ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଅପ୍ରଗ୍ରହାସ୍ତତସ୍ତା ଵୈ ଲୋକଚେଷ୍ଟାସ୍ତୁ ଵୃନ୍ଦଶଃ। ଉପହିଂସନ୍ତି ଚାନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ପ୍ରପଦ୍ଯନ୍ତେ ପରସ୍ପରମ୍ ।। ୫୮.

ତା'ପରେ ଲୋକେ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଭାବେ ଦଳେ ଦଳେ କାମ କରି, ପରସ୍ପରକୁ ଅନ୍ୟାୟ କରିବା ଓ ଶତ୍ରୁତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।

ଅରାଜକେ ଯୁଗଵଶାତ୍ ସଂଶଯେ ସମୁପସ୍ଥିତେ। ପ୍ରଜାସ୍ତା ଵୈ ତତଃ ସର୍ଵାଃ ପରସ୍ପରଭଯାର୍ଦିତାଃ ।। ୫୮.

ରାଜା ନଥିବାରୁ, ଯୁଗର ପ୍ରଭାବରେ ଯେତେବେଳେ ଅନିଶ୍ଚିତତା ଆସିଗଲା, ସମସ୍ତ ଲୋକେ ପରସ୍ପର ଭୟରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଲେ।

ଵ୍ଯାକୁଲାଶ୍ଚ ପରିଶ୍ରାନ୍ତାସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଦାରାନ୍ ଗୃହାଣି ଚ। ସ୍ଵାନ୍ ପ୍ରାଣାନ୍ ସମଵେକ୍ଷନ୍ତୋ ନିଷ୍ଠାଂ ପ୍ରାପ୍ତାଃ ସୁଦୁଃଖିତାଃ ।। ୫୮.

ତେମାନେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ଓ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ, ଘର ଓ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଛାଡ଼ି, ନିଜ ପ୍ରାଣକୁ ଚିନ୍ତା କରି, ଶେଷ ଦିନ ପହଞ୍ଚିଲେ।

ନଷ୍ଟେ ଶ୍ରୌତେ ସ୍ମୃତେ ଧର୍ମେ ପରସ୍ପରହତାସ୍ତଦା। ନିର୍ମର୍ଯାଦା ନିରାକ୍ରନ୍ଦା ନିଃସ୍ନେହା ନିରପତ୍ରପାଃ ।। ୫୮.

ଯେତେବେଳେ ବେଦିକ କାର୍ଯ୍ୟ, ପୁରାତନ ପରମ୍ପରା ଓ ଧର୍ମ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ଲୋକମାନେ ପରସ୍ପରେ ଝଗଡ଼ା କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ସୀମା ଭାଙ୍ଗି ଦେଉଛନ୍ତି, କେହି କାହାକୁ ନେଇ ଦୁଃଖ କରୁନାହାନ୍ତି, ସ୍ନେହ ହୀନ ଓ ଲଜ୍ଜା ହୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି।

ନଷ୍ଟେ ଵର୍ପେ ପ୍ରତିହତା ହ୍ରସ୍ଵକାଃ ପଞ୍ଜଵିଂଶକାଃ। ହିତ୍ଵା ଦାରାଂଶ୍ଚ ପୁତ୍ରାଂଶ୍ଚ ଵିଷାଦଵ୍ଯାକୁଲେନ୍ଦ୍ରିଯାଃ ।। ୫୮.

ଯେତେବେଳେ ରୂପ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଅବରୋଧ ଓ ହ୍ରାସ ହୁଏ, ଲୋକମାନେ କେବଳ ପଚିଶି ଜଣ ରହିଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ଜନାନୀ ଓ ସନ୍ତାନକୁ ଛାଡ଼ି, ଦୁଃଖରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାନ୍ତି।

ଅନାଵୃଷ୍ଟିହତାଶ୍ଚୈଵ ଵାର୍ତ୍ତାମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ଦୁଃଖିତାଃ। ପ୍ରତ୍ଯନ୍ତାଂସ୍ତାନ୍ନିପେଵନ୍ତେ ହିତ୍ଵା ଜନପଦାନ୍ ସ୍ଵକାନ୍ ।। ୫୮.

