ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ତାସୁପଗମଯୁକ୍ତାସୁ କଲିଶିଷ୍ଟାସୁ ଵୈ ସ୍ଵଯମ୍। ଅହୋରାତ୍ରଂ ତଦା ତାସାଂ ଯୁଗନ୍ତୁ ପରିଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୫୮.

ଯେତେବେଳେ କଳିଯୁଗରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଲୋକମାନେ ଏଭଳି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦିନ ଓ ରାତି ଯୁଗର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟାଏ।

ଚିତ୍ତସମ୍ମୋହନଂ କୃତ୍ଵା ତାସାନ୍ତୈଃ ସପ୍ତମନ୍ତୁ ତତ୍। ଭାଵିନୋଽର୍ଥସ୍ଯ ଚ ବଲାତ୍ତତଃ କୃତମଵର୍ତତ ।। ୫୮.

ସେମାନଙ୍କ ମନକୁ ମୋହିତ କରି, ସାତ ପିଢ଼ି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭବିଷ୍ୟତ ଘଟଣାର ପ୍ରଭାବରେ ଏହି ଚକ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।

ପ୍ରଵୃତ୍ତେ ତୁ ପୁନସ୍ତସ୍ମିଂସ୍ତତଃ କୃତଯୁଗେ ତୁ ଵୈ। ଉତ୍ପନ୍ନାଃ କଲିଶିଷ୍ଟାସ୍ତୁ କାର୍ତଯୁଗ୍ଯଃ ପ୍ରଜାମ୍ତଦା ।। ୫୮.

ଏହା ପରେ, ନୂତନ କୃତଯୁଗ ଆରମ୍ଭ ହେଲେ, କଳିଯୁଗରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଲୋକମାନେ କୃତଯୁଗର ଲୋକ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।

ତିଷ୍ଠନ୍ତି ଚେହ ଯେ ସିଦ୍ଧାଃ ସୁଦୃଷ୍ଟା ଵିଚରନ୍ତି ଚ। ସଦା ସପ୍ତର୍ଷଯଶ୍ଚୈଵ ତତ୍ର ତେ ଚ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ ।। ୫୮.

ଏଠାରେ ଯେଉଁ ସିଦ୍ଧ ପୁରୁଷମାନେ ରହିଛନ୍ତି, ଭଲ ଭାବେ ଦେଖାଯାନ୍ତି ଓ ଘୁରିଘୁରି ଚାଲନ୍ତି, ସେମାନେ ଏବଂ ସପ୍ତ ଋଷି ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି।

ବ୍ରହ୍ମକ୍ଷତ୍ରଵିଶଃ ଶୂଦ୍ରା ବୀଜାର୍ଥଂ ଯେ ସ୍ମୃତା ଇହ। କଲିଜୈଃ ସହ ତେ ସର୍ଵେ ନିର୍ଵିଶେଷାସ୍ତଦାଭଵନ୍ ।। ୫୮.

ଏଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ, ବୀଜ ରଖିବା ପାଇଁ, ସେମାନେ କଳିଯୁଗର ଜନ୍ମା ଲୋକମାନେ ସହିତ ସମସ୍ତେ ଏକାକାର ହୋଇଯାନ୍ତି।

ତେଷାଂ ସପ୍ତର୍ଷଯୋ ଧର୍ମ କଥଯନ୍ତୀତରେଷୁ ଚ । ଵର୍ଣା ଶ୍ରମାଚାରଯୁକ୍ତଃ ଶ୍ରୌତଃ ସ୍ମାର୍ତୋ ଦ୍ଵିଧା ତୁ ସଃ ।। ୫୮.

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସପ୍ତ ଋଷି ଧର୍ମ ଶିଖାନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରମ ଓ ଆଚରଣ ରେ ଯୋଗ୍ୟ, ବେଦ ଓ ପାରମ୍ପରିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ହୁଏ।

ତତସ୍ତେଷୁ କ୍ରିଯାଵତ୍ସୁ ଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ଵୈ ପ୍ରଜାଃ କୃତେ । ଶ୍ରୌତଃ ସ୍ମାର୍ତ୍ତଃ କୃତାନାନ୍ତୁ ଧର୍ମଃ ସପ୍ତର୍ଷିଦର୍ଶିତଃ ।। ୫୮.

