୍ସ୍ଯୋଦକେ ଉଭେ। ଚେତନାଧିଷ୍ଠିତଂ ତତ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତି ଗୁଣାତ୍ମନା ।। ୫୯.

ଯେପରି ଦୁଇଟି ମାଛ ପାଣିରେ ଏକାସାଥି ଚଳେ, ସେପରି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ନିୟମିତ ତତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।

କରଣତ୍ଵାତ୍ତଥା କାର୍ଯଂ ତଦା ତସ୍ଯ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ। ଵିଷଯେ ଵିଷଯିତ୍ଵାଚ୍ଚ ହ୍ଯର୍ଥେଽର୍ଥିତ୍ଵାତ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୫୯.

ଉପକରଣ ଥିବାରୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ବସ୍ତୁ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିର ସମ୍ପର୍କ ଓ ଇଚ୍ଛା ଥିବାରୁ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଘଟେ।

କାଲେନ ପ୍ରାପଣୀଯେନ ଭେଦାସ୍ତୁ କାରଣାତ୍ମକାଃ। ସଂସିଧ୍ଯନ୍ତି ତଦା ଵ୍ଯକ୍ତାଃ କ୍ରମେଣ ମହଦାଦଯଃ ।। ୫୯.

ସମୟ ଦ୍ୱାରା ଯାହା ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ, କାରଣ ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ତାପରେ ମହତ୍ ଆଦି ସ୍ପଷ୍ଟ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକ କ୍ରମେ ସିଦ୍ଧି ପାଉଛନ୍ତି।

ମହତଶ୍ଵାପ୍ଯହଙ୍କାରସ୍ତସ୍ମାଦ୍ଭୂତେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ। ଭୂତଭେଦାସ୍ତୁ ଭେଦେଭ୍ଯୋ ଜଜ୍ଞିରେ ତେ ପରସ୍ପରମ୍। ସଂସିଦ୍ଧିକାରଣଂ କାର୍ଯଂ ସଦ୍ଯ ଏଵ ଵିଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୫୯.

ମହତ୍ରୁ ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହାରୁ ପଞ୍ଚଭୂତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ; ଏହି ଭିନ୍ନତାରୁ ପଞ୍ଚଭୂତର ଭିନ୍ନତା ପରସ୍ପର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। କାରଣ ଭାବେ ଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ସତ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ଦେଇ ତୁରନ୍ତ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।

ଯଥୋଲ୍ମୁକସ୍ରୁଟନ୍ନୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵମେକକାଲଂ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ। ତଥା ଵିଵୃତଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଃ କାଲେନୈକେନ କର୍ମଣା ।। ୫୯.

ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ଚିଙ୍ଗାରି ଏକାସାଥି ଉପରକୁ ଉଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ସେ ଏକ ସମୟରେ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।

ଯଥାନ୍ଧକାରେ ଖଦ୍ଯୋତଃ ସହସା ସମ୍ପ୍ରଦୃଶ୍ଯତେ। ତଥା ଵିଵୃତ୍ତୋ ହ୍ଯଵ୍ଯକ୍ତାତ୍ ଖଦ୍ଯୋତ ଇଵ ଚେଲ୍ଵଣଃ ।। ୫୯.

ଯେପରି ଅନ୍ଧାରରେ ଝିଙ୍କି ହଠାତ୍ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଅପ୍ରକଟରୁ ପ୍ରକଟ ହେଉଥିବା ତତ୍ତ୍ୱ ଝିଙ୍କିର ଆଲୋକ ପରି ଦେଖାଯାଏ।

ସ ମହାନ୍ ସଶରୀରସ୍ତୁ ଯତ୍ରୈଵାଗ୍ରେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ। ତତ୍ରୈଵ ସଂସ୍ଥିତୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ଦ୍ଵାରଶାଲାମୁଖେ ସ୍ଥିତଃ ।। ୫୯.