ବର୍ଷା ନ ହେବାରୁ ଜୀବିକା ଛାଡ଼ି ଦୁଃଖରେ ଲୋକମାନେ ନିଜ ଦେଶ ଛାଡ଼ି, ସୀମାନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଚାଲିଯାନ୍ତି ଓ ନିଜ ଲୋକମାନେ ଠାରୁ ଦୂରେ ରହିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି।

ସରିତଃ ସାଗରାନ୍ କୂପାନ୍ ସେଵନ୍ତେ ପର୍ଵତାଂସ୍ତଦା। ମଧୁମାଂସୈର୍ମୂଲଫଲୈର୍ଵର୍ତ୍ତଯନ୍ତି ସୁଦୁଃଖିତାଃ ।। ୫୮.

ସେମାନେ ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର, କୁଆଁ ଓ ପାହାଡ଼ ଚାରିପାଖରେ ଘୁରନ୍ତି, ମଧୁ, ମାଂସ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ ଜୀବନ ଚାଲାନ୍ତି।

ଚୀରଵସ୍ତ୍ରାଜିନଧରା ନିଷ୍ପତ୍ରା ନିଷ୍ପରିଗ୍ରହାଃ। ଵର୍ଣାଶ୍ରମପରିଭ୍ରଷ୍ଟାଃ ସଙ୍କରଂ ଘୋରମାସ୍ଥିତାଃ ।। ୫୮.

ସେମାନେ ଚିର, ଫଟା କପଡ଼ା କିମ୍ବା ପଶୁଚର୍ମ ପିନ୍ଧନ୍ତି, ପତ୍ର ଓ ସମ୍ପତ୍ତି ନାହିଁ, ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମ ରୁ ଛୁଟିଯାନ୍ତି, ଭୟଙ୍କର ମିଶ୍ରଣ ଜୀବନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।

ଏତାଃ କାଷ୍ଠାମନୁପ୍ରାପ୍ତା ଅଲ୍ପଶେଷାସ୍ତଥା ପ୍ରଜାଃ । ଜରାଵ୍ଯାଧିକ୍ଷୁଧାଵିଷ୍ଟା ଦୁଃଖାନ୍ନିର୍ଵେଦମାଗମନ୍ ।। ୫୮.

ଏହି ଅଳ୍ପ ଲୋକମାନେ, ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ରୋଗ ଓ ଭୋକରେ ପୀଡ଼ିତ, ଦୁଃଖରୁ ବିରାକ୍ତି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।

ଵିଚାରଣନ୍ତୁ ନିର୍ଵେଦାତ୍ ସାମ୍ଯାଵସ୍ଥା ଵିଚାରଣାତ୍। ସାମ୍ଯାଵସ୍ଥାସୁ ସମ୍ବୋଧଃ ସମ୍ବୋଧାଦ୍ଧର୍ମଶୀଲତା ।। ୫୮.

ବିରାକ୍ତି ରୁ ଚିନ୍ତା ଆସେ, ଚିନ୍ତା ରୁ ସମତା ଆସେ, ସମତା ରେ ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହୁଏ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ରୁ ଧର୍ମ ଓ ନୀତି ଆସେ।

ତାସୁପଗମଯୁକ୍ତାସୁ କଲିଶିଷ୍ଟାସୁ ଵୈ ସ୍ଵଯମ୍। ଅହୋରାତ୍ରଂ ତଦା ତାସାଂ ଯୁଗନ୍ତୁ ପରିଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୫୮.

