ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଇତ୍ଯେତେ ଵୈ ପରିକ୍ରାନ୍ତା ଭାଵା ଯେ ଦିଵ୍ଯମାନୁଷାଃ। ପଶୂନାଂ ପକ୍ଷିଣାଞ୍ଚୈଵ ସ୍ଥାଵରାଣାଂ ନିବୋଧତ ।। ୫୯.

ଏପରି ଦିବ୍ୟ ଓ ମାନବ ଜନମାନଙ୍କର ଭାବ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଗଲା; ଏବେ ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଜାଣ।

ଗାଵୋ ହ୍ଯଜା ମହିଷ୍ଯୋଽଶ୍ଵା ହସ୍ତିନଃ ପକ୍ଷିଣୋ ନଗାଃ। ଉପଯୂକ୍ତାଃ କ୍ରିଯାସ୍ଵେତେ ଯଜ୍ଞିଯାସ୍ଵିହ ସର୍ଵଶଃ ।। ୫୯.

ଗାଁ, ମେଁଢା, ମହିଷ, ଘୋଡା, ହାତୀ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଗଛମାନେ—ଏମାନେ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ଯଜ୍ଞରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୋଗ୍ୟ।

ଦେଵସ୍ଥାନେଷୁ ଜାଯନ୍ତେ ତଦ୍ରୂପା ଏଵ ତେ ପୁନଃ । ଯଥାଶଯୋପଭୋଗାସ୍ତୁ ଦେଵାନାଂ ଶୁଭମୂର୍ତ୍ତଯଃ ।। ୫୯.

ଏମାନେ ଦେବମାନଙ୍କ ନିବାସରେ ଏହି ରୂପରେ ପୁନି ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ଦେବମାନଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଓ ଉପଭୋଗ ଅନୁଯାୟୀ, ସେମାନଙ୍କର ଶୁଭ ଶରୀର ହୁଏ।

ତେଷାଂ ରୂପାନୁରୂପୈସ୍ତୈଃ ପ୍ରମାଣୈଃ ସ୍ଥାଣୁଜଙ୍ଗମୈଃ। ମନୋଜ୍ଞୈସ୍ତତ୍ତ୍ଵଭାଵଜ୍ଞୈଃ ସୁଖିନୋ ହ୍ଯୁପପେଦିରେ ।। ୫୯.

ସ୍ଥିର ଓ ଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିଜ ରୂପ ଓ ମାପ ଅନୁଯାୟୀ, ମନୋହର ଓ ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ ହୋଇ, ସୁଖ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।

ଅତଃ ଶିଷ୍ଟାନ୍ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସତଃ ସାଧୂଂସ୍ତଥୈଵ ଚ। ସଦିତି ବ୍ରହ୍ମଣଃ ଶବ୍ଦସ୍ତଦ୍ଵନ୍ତୋ ଯେ ଭଵନ୍ତ୍ଯୁତ। ସାଯୁଜ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋଽତ୍ଯନ୍ତଂ ତେନ ସନ୍ତଃ ପ୍ରଜକ୍ଷ୍ଯତେ ।। ୫୯.

ଏବେ ଶେଷ ଓ ଭଲ ମନ୍ଦ ଲୋକମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବି; 'ସତ୍' ଶବ୍ଦ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଆସିଛି, ଯେଉଁମାନେ ଏହା ଧାରଣ କରନ୍ତି ସେମାନେ 'ସନ୍ତ' ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; ବ୍ରହ୍ମ ସହ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକତା ହେଲେ 'ସନ୍ତ' ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ।

ଦଶାତ୍ମକେ ଯେ ଵିଷଯେ କାରଣେ ଚାଷ୍ଟଲକ୍ଷଣେ । ନ କ୍ରୁଧ୍ଯନ୍ତି ନ ହୃଷ୍ଯନ୍ତି ଜିତାତ୍ମାନସ୍ତୁ ତେ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୫୯.