କୃତଯୁଗରେ ଲୋକମାନେ ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସପ୍ତ ଋଷି ଦେଖାଇଥିବା ବେଦ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଧର୍ମ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।

ତାସୁ ଧର୍ମଵ୍ଯଵସ୍ତାର୍ଥଂ ତିଷ୍ଠନ୍ତୀହାଯୁଗକ୍ଷଯାତ୍ । ମନ୍ଵନ୍ତରାଧିକାରେଷୁ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ମୁନଯସ୍ତୁ ଵୈ ।। ୫୮.

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମ ନିୟମ ରଖିବା ପାଇଁ, ମୁନିମାନେ ଏଠାରେ ଏକ ଯୁଗ ଶେଷ ରୁ ଅନ୍ୟ ମନ୍ବନ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହନ୍ତି।

ଯଥା ଦାଵପ୍ରଦଗ୍ଧେଷୁ ତୃଣେଷ୍ଵିହ ତପେ ଋତୌ । ନଵାନାଂ ପ୍ରଥମଂ ଦୃଷ୍ଟସ୍ତେଷାଂ ମୂଲେ ତୁ ସମ୍ଭଵଃ ।। ୫୮.

ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ଅଗ୍ନିରେ ଘାସ ଜଳିଯିବା ପରେ, ମୂଳରୁ ପ୍ରଥମ ଅଙ୍କୁର ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି...

ଏଵଂ ଯୁଗାଦ୍ଯୁଗସ୍ତେହ ସନ୍ତାନସ୍ତୁ ପରସ୍ପରମ୍ । ଵର୍ତ୍ତତେ ହ୍ଯଵ୍ଯଵଚ୍ଛେଦାଦ୍ଯାଵନ୍ମନ୍ଵନ୍ତରକ୍ଷଯଃ ।। ୫୮.

ଏଭଳି ଏକ ଯୁଗ ରୁ ଅନ୍ୟ ଯୁଗକୁ ସନ୍ତାନ ଚାଲିଯାଏ, ମନ୍ବନ୍ତର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଧାରା ଅବିରତ ଚାଲିଥାଏ।

ସୁଖମାଯୁର୍ବଲଂ ରୂପଂ ଧର୍ମାର୍ଥୌ କାମ ଏଵ ଚ । ଯୁଗେଷ୍ଵେତାନି ହୀଯନ୍ତେ ତ୍ରୀଣି ପାଦକ୍ରମେଣ ତୁ ।। ୫୮.

ସୁଖ, ଆୟୁ, ବଳ, ରୂପ, ଧର୍ମ, ଧନ ଓ କାମ — ଏସବୁ ଯୁଗେ ଯୁଗେ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ତିନି ଅଂଶ କମିଯାଏ।

ସସନ୍ଧ୍ଯଂଶେଷୁ ହୀଯନ୍ତେ ଯୁଗାନାଂ ଧର୍ମସିଦ୍ଧଯଃ। ଇତ୍ଯେଷ ପ୍ରତିସନ୍ଧିର୍ଵଃ କୀର୍ତ୍ତିତସ୍ତୁ ମଯା ଦ୍ଵିଜାଃ ।। ୫୮.

ଯୁଗମାନଙ୍କର ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ ଧର୍ମର ସଫଳତା କ୍ରମେ କମିଯାଏ। ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଏହି ଅନୁକ୍ରମକୁ ମୁଁ ତୁମମାନେଙ୍କୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଲି।

ଚତୁର୍ଯୁଗାନାଂ ସର୍ଵେଷାମେତେନୈଵ ପ୍ରସାଧନମ୍ ୫୮.

ସମସ୍ତ ଚାରି ଯୁଗ ପାଇଁ ଏହି ଅନୁସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।

ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତଦହଃ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ରାତ୍ରିଶ୍ଚ ତାଵତୀ ସ୍ମୃତା । ଅତ୍ରାର୍ଜଵଂ ଜଡୀଭାଵୋ ଭୂତାନାମାଯୁଗକ୍ଷଯାତ୍ ।। ୫୮.

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏହି ଦିନ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି, ତାଙ୍କର ରାତି ମଧ୍ୟ ସେଇ ଦିନ ମାନେ। ଏହି ସମୟରେ, ଯୁଗ ଶେଷ ହେବାରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ସରଳତା ଧୀରେ ଧୀରେ କମିଯାଏ।

ଏତଦେଵ ତୁ ସର୍ଵେଷାଂ ଯୁଗାନାଂ ଲକ୍ଷଣଂ ସ୍ମୃତମ୍। ଏଷା ଚତୁର୍ଯୁଗାନାନ୍ତୁ ଗଣନା ହ୍ଯେକସପ୍ତତିଃ। କ୍ରମେଣ ପରିଵୃତ୍ତା ତୁ ମନୋରନ୍ତରମୁଚ୍ଯତେ ।। ୫୮.