ଯେତେବେଳେ କଳିଯୁଗରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଲୋକମାନେ ଏଭଳି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦିନ ଓ ରାତି ଯୁଗର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟାଏ।

ଚିତ୍ତସମ୍ମୋହନଂ କୃତ୍ଵା ତାସାନ୍ତୈଃ ସପ୍ତମନ୍ତୁ ତତ୍। ଭାଵିନୋଽର୍ଥସ୍ଯ ଚ ବଲାତ୍ତତଃ କୃତମଵର୍ତତ ।। ୫୮.

ସେମାନଙ୍କ ମନକୁ ମୋହିତ କରି, ସାତ ପିଢ଼ି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭବିଷ୍ୟତ ଘଟଣାର ପ୍ରଭାବରେ ଏହି ଚକ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।

ପ୍ରଵୃତ୍ତେ ତୁ ପୁନସ୍ତସ୍ମିଂସ୍ତତଃ କୃତଯୁଗେ ତୁ ଵୈ। ଉତ୍ପନ୍ନାଃ କଲିଶିଷ୍ଟାସ୍ତୁ କାର୍ତଯୁଗ୍ଯଃ ପ୍ରଜାମ୍ତଦା ।। ୫୮.

ଏହା ପରେ, ନୂତନ କୃତଯୁଗ ଆରମ୍ଭ ହେଲେ, କଳିଯୁଗରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଲୋକମାନେ କୃତଯୁଗର ଲୋକ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।

ତିଷ୍ଠନ୍ତି ଚେହ ଯେ ସିଦ୍ଧାଃ ସୁଦୃଷ୍ଟା ଵିଚରନ୍ତି ଚ। ସଦା ସପ୍ତର୍ଷଯଶ୍ଚୈଵ ତତ୍ର ତେ ଚ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ ।। ୫୮.

ଏଠାରେ ଯେଉଁ ସିଦ୍ଧ ପୁରୁଷମାନେ ରହିଛନ୍ତି, ଭଲ ଭାବେ ଦେଖାଯାନ୍ତି ଓ ଘୁରିଘୁରି ଚାଲନ୍ତି, ସେମାନେ ଏବଂ ସପ୍ତ ଋଷି ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି।

ବ୍ରହ୍ମକ୍ଷତ୍ରଵିଶଃ ଶୂଦ୍ରା ବୀଜାର୍ଥଂ ଯେ ସ୍ମୃତା ଇହ। କଲିଜୈଃ ସହ ତେ ସର୍ଵେ ନିର୍ଵିଶେଷାସ୍ତଦାଭଵନ୍ ।। ୫୮.

ଏଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ, ବୀଜ ରଖିବା ପାଇଁ, ସେମାନେ କଳିଯୁଗର ଜନ୍ମା ଲୋକମାନେ ସହିତ ସମସ୍ତେ ଏକାକାର ହୋଇଯାନ୍ତି।

ତେଷାଂ ସପ୍ତର୍ଷଯୋ ଧର୍ମ କଥଯନ୍ତୀତରେଷୁ ଚ । ଵର୍ଣା ଶ୍ରମାଚାରଯୁକ୍ତଃ ଶ୍ରୌତଃ ସ୍ମାର୍ତୋ ଦ୍ଵିଧା ତୁ ସଃ ।। ୫୮.

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସପ୍ତ ଋଷି ଧର୍ମ ଶିଖାନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରମ ଓ ଆଚରଣ ରେ ଯୋଗ୍ୟ, ବେଦ ଓ ପାରମ୍ପରିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ହୁଏ।

ତତସ୍ତେଷୁ କ୍ରିଯାଵତ୍ସୁ ଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ଵୈ ପ୍ରଜାଃ କୃତେ । ଶ୍ରୌତଃ ସ୍ମାର୍ତ୍ତଃ କୃତାନାନ୍ତୁ ଧର୍ମଃ ସପ୍ତର୍ଷିଦର୍ଶିତଃ ।। ୫୮.

