ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ସୁଖମାଯୁର୍ବଲଂ ରୂପଂ ଧର୍ମାର୍ଥୌ କାମ ଏଵ ଚ । ଯୁଗେଷ୍ଵେତାନି ହୀଯନ୍ତେ ତ୍ରୀଣି ପାଦକ୍ରମେଣ ତୁ ।। ୫୮.

ସୁଖ, ଆୟୁ, ବଳ, ରୂପ, ଧର୍ମ, ଧନ ଓ କାମ — ଏସବୁ ଯୁଗେ ଯୁଗେ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ତିନି ଅଂଶ କମିଯାଏ।

ସସନ୍ଧ୍ଯଂଶେଷୁ ହୀଯନ୍ତେ ଯୁଗାନାଂ ଧର୍ମସିଦ୍ଧଯଃ। ଇତ୍ଯେଷ ପ୍ରତିସନ୍ଧିର୍ଵଃ କୀର୍ତ୍ତିତସ୍ତୁ ମଯା ଦ୍ଵିଜାଃ ।। ୫୮.

ଯୁଗମାନଙ୍କର ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ ଧର୍ମର ସଫଳତା କ୍ରମେ କମିଯାଏ। ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଏହି ଅନୁକ୍ରମକୁ ମୁଁ ତୁମମାନେଙ୍କୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଲି।

ଚତୁର୍ଯୁଗାନାଂ ସର୍ଵେଷାମେତେନୈଵ ପ୍ରସାଧନମ୍ ୫୮.

ସମସ୍ତ ଚାରି ଯୁଗ ପାଇଁ ଏହି ଅନୁସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।

ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତଦହଃ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ରାତ୍ରିଶ୍ଚ ତାଵତୀ ସ୍ମୃତା । ଅତ୍ରାର୍ଜଵଂ ଜଡୀଭାଵୋ ଭୂତାନାମାଯୁଗକ୍ଷଯାତ୍ ।। ୫୮.

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏହି ଦିନ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି, ତାଙ୍କର ରାତି ମଧ୍ୟ ସେଇ ଦିନ ମାନେ। ଏହି ସମୟରେ, ଯୁଗ ଶେଷ ହେବାରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ସରଳତା ଧୀରେ ଧୀରେ କମିଯାଏ।

ଏତଦେଵ ତୁ ସର୍ଵେଷାଂ ଯୁଗାନାଂ ଲକ୍ଷଣଂ ସ୍ମୃତମ୍। ଏଷା ଚତୁର୍ଯୁଗାନାନ୍ତୁ ଗଣନା ହ୍ଯେକସପ୍ତତିଃ। କ୍ରମେଣ ପରିଵୃତ୍ତା ତୁ ମନୋରନ୍ତରମୁଚ୍ଯତେ ।। ୫୮.

ଏହି ଅଟୁଟ ଲକ୍ଷଣ ସମସ୍ତ ଯୁଗର ମଧ୍ୟରେ ଥାଏ। ଏହି ଚାରି ଯୁଗ ମିଶି ଏକଏକ ଏକାଉଣ୍ଠି ଥର ଘଟେ, ଯାହାକୁ ମନ୍ବନ୍ତର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଚତୁର୍ଯୁଗେ ତଥୈକସ୍ମିନ୍ ଭଵତୀହ ଯଥାଶ୍ରୁତମ୍। ତଥା ଚାନ୍ଯେଷୁ ଭଵତି ପୁନସ୍ତଦ୍ଵୈ ଯଥାକ୍ରମମ୍ ।। ୫୮.

ଏଠି ଯେପରି ଏକ ଚାରିଯୁଗ ଘଟେ, ସେପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚାରିଯୁଗ ମଧ୍ୟ ଏହି କ୍ରମରେ ଆସେ।

ସର୍ଗେ ସର୍ଗେ ଯଥା ଭେଦା ଉତ୍ପଦ୍ଯନ୍ତେ ତଥୈଵ ତୁ । ପଞ୍ଚଵିଂଶତ୍ପରିମିତା ନ ନ୍ଯୂନା ନାଧିକାସ୍ତଥା ।। ୫୮.

ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୃଷ୍ଟିରେ ଯେପରି ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏଠି ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ଏହି ସଂଖ୍ୟା ପଚିଶିଟି, ଏଠାରେ କମିବା କିମ୍ବା ବଢିବା ନାହିଁ।

ତଥା କଲ୍ପଯୁଗୈଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ଭଵନ୍ତି ସମଲକ୍ଷଣାଃ। ମନ୍ଵନ୍ତରାଣାଂ ସର୍ଵେଷାମେତଦେଵ ତୁ ଲକ୍ଷଣମ୍ ।। ୫୮.