ଏହି ଅଟୁଟ ଲକ୍ଷଣ ସମସ୍ତ ଯୁଗର ମଧ୍ୟରେ ଥାଏ। ଏହି ଚାରି ଯୁଗ ମିଶି ଏକଏକ ଏକାଉଣ୍ଠି ଥର ଘଟେ, ଯାହାକୁ ମନ୍ବନ୍ତର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଚତୁର୍ଯୁଗେ ତଥୈକସ୍ମିନ୍ ଭଵତୀହ ଯଥାଶ୍ରୁତମ୍। ତଥା ଚାନ୍ଯେଷୁ ଭଵତି ପୁନସ୍ତଦ୍ଵୈ ଯଥାକ୍ରମମ୍ ।। ୫୮.

ଏଠି ଯେପରି ଏକ ଚାରିଯୁଗ ଘଟେ, ସେପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚାରିଯୁଗ ମଧ୍ୟ ଏହି କ୍ରମରେ ଆସେ।

ସର୍ଗେ ସର୍ଗେ ଯଥା ଭେଦା ଉତ୍ପଦ୍ଯନ୍ତେ ତଥୈଵ ତୁ । ପଞ୍ଚଵିଂଶତ୍ପରିମିତା ନ ନ୍ଯୂନା ନାଧିକାସ୍ତଥା ।। ୫୮.

ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୃଷ୍ଟିରେ ଯେପରି ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏଠି ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ଏହି ସଂଖ୍ୟା ପଚିଶିଟି, ଏଠାରେ କମିବା କିମ୍ବା ବଢିବା ନାହିଁ।

ତଥା କଲ୍ପଯୁଗୈଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ଭଵନ୍ତି ସମଲକ୍ଷଣାଃ। ମନ୍ଵନ୍ତରାଣାଂ ସର୍ଵେଷାମେତଦେଵ ତୁ ଲକ୍ଷଣମ୍ ।। ୫୮.

ଏହିପରି କଳ୍ପ ଓ ଯୁଗମାନେ ଏକେ ଲକ୍ଷଣ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରର ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଅଟୁଟ।

ତଥା ଯୁଗାନାଂ ପରିଵର୍ତ୍ତନାନି ଚିରପ୍ରଵୃତ୍ତାନି ଯୁଗସ୍ଵଭଵାତ୍ । ତଥା ନ ସନ୍ତିଷ୍ଠତି ଜୀଵଲୋକଃ କ୍ଷଯୋଦଯାଭ୍ଯାଂ ପରିଵର୍ତ୍ତମାନଃ ।। ୫୮.

ଏହିପରି ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ଯୁଗମାନଙ୍କର ପରିବର୍ତ୍ତନ ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ଚାଲିଥାଏ। ଏହିପରି ଉତ୍ଥାନ ଓ ପତନ ଦ୍ୱାରା ଜୀବଜଗତ କେବେ ଏକଠି ରହିନଥାଏ।

ଇତ୍ଯେତଲ୍ଲକ୍ଷଣଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯୁଗାନାଂ ଵୈ ସମାସତଃ। ଅତୀତାନାଗତାନାଂ ଵୈ ସର୍ଵାଣ୍ଯେଵାନ୍ତରାଣି ।। ୫୮.

ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଯୁଗର ଲକ୍ଷଣ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଇଛି, ଯାହାରେ ଗତ ଓ ଆଗାମୀ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତରାଳ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

ଅନାଗତେଷୁ ତଦ୍ଵଚ୍ଚ ତର୍କ୍କଃ କାର୍ଯୋ ଵିଜାନତା। ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଅତୀତାନାଗତେଷ୍ଵିହ ।। ୫୮.

ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଆଗାମୀ ମନ୍ବନ୍ତର ଓ ଗତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଏହିପରି ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ।

ମନ୍ଵନ୍ତରେଣ ଚୈକେନ ସର୍ଵାଣ୍ଯେଵାନ୍ତରାଣି ଵୈ। ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତାନି ଵିଜାନୀଦ୍ଵଂ କଲ୍ପେ କଲ୍ପେନ ଚୈଵ ହି ।। ୫୮.