କୃତଯୁଗରେ ଲୋକମାନେ ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସପ୍ତ ଋଷି ଦେଖାଇଥିବା ବେଦ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଧର୍ମ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।

ତାସୁ ଧର୍ମଵ୍ଯଵସ୍ତାର୍ଥଂ ତିଷ୍ଠନ୍ତୀହାଯୁଗକ୍ଷଯାତ୍ । ମନ୍ଵନ୍ତରାଧିକାରେଷୁ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ମୁନଯସ୍ତୁ ଵୈ ।। ୫୮.

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମ ନିୟମ ରଖିବା ପାଇଁ, ମୁନିମାନେ ଏଠାରେ ଏକ ଯୁଗ ଶେଷ ରୁ ଅନ୍ୟ ମନ୍ବନ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହନ୍ତି।

ଯଥା ଦାଵପ୍ରଦଗ୍ଧେଷୁ ତୃଣେଷ୍ଵିହ ତପେ ଋତୌ । ନଵାନାଂ ପ୍ରଥମଂ ଦୃଷ୍ଟସ୍ତେଷାଂ ମୂଲେ ତୁ ସମ୍ଭଵଃ ।। ୫୮.

ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ଅଗ୍ନିରେ ଘାସ ଜଳିଯିବା ପରେ, ମୂଳରୁ ପ୍ରଥମ ଅଙ୍କୁର ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି...

ଏଵଂ ଯୁଗାଦ୍ଯୁଗସ୍ତେହ ସନ୍ତାନସ୍ତୁ ପରସ୍ପରମ୍ । ଵର୍ତ୍ତତେ ହ୍ଯଵ୍ଯଵଚ୍ଛେଦାଦ୍ଯାଵନ୍ମନ୍ଵନ୍ତରକ୍ଷଯଃ ।। ୫୮.

ଏଭଳି ଏକ ଯୁଗ ରୁ ଅନ୍ୟ ଯୁଗକୁ ସନ୍ତାନ ଚାଲିଯାଏ, ମନ୍ବନ୍ତର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଧାରା ଅବିରତ ଚାଲିଥାଏ।

ସୁଖମାଯୁର୍ବଲଂ ରୂପଂ ଧର୍ମାର୍ଥୌ କାମ ଏଵ ଚ । ଯୁଗେଷ୍ଵେତାନି ହୀଯନ୍ତେ ତ୍ରୀଣି ପାଦକ୍ରମେଣ ତୁ ।। ୫୮.

ସୁଖ, ଆୟୁ, ବଳ, ରୂପ, ଧର୍ମ, ଧନ ଓ କାମ — ଏସବୁ ଯୁଗେ ଯୁଗେ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ତିନି ଅଂଶ କମିଯାଏ।

ସସନ୍ଧ୍ଯଂଶେଷୁ ହୀଯନ୍ତେ ଯୁଗାନାଂ ଧର୍ମସିଦ୍ଧଯଃ। ଇତ୍ଯେଷ ପ୍ରତିସନ୍ଧିର୍ଵଃ କୀର୍ତ୍ତିତସ୍ତୁ ମଯା ଦ୍ଵିଜାଃ ।। ୫୮.

ଯୁଗମାନଙ୍କର ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ ଧର୍ମର ସଫଳତା କ୍ରମେ କମିଯାଏ। ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଏହି ଅନୁକ୍ରମକୁ ମୁଁ ତୁମମାନେଙ୍କୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଲି।

ଚତୁର୍ଯୁଗାନାଂ ସର୍ଵେଷାମେତେନୈଵ ପ୍ରସାଧନମ୍ ୫୮.

ସମସ୍ତ ଚାରି ଯୁଗ ପାଇଁ ଏହି ଅନୁସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।

ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତଦହଃ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ରାତ୍ରିଶ୍ଚ ତାଵତୀ ସ୍ମୃତା । ଅତ୍ରାର୍ଜଵଂ ଜଡୀଭାଵୋ ଭୂତାନାମାଯୁଗକ୍ଷଯାତ୍ ।। ୫୮.

