ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଅନାଗତେଷୁ ତଦ୍ଵଚ୍ଚ ତର୍କ୍କଃ କାର୍ଯୋ ଵିଜାନତା। ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଅତୀତାନାଗତେଷ୍ଵିହ ।। ୫୮.

ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଆଗାମୀ ମନ୍ବନ୍ତର ଓ ଗତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଏହିପରି ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ।

ମନ୍ଵନ୍ତରେଣ ଚୈକେନ ସର୍ଵାଣ୍ଯେଵାନ୍ତରାଣି ଵୈ। ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତାନି ଵିଜାନୀଦ୍ଵଂ କଲ୍ପେ କଲ୍ପେନ ଚୈଵ ହି ।। ୫୮.

ଏକ ମନ୍ବନ୍ତର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଅନ୍ତରାଳ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଯାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପରେ ଏହି କଥା ବୁଝିବା ଉଚିତ।

ଅସ୍ଯାଭିମାନିନଃ ସର୍ଵେ ନାମରୂପୈର୍ଭଵନ୍ତ୍ଯୁତ। ଦେଵା ହ୍ଯଷ୍ଟଵିଧା ଯେ ଚ ଇହ ମନ୍ଵନ୍ତରେଶ୍ଵରାଃ ।। ୫୮.

ଏହି ଅଭିମାନ ଧାରଣ କରୁଥିବା ସମସ୍ତେ ନାମ ଓ ରୂପ ନେଇ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ଏଠି ଅଷ୍ଟପ୍ରକାର ଦେବତା ଓ ମନ୍ବନ୍ତରର ଶାସକମାନେ ଅଛନ୍ତି।

ଋଷଯୋ ମନଵଶ୍ଚୈଵ ସର୍ଵେ ତୁଲ୍ଯାଃ ପ୍ରଯୋଜନୈଃ। ଏଵଂ ଵର୍ଣାଶ୍ରମାଣାନ୍ତୁ ପ୍ରଵିଭାଗୋ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ।। ୫୮.

ଋଷିମାନେ ଓ ମନୁମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ବିଭାଗ ହୁଏ।

ଯୁଗସ୍ଵଭାଵାଚ୍ଚ ତଥା ଵିଧତ୍ତେ ଵୈ ସଦା ପ୍ରଭୁଃ । ଵର୍ଣାଶ୍ରମଵିଭାଗଶ୍ଚ ଯୁଗାନି ଯୁଗସିଦ୍ଧଯେ ।। ୫୮.

ଯୁଗର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ, ପ୍ରଭୁ ସଦା ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ବିଭାଗ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଯାହା ଯୁଗର ସଫଳତା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ।

ଅନୁଷଙ୍ଗଃ ସମାଖ୍ଯାତଃ ସୃଷ୍ଟିସର୍ଗନ୍ନିବୋଧତ। ଵିସ୍ତରେଣାନୁପୂର୍ଵ୍ଯା ଚ ସ୍ଥିତିଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଯୁଗେଷ୍ଵିହ ।। ୫୮.

ଏଯାଁତିକି ସମ୍ପର୍କ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଏବେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ଏଠି ଯୁଗମାନେର କ୍ରମିକ ଅବସ୍ଥାକୁ ଆମେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କହିବି।

ଯୁଗେଷୁ ଯାସ୍ତୁ ଜାଯନ୍ତେ ପ୍ରଜାସ୍ତା ଵୈ ନିବୋଧତ। ଆଶୁରୀ ସର୍ପଗୋପକ୍ଷିପୈଶାଚୀ ଯକ୍ଷରାକ୍ଷସୀ। ଯସ୍ମିନ୍ ଯୁଗେ ଚ ସମ୍ଭୂତିସ୍ତାସାଂ ଯାଵତ୍ତୁ ଜୀଵିତମ୍ ।। ୫୯.

ଯୁଗମାନେରେ ଯେଉଁ ପ୍ରଜାମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ଅସୁରୀ, ସର୍ପ, ଗୋପ, ପିଶାଚୀ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସୀ — ଯେଉଁ ଯୁଗରେ ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କର ଆୟୁ ଥାଏ।

ପିଶାଚାସୁରଗନ୍ଧର୍ଵା ଯକ୍ଷରାକ୍ଷସପନ୍ନଗାଃ। ଯୁଗମାତ୍ରନ୍ତୁ ଜୀଵନ୍ତି ଋତେ ମୃତ୍ଯୁଵଧେନ ତେ ।। ୫୯.