ସେ ମହାନ୍ ତତ୍ତ୍ୱ, ଶରୀର ସହିତ, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରଥମେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ସେଠି ଅବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି। ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ସେଠି, ଦ୍ୱାର ଶାଳାର ମୁହଁରେ ଦଣ୍ଡାଇଥିବା ପରି ଅଛନ୍ତି।

ମହାଂସ୍ତୁ ତମସଃ ପାରେ ଵୈଲକ୍ଷଣ୍ଯାଦ୍ଵିଭାଵ୍ଯତେ । ତତ୍ରୈଵ ସଂସ୍ଥିତୋ ଵିଦ୍ଵାଂସ୍ତମସୋଽନ୍ତ ଇତି ଶ୍ରୁତିଃ ।। ୫୯.

ମହାନ୍ ତତ୍ତ୍ୱ ଅନ୍ଧକାରର ପାରେ, ତାଙ୍କର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ପରିଚୟ ମିଳେ। ସେଠି ଜ୍ଞାନୀ ଅବସ୍ଥିତ—ଏହିପରି ଶ୍ରୁତି କୁହେ, ଅନ୍ଧକାରର ଶେଷରେ।

ବୁଦ୍ଧିର୍ଵିଵର୍ତ୍ତମାନସ୍ଯ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତା ଚତୁର୍ଵିଧା । ଜ୍ଞାନଂ ଵୈରାଗ୍ଯମୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ଧର୍ମଶ୍ଚେତି ଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ ।। ୫୯.

ବୁଦ୍ଧିର ଉନ୍ନତି ସମୟରେ ଚାରି ପ୍ରକାରରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ—ଜ୍ଞାନ, ବିରାଗ, ଆଇଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ—ଏହି ଚାରିଟି।

ସାଂସିଦ୍ଦିକାନ୍ଯଥୈତାନି ସୁପ୍ରତୀକାନି ତସ୍ଯ ଵୈ । ମହତଃ ସଶରୀରସ୍ଯ ଵୈଵର୍ତ୍ତ୍ଯାତ୍ ସିଦ୍ଧିରୁଚ୍ଯତେ ।। ୫୯.

ଏହିଗୁଡିକ ମହାନ୍ ତତ୍ତ୍ୱର ଶରୀର ସହିତ ସ୍ୱାଭାବିକ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ଲକ୍ଷଣ। ମହତ୍ର ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ସିଦ୍ଧି କୁହାଯାଏ।

ଅତ୍ର ଶେତେ ଚ ଯତ୍ପୁର୍ଯାଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାନମଥାପି ଵା। ପୁରୀଶଯତ୍ଵାତ୍ପୁରୁଷଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାନାତ୍ ସଉଚ୍ଯତେ ।। ୫୯.

ଏଠାରେ ଏହି ସରୀର ନଗର ଭିତରେ ଯିଏ ଅଛନ୍ତି, ସେହିଁଠିକୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ବା କ୍ଷେତ୍ରର ଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ। ଏହି ନଗରରେ ବସିଥିବାରୁ ସେଉଁଠିକୁ ପୁରୁଷ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଜାଣିଥିବାରୁ ଏହି ନାମ ହୋଇଛି।

କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଃ କ୍ଷେତ୍ରଵିଜ୍ଞାନାତ୍ ଭଗଵାନ୍ ମତିରୁଚ୍ଯତେ। ଯସ୍ମାଦ୍ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ତୁ ଶେତେ ହ ତସ୍ମାଦ୍ବୋଧାତ୍ମକଃ ସ ଵୈ । ସଂସିଦ୍ଧଯେ ପରିଗତଂ ଵ୍ଯକ୍ତାଵ୍ଯକ୍ତମଚେତନମ୍ ।। ୫୯.

କ୍ଷେତ୍ରର ଜ୍ଞାନ ଓ ମନରୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କୁ ଭଗବାନ୍ କୁହାଯାଏ। ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ସେ ଶୟନ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ସେ ଜ୍ଞାନର ସ୍ୱରୂପ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପାଇଁ, ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟ, ଯେଉଁମାନେ ଜଡ, ସେମାନେ ସମ୍ମିଳିତ।

ଏଵଂ ନିଵୃତ୍ତିଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞା କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞେନାଭିସଂହିତା। କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞେନ ପରିଜ୍ଞାତୋ ଭୋଗ୍ଯୋଽଯଂ ଵିଷଯସ୍ତ୍ଵିତି ।। ୫୯.