ଯେଉଁମାନେ ଦଶପ୍ରକାର ବିଷୟ ଓ ଅଷ୍ଟପ୍ରକାର କାରଣରେ କ୍ରୋଧ ନକରନ୍ତି, ଆନନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ନକରନ୍ତି, ନିଜକୁ ଜିତିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହିପରି ଚିହ୍ନିତ।

ସାମାନ୍ଯେଷୁ ଚ ଧର୍ମେଷୁ ତଥା ଵୈଶେଷିକେଷୁ ଚ। ବ୍ରହ୍ମକ୍ଷତ୍ରଵିଶୋ ଯୁକ୍ତା ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାଦ୍ଦ୍ଵିଜାତଯଃ ।। ୫୯.

ସାଧାରଣ ଓ ବିଶେଷ ଧର୍ମରେ, ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ସେମାନେ ଦ୍ୱିଜ ଭାବରେ ଗଣାଯାନ୍ତି।

ଵର୍ଣାଶ୍ରମେଷୁ ଯୁକ୍ତସ୍ଯ ସ୍ଵର୍ଗଗୋମୁଖଚାରିଣଃ। ଶ୍ରୌତସ୍ମାର୍ତସ୍ଯ ଧର୍ମସ୍ଯ ଜ୍ଞାନାଦ୍ଧର୍ମଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୫୯.

ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ସ୍ବର୍ଗ ଓ ଗୋମୁଖ ପଥରେ ଚାଲିଥିବା, ଶ୍ରୌତ ଓ ସ୍ମାର୍ତ ଧର୍ମକୁ ପାଳନ କରୁଥିବା ଜଣେ ଜଣେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଯେ ଧର୍ମକୁ କରେ, ତାହାକୁ ସତ୍ୟ ଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଵିଦ୍ଯାଯାଃ ସାଧନାତ୍ସାଧୁର୍ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଗୁରୋର୍ହିତଃ। କ୍ରିଯାଣାଂ ସାଧନାଚ୍ଚୈଵ ଗୃହସ୍ଥଃ ସାଧୁରୁଚ୍ଯତେ ।। ୫୯.

ଜ୍ଞାନ ଅନ୍ୱେଷଣ କରି, ଗୁରୁଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିବା ଶିଷ୍ୟ ନିଷ୍ଠାବାନ ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା ଗୃହସ୍ଥ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍ଠାବାନ ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ।

ସାଧନାତ୍ତପସୋଽରଣ୍ଯେ ସାଧୁର୍ଵୈଖାନସଃ ସ୍ମୃତଃ। ଯତମାନୋ ଯତିଃ ସାଧୁଃ ସ୍ମୃତୋ ଯୋଗସ୍ଯ ସାଧନାତ୍ ।। ୫୯.

ଅରଣ୍ୟରେ ତପସ୍ୟା କରି ଯେ ବାନପ୍ରସ୍ଥୀ ନିଷ୍ଠାବାନ ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ଯୋଗରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ଯେ ଯତି ସ୍ଵ-ନିୟମରେ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ସେ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍ଠାବାନ ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ।

ଏଵମାଶ୍ରମଧର୍ମାଣାଂ ସାଧନାତ୍ ସାଧଵଃ ସ୍ମୃତାଃ। ଗୃହସ୍ଥୋ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଚ ଵାନପ୍ରସ୍ଥୋଽଥ ଭିକ୍ଷୁକଃ ।। ୫୯.

ଏଭଳି ଆଶ୍ରମ ଧର୍ମର ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିବା ଗୃହସ୍ଥ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ବାନପ୍ରସ୍ଥୀ ଓ ଭିକ୍ଷୁକ ମାନେ ନିଷ୍ଠାବାନ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି।

ନ ଚ ଦେଵା ନ ପିତରୋ ମୁନଯୋ ନ ଚ ମାନଵାଃ। ଅଯଂ ଧର୍ମୋ ହ୍ଯଯଂ ନେତି ବ୍ରୁଵନ୍ତୋଽଭିନ୍ନଦର୍ଶନାଃ ।। ୫୯.

ଦେବତା, ପିତୃ, ଋଷି ଓ ମାନବମାନେ 'ଏହି ଧର୍ମ, ଏହି ନୁହେଁ' ବୋଲି କହିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ଦୃଷ୍ଟିରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ଦେଖାନ୍ତି ନାହିଁ।

ଧର୍ମାଧର୍ମାଵିହ ପ୍ରୋକ୍ତୌ ଶବ୍ଦାଵେତୌ କ୍ରିଯାତ୍ମକୌ। କୁଶଲାକୁଶଲଂ କର୍ମ ଧର୍ମା ଧର୍ମାଵିତି ସ୍ମୃତୌ ।। ୫୯.