ପିଶାଚ, ଅସୁର, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଓ ସର୍ପମାନେ ଯୁଗର ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଞ୍ଚନ୍ତି, ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଛାଡି।

ମାନୁଷାଣାଂ ପଶୂନାଞ୍ଚ ପକ୍ଷିଣାଂ ସ୍ଥାଵରୈଃସହ। ତେଷାମାଯୁଃ ପରିକ୍ରାନ୍ତଂ ଯୁଗଧର୍ମେଷୁ ସର୍ଵଶଃ ।। ୫୯.

ମଣିଷ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କର ଆୟୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଯୁଗର ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।

ଅସ୍ଥିତିସ୍ତୁ କଲୌ ଦୃଷ୍ଟା ଭୂତାନାମାଯୁଷସ୍ତୁ ଵୈ। ପରମାଯୁଃ ଶତନ୍ତ୍ଵେତନ୍ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ କଲୌ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୫୯.

କଳିଯୁଗରେ ଜୀବମାନଙ୍କର ଆୟୁ ହ୍ରାସ ହୋଇଛି; ଏହି ଯୁଗରେ ମାନବମାନଙ୍କର ସର୍ବାଧିକ ଆୟୁ ଏକଶ ଅବଧି ହେବାକୁ କହାଯାଇଛି।

ଦେଵାସୁରପ୍ରମାଣାତ୍ତୁ ସପ୍ତସପ୍ତାଙ୍ଗୁଲଂ ହ୍ରସତ୍। ଅହ୍ଗୁଲାନାଂ ଶତଂ ପୂର୍ଣମଷ୍ଟପଞ୍ଚାଶଦୁତ୍ତରମ୍ ।। ୫୯.

ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନଙ୍କର ମାପରେ ଚାଲିଲେ, ଏହାରୁ ଉନଚାଳିଶ ଅଂଗୁଳ ହ୍ରାସ ହୋଇଥାଏ; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାପ ଏକଶ ଅଂଗୁଳ, ତାପରେ ଅଠାଉନ୍ସ ଅଂଗୁଳ ଅଧିକ।

ଦେଵାସୁରପ୍ରମାଣନ୍ତଦୁଚ୍ଛ୍ରାଯଂ କଲିଜୈଃ ସ୍ମୃତମ୍। ଚତ୍ଵାରଶ୍ଚାପ୍ଯଶୀତିଶ୍ଚ କଲିଜୈରଙ୍ଗୁଲୈଃ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୫୯.

ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନଙ୍କର ମାପକୁ କଳିଯୁଗର ଜନମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଛ୍ରାୟ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; କଳିଯୁଗରେ ଏହା ଚଉଉଠି ଅଂଗୁଳ ହେବାକୁ କହାଯାଇଛି।

ସ୍ଵେନାଙ୍ଗୁଲପ୍ରମାଣେନ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵମାପାଦମସ୍ତକମ୍। ଇତ୍ଯେଷ ମାନୁଷୋତ୍ସେଧୋ ହ୍ରସତୀହ ଯୁଗାନ୍ତିକେ ।। ୫୯.

ନିଜ ଅଂଗୁଳ ମାପରେ, ପାଦରୁ ମୁଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେତେ ଉଚ୍ଛ୍ରାୟ ହୁଏ, ଏହି ମାନବ ଉଚ୍ଛ୍ରାୟ ଯୁଗର ଶେଷରେ ହ୍ରାସ ହୋଇଯାଏ।

ସର୍ଵେଷୁ ଯୁଗକାଲେଷୁ ଅତୀତାନାଗତେଷ୍ଵିହ। ସ୍ଵେନାଙ୍ଗୁଲପ୍ରମାଣେନ ଅଷ୍ଟତାଲଃ ସ୍ମୃତୋ ନରଃ ।। ୫୯.

ସମସ୍ତ ଯୁଗରେ, ପୂର୍ବ ଓ ପରେ, ନିଜ ଅଂଗୁଳ ମାପରେ ମାନବ ଅଷ୍ଟ ତାଳ ଉଚ୍ଛ୍ରାୟ ହେବାକୁ କହାଯାଇଛି।

ଆପାଦତୋ ମସ୍ତକନ୍ତୁ ନଵତାଲୋ ଭଵେତ୍ତୁ ଯଃ। ସଂହତାଜାନୁବାହୁସ୍ତୁ ସ ସୁରୈରପି ପୂଜ୍ଯତେ ।। ୫୯.

ଯିଏ ପାଦରୁ ମୁଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନଉ ତାଳ ଉଚ୍ଛ୍ରାୟ ଓ ଯିଏର ହାତ ଜଣ୍ଘାକୁ ଯୋଡି ଯାଏ, ସେ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ ହୁଏ।

ଗଵାଶ୍ଵହସ୍ତିନାଞ୍ଚୈଵ ମହିଷ ସ୍ଥାଵରାତ୍ମନାମ୍। କ୍ରମେଣୈତେନ ଯୋଗେନ ହ୍ରାସଵୃଦ୍ଧୀ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ।। ୫୯.

ଗାଁ, ଘୋଡା, ହାତୀ, ମହିଷ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ମାପ ଏହି ମାନା ଅନୁଯାୟୀ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ କ୍ରମେ ହ୍ରାସ କିମ୍ବା ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ।

ଷଟ୍ସପ୍ତତ୍ଯଙ୍ଗୁଲୋତ୍ସେଧଃ ପଶୂନାଂ କକୁଦସ୍ତୁ ଵୈ। ଅଙ୍ଗୁଲାଷ୍ଟଶତଂ ପୂର୍ଣମୁତ୍ସେଧଃ କରିଣାଂ ସ୍ମୃତଃ ।। ୫୯.

ଗୋମାନଙ୍କର କୁହୁଡ଼ିରେ ଉଚ୍ଛ୍ରାୟ ଛଉଉଠି ଅଂଗୁଳ; ହାତୀମାନଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଚ୍ଛ୍ରାୟ ଏକଶ ଆଠ ଅଂଗୁଳ ହେବାକୁ କହାଯାଇଛି।

ଅଙ୍ଗୁଲାନାଂ ସହସ୍ରନ୍ତୁ ଚତ୍ଵାରିଂଶାଙ୍ଗୁଲଂ ଵିନା । ପଞ୍ଚାଶତଂ ହଯାନାଞ୍ଚ ଉତ୍ସେଧଃ ଶାଖିନାଂ ସ୍ମୃତଃ ।। ୫୯.

ଘୋଡାମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଛ୍ରାୟ ଏକହଜାର ଅଂଗୁଳ, ଚଉଉଠି ଅଂଗୁଳ କମ; ଗଛମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଛ୍ରାୟ ପଞ୍ଚାଶ ଅଂଗୁଳ ହେବାକୁ କହାଯାଇଛି।

ମାନୁଷସ୍ଯ ଶରୀରସ୍ଯ ସନ୍ନିଵେଶସ୍ତୁ ଯାଦୃଶଃ। ତଲ୍ଲକ୍ଷଣସ୍ତୁ ଦେଵାନାଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ତତ୍ତ୍ଵର୍ଶନାତ୍ ।। ୫୯.

ମାନବ ଶରୀରର ଗଠନ ଯେପରି, ଦେବମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଦେଖାଯାଏ, ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ ଅନୁଯାୟୀ।

ବୁଦ୍ଧ୍ଯାତିଶଯଯୁକ୍ତଞ୍ଚ ଦେଵାନାଂ କାଯମୁଚ୍ଯତେ । ଦେଵାନତିଶଯଞ୍ଚୈଵ ମାନୁଷଂ କାଯମୁଚ୍ଯତେ ।। ୫୯.

ଦେବମାନଙ୍କର ଶରୀର ବିଶେଷ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥିତ; ଏହିପରି ମାନବ ଶରୀର ଅନ୍ୟମାନଙ୍କଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହେବାକୁ କହାଯାଇଛି।

ଇତ୍ଯେତେ ଵୈ ପରିକ୍ରାନ୍ତା ଭାଵା ଯେ ଦିଵ୍ଯମାନୁଷାଃ। ପଶୂନାଂ ପକ୍ଷିଣାଞ୍ଚୈଵ ସ୍ଥାଵରାଣାଂ ନିବୋଧତ ।। ୫୯.

ଏପରି ଦିବ୍ୟ ଓ ମାନବ ଜନମାନଙ୍କର ଭାବ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଗଲା; ଏବେ ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଜାଣ।

ଗାଵୋ ହ୍ଯଜା ମହିଷ୍ଯୋଽଶ୍ଵା ହସ୍ତିନଃ ପକ୍ଷିଣୋ ନଗାଃ। ଉପଯୂକ୍ତାଃ କ୍ରିଯାସ୍ଵେତେ ଯଜ୍ଞିଯାସ୍ଵିହ ସର୍ଵଶଃ ।। ୫୯.

ଗାଁ, ମେଁଢା, ମହିଷ, ଘୋଡା, ହାତୀ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଗଛମାନେ—ଏମାନେ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ଯଜ୍ଞରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୋଗ୍ୟ।

ଦେଵସ୍ଥାନେଷୁ ଜାଯନ୍ତେ ତଦ୍ରୂପା ଏଵ ତେ ପୁନଃ । ଯଥାଶଯୋପଭୋଗାସ୍ତୁ ଦେଵାନାଂ ଶୁଭମୂର୍ତ୍ତଯଃ ।। ୫୯.