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏହି ଦିନ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି, ତାଙ୍କର ରାତି ମଧ୍ୟ ସେଇ ଦିନ ମାନେ। ଏହି ସମୟରେ, ଯୁଗ ଶେଷ ହେବାରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ସରଳତା ଧୀରେ ଧୀରେ କମିଯାଏ।

ଏତଦେଵ ତୁ ସର୍ଵେଷାଂ ଯୁଗାନାଂ ଲକ୍ଷଣଂ ସ୍ମୃତମ୍। ଏଷା ଚତୁର୍ଯୁଗାନାନ୍ତୁ ଗଣନା ହ୍ଯେକସପ୍ତତିଃ। କ୍ରମେଣ ପରିଵୃତ୍ତା ତୁ ମନୋରନ୍ତରମୁଚ୍ଯତେ ।। ୫୮.

ଏହି ଅଟୁଟ ଲକ୍ଷଣ ସମସ୍ତ ଯୁଗର ମଧ୍ୟରେ ଥାଏ। ଏହି ଚାରି ଯୁଗ ମିଶି ଏକଏକ ଏକାଉଣ୍ଠି ଥର ଘଟେ, ଯାହାକୁ ମନ୍ବନ୍ତର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଚତୁର୍ଯୁଗେ ତଥୈକସ୍ମିନ୍ ଭଵତୀହ ଯଥାଶ୍ରୁତମ୍। ତଥା ଚାନ୍ଯେଷୁ ଭଵତି ପୁନସ୍ତଦ୍ଵୈ ଯଥାକ୍ରମମ୍ ।। ୫୮.

ଏଠି ଯେପରି ଏକ ଚାରିଯୁଗ ଘଟେ, ସେପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚାରିଯୁଗ ମଧ୍ୟ ଏହି କ୍ରମରେ ଆସେ।

ସର୍ଗେ ସର୍ଗେ ଯଥା ଭେଦା ଉତ୍ପଦ୍ଯନ୍ତେ ତଥୈଵ ତୁ । ପଞ୍ଚଵିଂଶତ୍ପରିମିତା ନ ନ୍ଯୂନା ନାଧିକାସ୍ତଥା ।। ୫୮.

ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୃଷ୍ଟିରେ ଯେପରି ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏଠି ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ଏହି ସଂଖ୍ୟା ପଚିଶିଟି, ଏଠାରେ କମିବା କିମ୍ବା ବଢିବା ନାହିଁ।

ତଥା କଲ୍ପଯୁଗୈଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ଭଵନ୍ତି ସମଲକ୍ଷଣାଃ। ମନ୍ଵନ୍ତରାଣାଂ ସର୍ଵେଷାମେତଦେଵ ତୁ ଲକ୍ଷଣମ୍ ।। ୫୮.

ଏହିପରି କଳ୍ପ ଓ ଯୁଗମାନେ ଏକେ ଲକ୍ଷଣ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରର ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଅଟୁଟ।

ତଥା ଯୁଗାନାଂ ପରିଵର୍ତ୍ତନାନି ଚିରପ୍ରଵୃତ୍ତାନି ଯୁଗସ୍ଵଭଵାତ୍ । ତଥା ନ ସନ୍ତିଷ୍ଠତି ଜୀଵଲୋକଃ କ୍ଷଯୋଦଯାଭ୍ଯାଂ ପରିଵର୍ତ୍ତମାନଃ ।। ୫୮.

ଏହିପରି ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ଯୁଗମାନଙ୍କର ପରିବର୍ତ୍ତନ ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ ଚାଲିଥାଏ। ଏହିପରି ଉତ୍ଥାନ ଓ ପତନ ଦ୍ୱାରା ଜୀବଜଗତ କେବେ ଏକଠି ରହିନଥାଏ।