ଏହିପରି କଳ୍ପ ଓ ଯୁଗମାନେ ଏକେ ଲକ୍ଷଣ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରର ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଅଟୁଟ।

ତଥା ଯୁଗାନାଂ ପରିଵର୍ତ୍ତନାନି ଚିରପ୍ରଵୃତ୍ତାନି ଯୁଗସ୍ଵଭଵାତ୍ । ତଥା ନ ସନ୍ତିଷ୍ଠତି ଜୀଵଲୋକଃ କ୍ଷଯୋଦଯାଭ୍ଯାଂ ପରିଵର୍ତ୍ତମାନଃ ।। ୫୮.

ଏହିପରି ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ଯୁଗମାନଙ୍କର ପରିବର୍ତ୍ତନ ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ଚାଲିଥାଏ। ଏହିପରି ଉତ୍ଥାନ ଓ ପତନ ଦ୍ୱାରା ଜୀବଜଗତ କେବେ ଏକଠି ରହିନଥାଏ।

ଇତ୍ଯେତଲ୍ଲକ୍ଷଣଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯୁଗାନାଂ ଵୈ ସମାସତଃ। ଅତୀତାନାଗତାନାଂ ଵୈ ସର୍ଵାଣ୍ଯେଵାନ୍ତରାଣି ।। ୫୮.

ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଯୁଗର ଲକ୍ଷଣ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଇଛି, ଯାହାରେ ଗତ ଓ ଆଗାମୀ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତରାଳ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

ଅନାଗତେଷୁ ତଦ୍ଵଚ୍ଚ ତର୍କ୍କଃ କାର୍ଯୋ ଵିଜାନତା। ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଅତୀତାନାଗତେଷ୍ଵିହ ।। ୫୮.

ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଆଗାମୀ ମନ୍ବନ୍ତର ଓ ଗତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଏହିପରି ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ।

ମନ୍ଵନ୍ତରେଣ ଚୈକେନ ସର୍ଵାଣ୍ଯେଵାନ୍ତରାଣି ଵୈ। ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତାନି ଵିଜାନୀଦ୍ଵଂ କଲ୍ପେ କଲ୍ପେନ ଚୈଵ ହି ।। ୫୮.

ଏକ ମନ୍ବନ୍ତର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଅନ୍ତରାଳ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଯାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପରେ ଏହି କଥା ବୁଝିବା ଉଚିତ।

ଅସ୍ଯାଭିମାନିନଃ ସର୍ଵେ ନାମରୂପୈର୍ଭଵନ୍ତ୍ଯୁତ। ଦେଵା ହ୍ଯଷ୍ଟଵିଧା ଯେ ଚ ଇହ ମନ୍ଵନ୍ତରେଶ୍ଵରାଃ ।। ୫୮.

ଏହି ଅଭିମାନ ଧାରଣ କରୁଥିବା ସମସ୍ତେ ନାମ ଓ ରୂପ ନେଇ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ଏଠି ଅଷ୍ଟପ୍ରକାର ଦେବତା ଓ ମନ୍ବନ୍ତରର ଶାସକମାନେ ଅଛନ୍ତି।

ଋଷଯୋ ମନଵଶ୍ଚୈଵ ସର୍ଵେ ତୁଲ୍ଯାଃ ପ୍ରଯୋଜନୈଃ। ଏଵଂ ଵର୍ଣାଶ୍ରମାଣାନ୍ତୁ ପ୍ରଵିଭାଗୋ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ।। ୫୮.

ଋଷିମାନେ ଓ ମନୁମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ବିଭାଗ ହୁଏ।

ଯୁଗସ୍ଵଭାଵାଚ୍ଚ ତଥା ଵିଧତ୍ତେ ଵୈ ସଦା ପ୍ରଭୁଃ । ଵର୍ଣାଶ୍ରମଵିଭାଗଶ୍ଚ ଯୁଗାନି ଯୁଗସିଦ୍ଧଯେ ।। ୫୮.

ଯୁଗର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ, ପ୍ରଭୁ ସଦା ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ବିଭାଗ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଯାହା ଯୁଗର ସଫଳତା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ।

ଅନୁଷଙ୍ଗଃ ସମାଖ୍ଯାତଃ ସୃଷ୍ଟିସର୍ଗନ୍ନିବୋଧତ। ଵିସ୍ତରେଣାନୁପୂର୍ଵ୍ଯା ଚ ସ୍ଥିତିଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଯୁଗେଷ୍ଵିହ ।। ୫୮.