ଏଭଳି ନିବୃତ୍ତି ହେଉଛି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ଯିଏ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ସହିତ ଏକତ୍ୱରେ ଅଛନ୍ତି। କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିଲେ, ଏହି ବିଷୟ ଭୋଗ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।

ଋଷୀତ୍ଯେଷ ଗତୌ ଧାତୁଃଶ୍ରୁତୌ ସତ୍ଯେ ତପସ୍ଯଥ। ଏତତ୍ସନ୍ନିଯତେ ତସ୍ମିନ୍ ବ୍ରହ୍ମଣା ସ ଋଷିଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୫୯.

ହେ ଋଷି, 'ଋଷ୍' ଧାତୁର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଯିବା, ଶୁଣିବା, ସତ୍ୟ ରହିବା ଓ ତପସ୍ୟା କରିବା। ଯେଉଁଠି ଏହିଗୁଡିକ ରହିଛି, ସେଉଁଠିକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଋଷି ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ନିଵୃତ୍ତିସମକାଲଂ ତୁ ବୁଦ୍ଧ୍ଯାଵ୍ଯକ୍ତମୃଷିଃ ସ୍ଵଯମ୍। ପରଂ ହି ଋଷତେ ଯସ୍ମାତ୍ପରମର୍ଷିସ୍ତତଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୫୯.

ନିବୃତ୍ତି ସମୟରେ, ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଅପ୍ରକଟ ସ୍ୱୟଂ ଋଷି ହୁଏ। ସେ ପରମକୁ ଦେଖନ୍ତି, ତେଣୁ ସେ ପରମ ଋଷି ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ।

ଗତ୍ଯର୍ଥାଦୃଷତେର୍ଦ୍ଧାତୋର୍ନାମନିର୍ଵୃତ୍ତିରାଦିତଃ । ଯସ୍ମାଦେଷ ସ୍ଵଯମ୍ଭୂତସ୍ତସ୍ମାଚ୍ଚାତ୍ମର୍ଷିତା ସ୍ମୃତା। ଈଶ୍ଵରାଃ ସ୍ଵଯମୁଦ୍ଭୂତା ମାନସା ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୁତାଃ ।। ୫୯.

'ଋଷ୍' ଧାତୁର ଗତିର ଅର୍ଥରୁ ଏହି ନାମ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି। ସେ ସ୍ୱୟଂ ଜନ୍ମା, ତେଣୁ ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ। ଈଶ୍ୱରମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସ୍ୱୟଂ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ପୁଅ।

ଯସ୍ମାନ୍ନ ହନ୍ଯତେ ମାନୈର୍ମହାନ୍ ପରିଗତଃ ପୁରଃ। ଯସ୍ମାଦୃଷନ୍ତି ଯେ ଧୀରା ମହାନ୍ତଂ ସର୍ଵତୋ ଗୁଣୈଃ। ତସ୍ମାନ୍ମହର୍ଷଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ବୁଦ୍ଧେଃ ପରମଦର୍ଶିନଃ ।। ୫୯.

ଯେଉଁ ମହାନ୍ ପୂର୍ବରୁ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ମାପରେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ, ଏବଂ ଯେଉଁ ଧୀରମାନେ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ସହିତ ମହାନ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ମହାର୍ଷି ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ବୁଦ୍ଧି ଉପରେ ଦୃଷ୍ଟି ରଖନ୍ତି।

ଈଶ୍ଵରାଣାଂ ଶୁଭାସ୍ତେଷାଂ ମାନସାନ୍ତରସାଶ୍ଚ ତେ। ଅହଙ୍କାରଂ ତମଶ୍ଚୈଵ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଚ ଋଷିତାଙ୍ଗାତାଃ ।। ୫୯.

ଈଶ୍ୱରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁମାନେ ଶୁଭ ଓ ମନସିକ ଅନ୍ତରାତ୍ମା, ସେମାନେ ଅହଂକାର ଓ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଛାଡି, ଋଷିତ୍ୱର ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି।