ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ମନ୍ଵାଦଯଶ୍ଚ ଯେ ଶିଷ୍ଟା ଯେ ମଯା ପ୍ରାଗୁଦୀରିତାଃ। ତୈଃ ଶିଷ୍ଟୈଶ୍ଚରିତୋ ଧର୍ମଃ ସମ୍ଯଗେଵ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ।। ୫୯.

ମନୁ ଓ ଆଗରୁ କୁହାଯାଇଥିବା ଶିଷ୍ଟମାନେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ସଠିକ ଭାବରେ ଧର୍ମ ପାଳନ କରିଛନ୍ତି।

ତ୍ରଯୀ ଵାର୍ତା ଦଣ୍ଡନୀତିରିଜ୍ଯା ଵର୍ଣାଶ୍ରମାସ୍ତଥା। ଶିଷ୍ଟୈରାଚର୍ଯତେ ଯସ୍ମାନ୍ମନୁନା ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ। ପୂର୍ଵୈଃ ପୂର୍ଵଗତତ୍ଵାଚ୍ଚ ଶିଷ୍ଟାଚାରଃ ସ ଶାଶ୍ଵତଃ ।। ୫୯.

ତ୍ରୟୀ ବେଦ, ଜୀବିକା, ଦଣ୍ଡନୀତି, ଯଜ୍ଞ, ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ଏହି ଶିଷ୍ଟମାନେ ଓ ମନୁ ପୁନିପୁନି ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଛନ୍ତି; ପୂର୍ବଜମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କରିଥିଲେ, ଏହି ଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କ ଆଚରଣ ଚିରସ୍ଥାୟୀ।

ଦାନଂ ସତ୍ଯନ୍ତପୋଽଲୋଭୋ ଵିଦ୍ଯେଜ୍ଯାପ୍ରଜନୀ ଦଯା। ଅଷ୍ଟୌ ତାନି ଚରିତ୍ରାଣି ଶିଷ୍ଟାଚାରସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ ।। ୫୯.

ଦାନ, ସତ୍ୟ, ତପସ୍ୟା, ଅଲୋଭ, ଜ୍ଞାନ, ଯଜ୍ଞ, ଅପ୍ରଜନନ ଓ ଦୟା—ଏହି ଆଠଟି ଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କ ଆଚରଣର ଲକ୍ଷଣ।

ଶିଷ୍ଟା ଯସ୍ମାଚ୍ଚରନ୍ତ୍ଯେନଂ ମନୁଃ ସପ୍ତର୍ଷଯଶ୍ଚ ଵୈ। ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଶିଷ୍ଟାଚାରସ୍ତତଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୫୯.

ମନୁ ଓ ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଏହି ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ଏହି ଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କ ଆଚରଣ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି।

ଵିଜ୍ଞେଯଃ ଶ୍ରଵଣାତ୍ ଶ୍ରୌତଃ ସ୍ମରଣାତ୍ ସ୍ମାର୍ତ୍ତ ଉଚ୍ଯତେ। ଇଜ୍ଯା ଵେଦାତ୍ମକଃ ଶ୍ରୌତଃ ସ୍ମାର୍ତୋ ଵର୍ଣାଶ୍ରମାତ୍ମକଃ। ପ୍ରତ୍ଯଙ୍ଗାନି ଚ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଧର୍ମସ୍ଯେହ ତୁ ଲକ୍ଷଣମ୍ ।। ୫୯.

ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୌତ ଧର୍ମ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ସ୍ମରଣ ଦ୍ୱାରା ସ୍ମାର୍ତ ଧର୍ମ; ଯଜ୍ଞ ଓ ବେଦ ଆଧାରିତ ଧର୍ମ ଶ୍ରୌତ, ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ଆଧାରିତ ଧର୍ମ ସ୍ମାର୍ତ। ଏଠାରେ ଧର୍ମର ବିଶେଷ ଲକ୍ଷଣ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।

ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରଭୂତମର୍ଥଂ ଯଃ ପୃଷ୍ଟୋ ଵୈ ନ ନିଗୂହତି। ଯଥା ଭୂତପ୍ରଵାଦସ୍ତୁ ଇତ୍ଯେତତ୍ସତ୍ଯଲକ୍ଷଣମ୍ ।। ୫୯.

ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ସେ ଦେଖିଥିବା କିମ୍ବା ତାଙ୍କର ଧନ ସଂପତ୍ତି କିଛି ଲୁଚାଏ ନାହିଁ, ଯେପରି ଆସଲେ ଅଛି, ସେପରି କହେ—ଏହିଠାରେ ସତ୍ୟବାଦୀ ହେବାର ଚିହ୍ନ ଅଟୁଟ ରହିଛି।

ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ଜପୋ ମୌନଂ ନିରାହାରତ୍ଵମେଵ ଚ। ଇତ୍ଯେତତ୍ ତପସୋ ମୂଲଂ ସୁଘୋରଂ ତଦ୍ଦୁରାସଦମ୍ ।। ୫୯.

ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଜପ, ମୌନ ଓ ଉପବାସ—ଏହିମାନେ ତପସ୍ୟାର ମୂଳ ଭାବରେ ଗଣାଯାନ୍ତି, ଏହି ତପସ୍ୟା ଅତି କଠିନ ଓ ଦୁର୍ଲଭ।

ପଶୂନାଂ ଦ୍ରଵ୍ଯହଵିଷାମୃକ୍ସାମଯଜୁଷାଂ ତଥା। ଋତ୍ଵିଜାଂ ଦକ୍ଷିଣାନାଞ୍ଚ ସଂଯୋଗୋ ଯୋଗ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୫୯.

ପଶୁ, ଦ୍ରବ୍ୟ, ହବିଷ୍ୟ, ଘିଅ, ଋକ୍, ସାମ, ଯଜୁର୍ ଏହି ତିନି ବେଦ, ଋତ୍ବିଜ୍ ଓ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦିଆଯିବା ଦାନ—ଏମାନଙ୍କର ଏକତ୍ରିକରଣକୁ ଯଜ୍ଞର 'ଯୋଗ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଆତ୍ମଵତ୍ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ଯୋ ହିତାଯାହିତାଯ ଚ। ସମା ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ ଦୃଷ୍ଟିଃ କୃତ୍ସ୍ନା ହ୍ଯେଷା ଦଯା ସ୍ମୃତା ।। ୫୯.

ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ନିଜ ପରି ଭାବେ ଦେଖେ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପରେ ସମଭାବ ରଖି କାମ କରେ, ସେହି ସମଦୃଷ୍ଟିକୁ ଦୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଆକ୍ରୁଷ୍ଟୋଽଭିହତୋ ଵାପି ନାକ୍ରୋଶେଦ୍ଯୋ ନ ହନ୍ତି ଵା। ଵାଙ୍‌ମନଃକର୍ମଭିଃ କ୍ଷାନ୍ତିସ୍ତିତିକ୍ଷୈଷା କ୍ଷମା ସ୍ମୃତା ।। ୫୯.

ଯିଏ ଗାଳି ଦିଆଯିବା କିମ୍ବା ମାରି ଦିଆଯିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ କେବେ ମୁହଁରେ, ମନରେ କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରତିଶୋଧ ନେଇନାହାନ୍ତି, ସେହି ସହିଷ୍ଣୁତାକୁ କ୍ଷମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ସ୍ଵାମିନାରକ୍ଷ୍ଯମାଣାନାମୁତ୍ସୃଷ୍ଟାନାଞ୍ଚ ମୃତ୍ସୁ ଚ। ପରସ୍ଵାନାମନାଦାନମଲୋଭ ଇହ କୀର୍ତ୍ଯତେ ।। ୫୯.

ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଧନ, ଯାହା ଅରକ୍ଷିତ, ପଡ଼ିଥିବା କିମ୍ବା ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଇଛି, ତାହା ନେଇନଥିବାକୁ ଏଠାରେ ଅଲୋଭ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ମୈଥୁନସ୍ଯାସମାଚାରୋ ହ୍ଯଚିନ୍ତନମକଲ୍ପନମ୍। ନିଵୃତ୍ତିର୍ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ତଦଚ୍ଛିଦ୍ରଂ ଦମ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୫୯.

ଯେଉଁଠି ମୈଥୁନ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଦୂରେ ରହିବା, ଏହାକୁ ମନରେ ଭାବିବା ନାହିଁ, ଏବଂ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ନିବୃତ୍ତି ରହିବା—ଏହି ଅଖଣ୍ଡ ନିୟମକୁ ଦମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଆତ୍ମାର୍ଥଂ ଵା ପରାର୍ଥଂ ଵା ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣୀହ ଯସ୍ଯ ଵୈ। ନ ମିଥ୍ଯା ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ଶମସ୍ଯୈ ତତ୍ତୁ ଲକ୍ଷଣମ୍ ।। ୫୯.

ନିଜ ପାଇଁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ, ଯେଉଁଠି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ କେବେ ମିଥ୍ୟା କାମ କରୁନାହାନ୍ତି, ସେଠି ଶାନ୍ତିର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ।

ଦଶାତ୍ମକେ ଯୋ ଵିଷଯେ କାରଣେ ଚାଷ୍ଟଲକ୍ଷଣେ। ନ କ୍ରୁଧ୍ଯେତ୍ତୁ ପ୍ରତିହତଃ ସ ଜିତାତ୍ମା ଵିଭାଵ୍ଯତେ ।। ୫୯.

ଦଶ ପ୍ରକାର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅଷ୍ଟ ପ୍ରକାର କାରଣରେ, ଯିଏ ବାଧା ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧିତ ହୁଏନାହିଁ, ସେ ନିଜକୁ ଜିତିଥିବା ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ।

ଯଦ୍ଯଦିଷ୍ଟତମଂ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ନ୍ଯାଯେନୋପାଗତଞ୍ଚ ଯତ୍। ତତ୍ତଦ୍ଗୁଣଵତେ ଦେଯମିତ୍ଯେତଦ୍ଦାନଲକ୍ଷଣମ୍ ।। ୫୯.

ଯେଉଁ ଅତି ଆବଶ୍ୟକ ଜିନିଷ ନ୍ୟାୟରେ ମିଳିଥାଏ, ସେହି ଉପଯୁକ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ଦେବାକୁ ହେଉଛି ଦାନର ଲକ୍ଷଣ।

ଦାନଂ ତ୍ରିଵିଧମିତ୍ଯେତତ୍ କନିଷ୍ଠଜ୍ଯେଷ୍ଠମଧଯମମ୍ । ତତ୍ର ନୈଃଶ୍ରେଯସଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ କନିଷ୍ଠଂ ସ୍ଵାର୍ଥସିଦ୍ଧଯେ। କାରୁଣ୍ଯାତ୍ସର୍ଵଭୂତେଭ୍ଯଃ ସୁଵିଭାଗସ୍ତୁ ବନ୍ଧୁଷୁ ।। ୫୯.

ଦାନ ତିନି ପ୍ରକାର—ଅଧମ, ଉତ୍ତମ ଓ ମଧ୍ୟମ। ଏହାରୁ ଉତ୍ତମ ଦାନ ମୋକ୍ଷକୁ ଦେଉଛି, ଅଧମ ଦାନ ନିଜ ସ୍ବାର୍ଥ ପାଇଁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ କରୁଣାବଶତାରୁ ଦିଆଯାଏ, ଓ ବନ୍ଧୁବନ୍ଧବୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଠିକ୍ ଭାବରେ ବଣ୍ଟନ ହୁଏ।

ଶ୍ରୁତିସ୍ମୃତିଭ୍ଯାଂ ଵିହିତୋ ଧର୍ମୋ ଵର୍ଣାଶ୍ରମାତ୍ମକଃ। ଶିଷ୍ଟାଚାରାଵିରୁଦ୍ଧଶ୍ଚ ଧର୍ମଃ ସତ୍ସାଧୁସଙ୍ଗତଃ ।। ୫୯.

ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧର୍ମ ହେଉଛି ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ଉପରେ ଆଧାରିତ; ଏବଂ ଶିଷ୍ଟ ଲୋକଙ୍କ ଆଚରଣ ସହିତ ବିରୋଧ ନଥିବା ଧର୍ମ, ଭଲ ଓ ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ଥାଏ।

ଅପ୍ରଦ୍ଵେଷୋ ହ୍ଯନିଷ୍ଟେଷୁ ତଥେଷ୍ଟାନଭିନନ୍ଦନମ୍। ପ୍ରୀତିତାପଵିଷାଦେଭ୍ଯୋ ଵିନିଵୃତ୍ତିର୍ଵିରକ୍ତତା ।। ୫୯.

ଅପ୍ରିୟ ଲୋକଙ୍କୁ ଦ୍ୱେଷ ନ କରିବା, ପ୍ରିୟ ଜିନିଷରେ ଆନନ୍ଦ ନ କରିବା, ଓ ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ଶୋକରୁ ଦୂରେ ରହିବା—ଏହାକୁ ବିରକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ସଂନ୍ଯାସଃ କର୍ମଣୋ ନ୍ଯାସଃ କୃତାନାମକୃତୈଃ ସହ। କୁଶଲାକୁଶଲାନାଞ୍ଚ ପ୍ରହାଣଂ ତ୍ଯାଗ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୫୯.

ସଂନ୍ୟାସ ହେଉଛି କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କରିନଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ, ଭଲ ଓ ଖରାପ କାମ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେବା; ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅଵ୍ଯକ୍ତାଦ୍ଯୋଽଵିଶେଷାଚ୍ଚ ଵିକାରୋଽସ୍ମିନ୍ନଚେତନେ। ଚେତନାଚେତାନ୍ଯତ୍ଵଵିଜ୍ଞାନଂ ଜ୍ଞାନମୁଚ୍ଯତେ ।। ୫୯.

ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ବିଶେଷ ମଧ୍ୟରେ ତଫାତ୍, ଜଡ଼ ଜିନିଷର ରୂପାନ୍ତର, ଓ ଚେତନ ଓ ଅଚେତନ ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନତା ବୁଝିବାକୁ ଜ୍ଞାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ପ୍ରତ୍ଯଙ୍ଗାନାଂ ତୁ ଧର୍ମସ୍ଯ ଇତ୍ଯେତଲ୍ଲକ୍ଷଣଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଋଷିଭିର୍ଧର୍ମତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୈଃ ପୂର୍ଵେ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେଽନ୍ତରେ ।। ୫୯.

ଧର୍ମର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକର ଏହି ଲକ୍ଷଣ ପୂର୍ବତନ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ ଋଷିମାନେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, ଏହିପରି ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି।

ଅତ୍ର ଵୋ ଵର୍ତ୍ତଯିଷ୍ଯାମି ଵିଧିର୍ମନ୍ଵନ୍ତରସ୍ଯ ଯଃ । ଇତରେତରଵର୍ଣସ୍ଯ ଚାତୁର୍ଵର୍ଣସ୍ଯ ଚୈଵ ହି। ପ୍ରତିମନ୍ଵନ୍ତରଞ୍ଚୈଵ ଶ୍ରୁତିରନ୍ଯା ଵିଧୀଯତେ ।। ୫୯.

ଏଠି ମୁଁ ତୁମକୁ ମନ୍ବନ୍ତରର ନିୟମ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଣାଳୀ ପାଇଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଭିନ୍ନ ଶ୍ରୁତି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୁଏ।

ଋଚୋ ଯଜୂଷିଂ ସାମାନି ଯଥାଵତ୍ ପ୍ରତିଦୈଵତମ୍। ଆଭୂତସଂପ୍ଲଵସ୍ଯାପି ଵର୍ଜ୍ଯୈକଂ ଶତରୁଦ୍ରିଯମ୍ ।। ୫୯.

ଋକ୍, ଯଜୁର୍ ଓ ସାମ ବେଦର ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେବତା ପାଇଁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ପଢ଼ିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ବିଶ୍ୱ ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ମାତ୍ର ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ଛାଡ଼ି ଦେଉଛନ୍ତି।

ଵିଧିର୍ହୋତ୍ରଂ ତଥା ସ୍ତୋତ୍ରଂ ପୂର୍ଵଵତ୍ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତତେ। ଦ୍ରଵ୍ଯସ୍ତୋତ୍ରଂ ଗୁଣସ୍ତୋତ୍ରଂ କର୍ମ ସ୍ତୋତ୍ରଂ ତଥୈଵ ଚ। ଚତୁର୍ଥମାଭିଜନିକଂ ସ୍ତୋତ୍ରମେତଚ୍ଚତୁର୍ଵିଧମ୍ ।। ୫୯.

ବିଧି, ହୋମ ଓ ସ୍ତୋତ୍ର ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଚାଲିଥିଲା, ସେପରି ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଥାଏ। ଦ୍ରବ୍ୟର ସ୍ତୋତ୍ର, ଗୁଣର ସ୍ତୋତ୍ର, କର୍ମର ସ୍ତୋତ୍ର ଓ ଚତୁର୍ଥ, ବଂଶର ସ୍ତୋତ୍ର—ଏହି ଚାରି ପ୍ରକାରର ସ୍ତୋତ୍ର ଅଛି।

ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଯଥା ଦେଵା ଭଵନ୍ତି ଯେ। ପ୍ରଵର୍ତ୍ତଯତି ତେଷାଂ ଵୈ ବ୍ରହ୍ମସ୍ତୋତ୍ରଂ ଚତୁର୍ଵିଧମ୍। ଏଵଂ ମନ୍ତ୍ରଗୁଣାନାଞ୍ଚ ସମୁତ୍ପତ୍ତିଶ୍ଚତୁର୍ଵିଧା ।। ୫୯.

ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଯେପରି ଦେବତାମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ଚତୁର୍ବିଧ ସ୍ତୋତ୍ର ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ମନ୍ତ୍ର ଓ ତାଙ୍କର ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ଚାରି ପ୍ରକାରରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ଅଥର୍ଵଯଜୁଷାଂ ସାମ୍ନାଂ ଵେଦେଷ୍ଵିହ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ । ଋଷୀଣାନ୍ତପ୍ଯତାମୁଗ୍ରନ୍ତପଃ ପରମଦୁଶ୍ଚରମ୍ ।। ୫୯.

ଏଠି ଅଥର୍ବ, ଯଜୁସ୍ ଓ ସାମ ଭେଦରେ ଋଷିମାନେ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ।

ମନ୍ତ୍ରାଃ ପ୍ରାଦୁର୍ବଭୂଵୁର୍ହି ପୂର୍ଵମନ୍ଵନ୍ତରେଷ୍ଵିହ। ପରିତୋଷାଦ୍ଭଯାଦ୍ଦୁଃଖାତ୍ସୁଖାଚ୍ଛୋକାଚ୍ଚ ପଞ୍ଚଧା ।। ୫୯.

ପୂର୍ବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଏଠାରେ ମନ୍ତ୍ରମାନେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲେ—ସନ୍ତୋଷ, ଭୟ, ଦୁଃଖ, ସୁଖ ଓ ଶୋକରୁ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇଥିଲା।

ଋଷୀଣାଂ ତପଃକାର୍ତ୍ସ୍ନ୍ଯେନ ଦର୍ଶନେନ ଯଦୃଚ୍ଛଯା। ଋଷୀଣାଂ ଯଦୃଷିତ୍ଵଂ ହି ତଦ୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମୀହ ଲକ୍ଷଣୈଃ ।। ୫୯.

ଋଷିମାନଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତପସ୍ୟା ଓ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତିଭାବରେ, ଋଷି ହେବାର ଯେ ଲକ୍ଷଣ, ଏଠାରେ ମୁଁ ତାହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।

ଅତୀତାନାଗତାନାନ୍ତୁ ପଞ୍ଚଧା ଋଷିରୁଚ୍ଯତେ। ଅତସ୍ତ୍ଵୃଷୀଣାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ହ୍ଯାର୍ଷସ୍ଯ ଚ ସମୁଦ୍ଭଵମ୍ ।। ୫୯.

ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରରେ ଋଷି କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି ମୁଁ ଏଠାରେ ଋଷିମାନେ କିଏ ଓ ତାଙ୍କର ଋଷିତ୍ୱ କେମିତି ହେଲା, ସେଥିର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା କହିବି।