ଏକ ମନ୍ବନ୍ତର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଅନ୍ତରାଳ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଯାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପରେ ଏହି କଥା ବୁଝିବା ଉଚିତ।

ଅସ୍ଯାଭିମାନିନଃ ସର୍ଵେ ନାମରୂପୈର୍ଭଵନ୍ତ୍ଯୁତ। ଦେଵା ହ୍ଯଷ୍ଟଵିଧା ଯେ ଚ ଇହ ମନ୍ଵନ୍ତରେଶ୍ଵରାଃ ।। ୫୮.

ଏହି ଅଭିମାନ ଧାରଣ କରୁଥିବା ସମସ୍ତେ ନାମ ଓ ରୂପ ନେଇ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ଏଠି ଅଷ୍ଟପ୍ରକାର ଦେବତା ଓ ମନ୍ବନ୍ତରର ଶାସକମାନେ ଅଛନ୍ତି।

ଋଷଯୋ ମନଵଶ୍ଚୈଵ ସର୍ଵେ ତୁଲ୍ଯାଃ ପ୍ରଯୋଜନୈଃ। ଏଵଂ ଵର୍ଣାଶ୍ରମାଣାନ୍ତୁ ପ୍ରଵିଭାଗୋ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ।। ୫୮.

ଋଷିମାନେ ଓ ମନୁମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ବିଭାଗ ହୁଏ।

ଯୁଗସ୍ଵଭାଵାଚ୍ଚ ତଥା ଵିଧତ୍ତେ ଵୈ ସଦା ପ୍ରଭୁଃ । ଵର୍ଣାଶ୍ରମଵିଭାଗଶ୍ଚ ଯୁଗାନି ଯୁଗସିଦ୍ଧଯେ ।। ୫୮.

ଯୁଗର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ, ପ୍ରଭୁ ସଦା ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ବିଭାଗ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଯାହା ଯୁଗର ସଫଳତା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ।

ଅନୁଷଙ୍ଗଃ ସମାଖ୍ଯାତଃ ସୃଷ୍ଟିସର୍ଗନ୍ନିବୋଧତ। ଵିସ୍ତରେଣାନୁପୂର୍ଵ୍ଯା ଚ ସ୍ଥିତିଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଯୁଗେଷ୍ଵିହ ।। ୫୮.

ଏଯାଁତିକି ସମ୍ପର୍କ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଏବେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ଏଠି ଯୁଗମାନେର କ୍ରମିକ ଅବସ୍ଥାକୁ ଆମେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କହିବି।

ଯୁଗେଷୁ ଯାସ୍ତୁ ଜାଯନ୍ତେ ପ୍ରଜାସ୍ତା ଵୈ ନିବୋଧତ। ଆଶୁରୀ ସର୍ପଗୋପକ୍ଷିପୈଶାଚୀ ଯକ୍ଷରାକ୍ଷସୀ। ଯସ୍ମିନ୍ ଯୁଗେ ଚ ସମ୍ଭୂତିସ୍ତାସାଂ ଯାଵତ୍ତୁ ଜୀଵିତମ୍ ।। ୫୯.

ଯୁଗମାନେରେ ଯେଉଁ ପ୍ରଜାମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ଅସୁରୀ, ସର୍ପ, ଗୋପ, ପିଶାଚୀ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସୀ — ଯେଉଁ ଯୁଗରେ ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କର ଆୟୁ ଥାଏ।

ପିଶାଚାସୁରଗନ୍ଧର୍ଵା ଯକ୍ଷରାକ୍ଷସପନ୍ନଗାଃ। ଯୁଗମାତ୍ରନ୍ତୁ ଜୀଵନ୍ତି ଋତେ ମୃତ୍ଯୁଵଧେନ ତେ ।। ୫୯.

ପିଶାଚ, ଅସୁର, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଓ ସର୍ପମାନେ ଯୁଗର ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଞ୍ଚନ୍ତି, ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଛାଡି।

ମାନୁଷାଣାଂ ପଶୂନାଞ୍ଚ ପକ୍ଷିଣାଂ ସ୍ଥାଵରୈଃସହ। ତେଷାମାଯୁଃ ପରିକ୍ରାନ୍ତଂ ଯୁଗଧର୍ମେଷୁ ସର୍ଵଶଃ ।। ୫୯.

ମଣିଷ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କର ଆୟୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଯୁଗର ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।