ଏଠାରେ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ଦୁଇଟି ଶବ୍ଦ ରୂପେ କୁହାଯାଇଛି, ଦୁଇଁଟି କାର୍ଯ୍ୟ ଭିତ୍ତିକ; ପାରମ୍ପରିକ ରୂପରେ, ନିପୁଣ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଧର୍ମ ଓ ଅନିପୁଣ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଧାରଣା ଧୃତିରିତ୍ଯର୍ଥାଦ୍ଧାତୋର୍ଧର୍ମଃ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଃ । ଅଧାରଣେଽମହତ୍ତ୍ଵେ ଚ ଅଧର୍ମ ଇତି ଚୋଚ୍ଯତେ ।। ୫୯.

'ଧୃ' ଧାତୁ ରୁ 'ଧାରଣ' ଓ 'ଧୃତି' ଅର୍ଥରୁ ଧର୍ମ କୁହାଯାଏ; ଯାହା ଧାରଣ କରେନି, ଅପରିପାକ୍ବ ଓ ଅମହତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ତାହାକୁ ଅଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅତ୍ରେଷ୍ଟପ୍ରାପକା ଧର୍ମା ଆଚାର୍ଯୈରୁପଦିଶ୍ଯତେ। ଵୃଦ୍ଧା ହ୍ଯଲୋଲୁପାଶ୍ଚୈଵ ଆତ୍ମଵନ୍ତୋ ହ୍ଯଦମ୍ଭକାଃ। ସମ୍ଯଗ୍ଵିନୀତା ଋଜଵସ୍ତାନାଚାର୍ଯାନ୍ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ ।। ୫୯.

ଏଠାରେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳକୁ ପାଇବା ଧର୍ମ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଶିଖାଇଥାନ୍ତି; ବୃଦ୍ଧ, ଲୋଭ ନଥିବା, ଆତ୍ମନିୟମ ରଖିଥିବା, ଚତୁର, ନିଷ୍ଠାବାନ ଓ ସଠିକ ଆଚରଣ ରଖିଥିବା ଲୋକମାନେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି।

ସ୍ଵଯମାଚରତେ ଯସ୍ମାଦାଚାରଂ ସ୍ଥାପଯତ୍ଯପି। ଆଚିନୋତି ଚ ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥାନ୍ଯମୈଃ ସନ୍ନିଯମୈର୍ଯୁତଃ ।। ୫୯.

ଯେ ନିଜେ ଆଚରଣ କରେ, ଆଚାରଣକୁ ସ୍ଥାପନ କରେ, ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥକୁ ସଂଗ୍ରହ କରେ, ସ୍ଵ-ନିୟମ ଓ ଶିଷ୍ଟତାରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।

ପୂର୍ଵେଭ୍ଯୋ ଵେଦଯିତ୍ଵେହ ଶ୍ରୌତଂ ସପ୍ତର୍ଷଯୋଽବ୍ରୁଵନ୍। ଋଚୋ ଯଜୂଂଷି ସାମାନି ବ୍ରହ୍ମଣୋଽଙ୍ଗାନି ଚ ଶ୍ରୁତିଃ ।। ୫୯.

ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କୁ ଜାଣି, ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ଏଠାରେ ବେଦ ଆଧାରିତ ଧର୍ମ କୁହିଥିଲେ—ଋକ୍, ଯଜୁସ୍, ସାମ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ବେଦର ଅଙ୍ଗଗୁଡିକ।

ମନ୍ଵନ୍ତରସ୍ଯାତୀତସ୍ଯ ସ୍ମୃତ୍ଵାଚାରଂ ପୁନର୍ଜଗୌ। ତସ୍ମାତ୍ସ୍ମାର୍ତଃ ସ୍ମୃତୋ ଧର୍ମୋ ଵର୍ଣାଶ୍ରମଵିଭାଗଜଃ ।। ୫୯.

ପୂର୍ବ ମନ୍ୱନ୍ତରର ଆଚରଣକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ସେ ପୁନି ଶିଖାଇଲେ; ଏହିପରି, ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ବିଭାଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଧର୍ମକୁ ସ୍ମାର୍ତ ଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ସ ଏଷ ଦ୍ଵିଵିଧୋ ଧର୍ମଃ ଶିଷ୍ଟାଚାର ଇହୋଚ୍ଯତେ। ଶେଷଶବ୍ଦାତ୍ ଶିଷ୍ଟ ଇତି ଶିଷ୍ଟାଚାରଃ ପ୍ରଚକ୍ଷ୍ଯତେ ।। ୫୯.

ଏହି ଦୁଇପ୍ରକାର ଧର୍ମକୁ ଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କ ଆଚରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; 'ଶେଷ' ଶବ୍ଦରୁ ଶିଷ୍ଟ ଅର୍ଥ ନିକଳିଥିବାରୁ, ଏହି ଆଚରଣକୁ ଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କ ଆଚରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ଯେ ଶିଷ୍ଟା ଇହ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ଧାର୍ମିକାଃ। ମନୁଃ ସପ୍ତର୍ଷଯଶ୍ଚୈଵ ଲୋକସନ୍ତାନକାରଣାତ୍। ଧର୍ମାର୍ଥଂ ଯେ ଚ ଶିଷ୍ଟ ଵୈ ଯାଥାତଥ୍ଯଂ ପ୍ରଚକ୍ଷ୍ଯତେ ।। ୫୯.

ମନ୍ୱନ୍ତରଗୁଡିକରେ ଯେ ଶିଷ୍ଟ ଧାର୍ମିକ ଲୋକମାନେ ରହନ୍ତି—ମନୁ ଓ ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ, ଲୋକର ଅବିରତି ପାଇଁ—ଏବଂ ଯେମାନେ ଧର୍ମକୁ ସତ୍ୟ ଭାବରେ କୁହନ୍ତି, ସେମାନେ ଶିଷ୍ଟ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି।

ମନ୍ଵାଦଯଶ୍ଚ ଯେ ଶିଷ୍ଟା ଯେ ମଯା ପ୍ରାଗୁଦୀରିତାଃ। ତୈଃ ଶିଷ୍ଟୈଶ୍ଚରିତୋ ଧର୍ମଃ ସମ୍ଯଗେଵ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ।। ୫୯.

ମନୁ ଓ ଆଗରୁ କୁହାଯାଇଥିବା ଶିଷ୍ଟମାନେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ସଠିକ ଭାବରେ ଧର୍ମ ପାଳନ କରିଛନ୍ତି।

ତ୍ରଯୀ ଵାର୍ତା ଦଣ୍ଡନୀତିରିଜ୍ଯା ଵର୍ଣାଶ୍ରମାସ୍ତଥା। ଶିଷ୍ଟୈରାଚର୍ଯତେ ଯସ୍ମାନ୍ମନୁନା ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ। ପୂର୍ଵୈଃ ପୂର୍ଵଗତତ୍ଵାଚ୍ଚ ଶିଷ୍ଟାଚାରଃ ସ ଶାଶ୍ଵତଃ ।। ୫୯.

ତ୍ରୟୀ ବେଦ, ଜୀବିକା, ଦଣ୍ଡନୀତି, ଯଜ୍ଞ, ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ଏହି ଶିଷ୍ଟମାନେ ଓ ମନୁ ପୁନିପୁନି ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଛନ୍ତି; ପୂର୍ବଜମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କରିଥିଲେ, ଏହି ଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କ ଆଚରଣ ଚିରସ୍ଥାୟୀ।

ଦାନଂ ସତ୍ଯନ୍ତପୋଽଲୋଭୋ ଵିଦ୍ଯେଜ୍ଯାପ୍ରଜନୀ ଦଯା। ଅଷ୍ଟୌ ତାନି ଚରିତ୍ରାଣି ଶିଷ୍ଟାଚାରସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ ।। ୫୯.

ଦାନ, ସତ୍ୟ, ତପସ୍ୟା, ଅଲୋଭ, ଜ୍ଞାନ, ଯଜ୍ଞ, ଅପ୍ରଜନନ ଓ ଦୟା—ଏହି ଆଠଟି ଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କ ଆଚରଣର ଲକ୍ଷଣ।

ଶିଷ୍ଟା ଯସ୍ମାଚ୍ଚରନ୍ତ୍ଯେନଂ ମନୁଃ ସପ୍ତର୍ଷଯଶ୍ଚ ଵୈ। ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଶିଷ୍ଟାଚାରସ୍ତତଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୫୯.

ମନୁ ଓ ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଏହି ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ଏହି ଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କ ଆଚରଣ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି।

ଵିଜ୍ଞେଯଃ ଶ୍ରଵଣାତ୍ ଶ୍ରୌତଃ ସ୍ମରଣାତ୍ ସ୍ମାର୍ତ୍ତ ଉଚ୍ଯତେ। ଇଜ୍ଯା ଵେଦାତ୍ମକଃ ଶ୍ରୌତଃ ସ୍ମାର୍ତୋ ଵର୍ଣାଶ୍ରମାତ୍ମକଃ। ପ୍ରତ୍ଯଙ୍ଗାନି ଚ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଧର୍ମସ୍ଯେହ ତୁ ଲକ୍ଷଣମ୍ ।। ୫୯.

ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୌତ ଧର୍ମ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ସ୍ମରଣ ଦ୍ୱାରା ସ୍ମାର୍ତ ଧର୍ମ; ଯଜ୍ଞ ଓ ବେଦ ଆଧାରିତ ଧର୍ମ ଶ୍ରୌତ, ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ଆଧାରିତ ଧର୍ମ ସ୍ମାର୍ତ। ଏଠାରେ ଧର୍ମର ବିଶେଷ ଲକ୍ଷଣ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।

ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରଭୂତମର୍ଥଂ ଯଃ ପୃଷ୍ଟୋ ଵୈ ନ ନିଗୂହତି। ଯଥା ଭୂତପ୍ରଵାଦସ୍ତୁ ଇତ୍ଯେତତ୍ସତ୍ଯଲକ୍ଷଣମ୍ ।। ୫୯.

ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ସେ ଦେଖିଥିବା କିମ୍ବା ତାଙ୍କର ଧନ ସଂପତ୍ତି କିଛି ଲୁଚାଏ ନାହିଁ, ଯେପରି ଆସଲେ ଅଛି, ସେପରି କହେ—ଏହିଠାରେ ସତ୍ୟବାଦୀ ହେବାର ଚିହ୍ନ ଅଟୁଟ ରହିଛି।

ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ଜପୋ ମୌନଂ ନିରାହାରତ୍ଵମେଵ ଚ। ଇତ୍ଯେତତ୍ ତପସୋ ମୂଲଂ ସୁଘୋରଂ ତଦ୍ଦୁରାସଦମ୍ ।। ୫୯.

ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଜପ, ମୌନ ଓ ଉପବାସ—ଏହିମାନେ ତପସ୍ୟାର ମୂଳ ଭାବରେ ଗଣାଯାନ୍ତି, ଏହି ତପସ୍ୟା ଅତି କଠିନ ଓ ଦୁର୍ଲଭ।

ପଶୂନାଂ ଦ୍ରଵ୍ଯହଵିଷାମୃକ୍ସାମଯଜୁଷାଂ ତଥା। ଋତ୍ଵିଜାଂ ଦକ୍ଷିଣାନାଞ୍ଚ ସଂଯୋଗୋ ଯୋଗ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୫୯.

ପଶୁ, ଦ୍ରବ୍ୟ, ହବିଷ୍ୟ, ଘିଅ, ଋକ୍, ସାମ, ଯଜୁର୍ ଏହି ତିନି ବେଦ, ଋତ୍ବିଜ୍ ଓ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦିଆଯିବା ଦାନ—ଏମାନଙ୍କର ଏକତ୍ରିକରଣକୁ ଯଜ୍ଞର 'ଯୋଗ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଆତ୍ମଵତ୍ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ଯୋ ହିତାଯାହିତାଯ ଚ। ସମା ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ ଦୃଷ୍ଟିଃ କୃତ୍ସ୍ନା ହ୍ଯେଷା ଦଯା ସ୍ମୃତା ।। ୫୯.

ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ନିଜ ପରି ଭାବେ ଦେଖେ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପରେ ସମଭାବ ରଖି କାମ କରେ, ସେହି ସମଦୃଷ୍ଟିକୁ ଦୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।