ଏଯାଁତିକି ସମ୍ପର୍କ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଏବେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ଏଠି ଯୁଗମାନେର କ୍ରମିକ ଅବସ୍ଥାକୁ ଆମେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କହିବି।

ଯୁଗେଷୁ ଯାସ୍ତୁ ଜାଯନ୍ତେ ପ୍ରଜାସ୍ତା ଵୈ ନିବୋଧତ। ଆଶୁରୀ ସର୍ପଗୋପକ୍ଷିପୈଶାଚୀ ଯକ୍ଷରାକ୍ଷସୀ। ଯସ୍ମିନ୍ ଯୁଗେ ଚ ସମ୍ଭୂତିସ୍ତାସାଂ ଯାଵତ୍ତୁ ଜୀଵିତମ୍ ।। ୫୯.

ଯୁଗମାନେରେ ଯେଉଁ ପ୍ରଜାମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ଅସୁରୀ, ସର୍ପ, ଗୋପ, ପିଶାଚୀ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସୀ — ଯେଉଁ ଯୁଗରେ ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କର ଆୟୁ ଥାଏ।

ପିଶାଚାସୁରଗନ୍ଧର୍ଵା ଯକ୍ଷରାକ୍ଷସପନ୍ନଗାଃ। ଯୁଗମାତ୍ରନ୍ତୁ ଜୀଵନ୍ତି ଋତେ ମୃତ୍ଯୁଵଧେନ ତେ ।। ୫୯.

ପିଶାଚ, ଅସୁର, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଓ ସର୍ପମାନେ ଯୁଗର ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଞ୍ଚନ୍ତି, ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଛାଡି।

ମାନୁଷାଣାଂ ପଶୂନାଞ୍ଚ ପକ୍ଷିଣାଂ ସ୍ଥାଵରୈଃସହ। ତେଷାମାଯୁଃ ପରିକ୍ରାନ୍ତଂ ଯୁଗଧର୍ମେଷୁ ସର୍ଵଶଃ ।। ୫୯.

ମଣିଷ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କର ଆୟୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଯୁଗର ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।

ଅସ୍ଥିତିସ୍ତୁ କଲୌ ଦୃଷ୍ଟା ଭୂତାନାମାଯୁଷସ୍ତୁ ଵୈ। ପରମାଯୁଃ ଶତନ୍ତ୍ଵେତନ୍ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ କଲୌ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୫୯.

କଳିଯୁଗରେ ଜୀବମାନଙ୍କର ଆୟୁ ହ୍ରାସ ହୋଇଛି; ଏହି ଯୁଗରେ ମାନବମାନଙ୍କର ସର୍ବାଧିକ ଆୟୁ ଏକଶ ଅବଧି ହେବାକୁ କହାଯାଇଛି।

ଦେଵାସୁରପ୍ରମାଣାତ୍ତୁ ସପ୍ତସପ୍ତାଙ୍ଗୁଲଂ ହ୍ରସତ୍। ଅହ୍ଗୁଲାନାଂ ଶତଂ ପୂର୍ଣମଷ୍ଟପଞ୍ଚାଶଦୁତ୍ତରମ୍ ।। ୫୯.

ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନଙ୍କର ମାପରେ ଚାଲିଲେ, ଏହାରୁ ଉନଚାଳିଶ ଅଂଗୁଳ ହ୍ରାସ ହୋଇଥାଏ; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାପ ଏକଶ ଅଂଗୁଳ, ତାପରେ ଅଠାଉନ୍ସ ଅଂଗୁଳ ଅଧିକ।

ଦେଵାସୁରପ୍ରମାଣନ୍ତଦୁଚ୍ଛ୍ରାଯଂ କଲିଜୈଃ ସ୍ମୃତମ୍। ଚତ୍ଵାରଶ୍ଚାପ୍ଯଶୀତିଶ୍ଚ କଲିଜୈରଙ୍ଗୁଲୈଃ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୫୯.

ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନଙ୍କର ମାପକୁ କଳିଯୁଗର ଜନମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଛ୍ରାୟ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; କଳିଯୁଗରେ ଏହା ଚଉଉଠି ଅଂଗୁଳ ହେବାକୁ କହାଯାଇଛି।

ସ୍ଵେନାଙ୍ଗୁଲପ୍ରମାଣେନ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵମାପାଦମସ୍ତକମ୍। ଇତ୍ଯେଷ ମାନୁଷୋତ୍ସେଧୋ ହ୍ରସତୀହ ଯୁଗାନ୍ତିକେ ।। ୫୯.

ନିଜ ଅଂଗୁଳ ମାପରେ, ପାଦରୁ ମୁଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେତେ ଉଚ୍ଛ୍ରାୟ ହୁଏ, ଏହି ମାନବ ଉଚ୍ଛ୍ରାୟ ଯୁଗର ଶେଷରେ ହ୍ରାସ ହୋଇଯାଏ।

ସର୍ଵେଷୁ ଯୁଗକାଲେଷୁ ଅତୀତାନାଗତେଷ୍ଵିହ। ସ୍ଵେନାଙ୍ଗୁଲପ୍ରମାଣେନ ଅଷ୍ଟତାଲଃ ସ୍ମୃତୋ ନରଃ ।। ୫୯.

ସମସ୍ତ ଯୁଗରେ, ପୂର୍ବ ଓ ପରେ, ନିଜ ଅଂଗୁଳ ମାପରେ ମାନବ ଅଷ୍ଟ ତାଳ ଉଚ୍ଛ୍ରାୟ ହେବାକୁ କହାଯାଇଛି।

ଆପାଦତୋ ମସ୍ତକନ୍ତୁ ନଵତାଲୋ ଭଵେତ୍ତୁ ଯଃ। ସଂହତାଜାନୁବାହୁସ୍ତୁ ସ ସୁରୈରପି ପୂଜ୍ଯତେ ।। ୫୯.

ଯିଏ ପାଦରୁ ମୁଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନଉ ତାଳ ଉଚ୍ଛ୍ରାୟ ଓ ଯିଏର ହାତ ଜଣ୍ଘାକୁ ଯୋଡି ଯାଏ, ସେ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ ହୁଏ।

ଗଵାଶ୍ଵହସ୍ତିନାଞ୍ଚୈଵ ମହିଷ ସ୍ଥାଵରାତ୍ମନାମ୍। କ୍ରମେଣୈତେନ ଯୋଗେନ ହ୍ରାସଵୃଦ୍ଧୀ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ।। ୫୯.

ଗାଁ, ଘୋଡା, ହାତୀ, ମହିଷ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ମାପ ଏହି ମାନା ଅନୁଯାୟୀ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ କ୍ରମେ ହ୍ରାସ କିମ୍ବା ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ।

ଷଟ୍ସପ୍ତତ୍ଯଙ୍ଗୁଲୋତ୍ସେଧଃ ପଶୂନାଂ କକୁଦସ୍ତୁ ଵୈ। ଅଙ୍ଗୁଲାଷ୍ଟଶତଂ ପୂର୍ଣମୁତ୍ସେଧଃ କରିଣାଂ ସ୍ମୃତଃ ।। ୫୯.

ଗୋମାନଙ୍କର କୁହୁଡ଼ିରେ ଉଚ୍ଛ୍ରାୟ ଛଉଉଠି ଅଂଗୁଳ; ହାତୀମାନଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଚ୍ଛ୍ରାୟ ଏକଶ ଆଠ ଅଂଗୁଳ ହେବାକୁ କହାଯାଇଛି।

ଅଙ୍ଗୁଲାନାଂ ସହସ୍ରନ୍ତୁ ଚତ୍ଵାରିଂଶାଙ୍ଗୁଲଂ ଵିନା । ପଞ୍ଚାଶତଂ ହଯାନାଞ୍ଚ ଉତ୍ସେଧଃ ଶାଖିନାଂ ସ୍ମୃତଃ ।। ୫୯.

ଘୋଡାମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଛ୍ରାୟ ଏକହଜାର ଅଂଗୁଳ, ଚଉଉଠି ଅଂଗୁଳ କମ; ଗଛମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଛ୍ରାୟ ପଞ୍ଚାଶ ଅଂଗୁଳ ହେବାକୁ କହାଯାଇଛି।

ମାନୁଷସ୍ଯ ଶରୀରସ୍ଯ ସନ୍ନିଵେଶସ୍ତୁ ଯାଦୃଶଃ। ତଲ୍ଲକ୍ଷଣସ୍ତୁ ଦେଵାନାଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ତତ୍ତ୍ଵର୍ଶନାତ୍ ।। ୫୯.

ମାନବ ଶରୀରର ଗଠନ ଯେପରି, ଦେବମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଦେଖାଯାଏ, ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ ଅନୁଯାୟୀ।