ଏମାନେ ଦେବମାନଙ୍କ ନିବାସରେ ଏହି ରୂପରେ ପୁନି ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ଦେବମାନଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଓ ଉପଭୋଗ ଅନୁଯାୟୀ, ସେମାନଙ୍କର ଶୁଭ ଶରୀର ହୁଏ।

ତେଷାଂ ରୂପାନୁରୂପୈସ୍ତୈଃ ପ୍ରମାଣୈଃ ସ୍ଥାଣୁଜଙ୍ଗମୈଃ। ମନୋଜ୍ଞୈସ୍ତତ୍ତ୍ଵଭାଵଜ୍ଞୈଃ ସୁଖିନୋ ହ୍ଯୁପପେଦିରେ ।। ୫୯.

ସ୍ଥିର ଓ ଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିଜ ରୂପ ଓ ମାପ ଅନୁଯାୟୀ, ମନୋହର ଓ ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ ହୋଇ, ସୁଖ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।

ଅତଃ ଶିଷ୍ଟାନ୍ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସତଃ ସାଧୂଂସ୍ତଥୈଵ ଚ। ସଦିତି ବ୍ରହ୍ମଣଃ ଶବ୍ଦସ୍ତଦ୍ଵନ୍ତୋ ଯେ ଭଵନ୍ତ୍ଯୁତ। ସାଯୁଜ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋଽତ୍ଯନ୍ତଂ ତେନ ସନ୍ତଃ ପ୍ରଜକ୍ଷ୍ଯତେ ।। ୫୯.

ଏବେ ଶେଷ ଓ ଭଲ ମନ୍ଦ ଲୋକମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବି; 'ସତ୍' ଶବ୍ଦ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଆସିଛି, ଯେଉଁମାନେ ଏହା ଧାରଣ କରନ୍ତି ସେମାନେ 'ସନ୍ତ' ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; ବ୍ରହ୍ମ ସହ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକତା ହେଲେ 'ସନ୍ତ' ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ।

ଦଶାତ୍ମକେ ଯେ ଵିଷଯେ କାରଣେ ଚାଷ୍ଟଲକ୍ଷଣେ । ନ କ୍ରୁଧ୍ଯନ୍ତି ନ ହୃଷ୍ଯନ୍ତି ଜିତାତ୍ମାନସ୍ତୁ ତେ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୫୯.

ଯେଉଁମାନେ ଦଶପ୍ରକାର ବିଷୟ ଓ ଅଷ୍ଟପ୍ରକାର କାରଣରେ କ୍ରୋଧ ନକରନ୍ତି, ଆନନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ନକରନ୍ତି, ନିଜକୁ ଜିତିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହିପରି ଚିହ୍ନିତ।

ସାମାନ୍ଯେଷୁ ଚ ଧର୍ମେଷୁ ତଥା ଵୈଶେଷିକେଷୁ ଚ। ବ୍ରହ୍ମକ୍ଷତ୍ରଵିଶୋ ଯୁକ୍ତା ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାଦ୍ଦ୍ଵିଜାତଯଃ ।। ୫୯.

ସାଧାରଣ ଓ ବିଶେଷ ଧର୍ମରେ, ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ସେମାନେ ଦ୍ୱିଜ ଭାବରେ ଗଣାଯାନ୍ତି।

ଵର୍ଣାଶ୍ରମେଷୁ ଯୁକ୍ତସ୍ଯ ସ୍ଵର୍ଗଗୋମୁଖଚାରିଣଃ। ଶ୍ରୌତସ୍ମାର୍ତସ୍ଯ ଧର୍ମସ୍ଯ ଜ୍ଞାନାଦ୍ଧର୍ମଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୫୯.

ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ସ୍ବର୍ଗ ଓ ଗୋମୁଖ ପଥରେ ଚାଲିଥିବା, ଶ୍ରୌତ ଓ ସ୍ମାର୍ତ ଧର୍ମକୁ ପାଳନ କରୁଥିବା ଜଣେ ଜଣେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଯେ ଧର୍ମକୁ କରେ, ତାହାକୁ ସତ୍ୟ ଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଵିଦ୍ଯାଯାଃ ସାଧନାତ୍ସାଧୁର୍ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଗୁରୋର୍ହିତଃ। କ୍ରିଯାଣାଂ ସାଧନାଚ୍ଚୈଵ ଗୃହସ୍ଥଃ ସାଧୁରୁଚ୍ଯତେ ।। ୫୯.

ଜ୍ଞାନ ଅନ୍ୱେଷଣ କରି, ଗୁରୁଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିବା ଶିଷ୍ୟ ନିଷ୍ଠାବାନ ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା ଗୃହସ୍ଥ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍ଠାବାନ ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ।