ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଅତ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦ୍ଵାପରସ୍ଯ ଵିଧିଂ ପୁନଃ। ତତ୍ର ତ୍ରେତାଯୁଗେ କ୍ଷୀଣେ ଦ୍ଵାପରଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ ।। ୫୮.

ଏବେ ମୁଁ ଫେରି ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର ବିଧି ବର୍ଣ୍ନନା କରିବି; ତ୍ରେତା ଯୁଗ ଶେଷ ହେଲେ, ଦ୍ୱାପର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।

ଦ୍ଵାପରାଦୌ ପ୍ରଜାନାନ୍ତୁ ସିଦ୍ଧିସ୍ତ୍ରତାଯୁଗେ ତୁ ଯା। ପରିଵୃତ୍ତେ ଯୁଗେ ତସ୍ମିଂସ୍ତତଃ ସା ସଂପ୍ରଣଶ୍ଯତି ।। ୫୮.

ଦ୍ୱାପର ଆରମ୍ଭରେ, ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁ ସିଦ୍ଧି ପାଇଥିଲେ, ଯୁଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଲେ ସେ ସିଦ୍ଧି ହରାଇଯାଏ।

ତତଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ ତାସାଂ ପ୍ରଜାନାଂ ଦ୍ଵାପରେ ପୁନଃ। ଲୋଭୋଽଧୃତିର୍ଵଣିଗ୍ଯୁଦ୍ଧଂ ତତ୍ତ୍ଵାନାମଵିନିଶ୍ଚଯଃ ।। ୫୮.

ତାପରେ, ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଫେରି ଲୋଭ, ଧୃତି ଅଭାବ, ବ୍ୟବସା, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ତତ୍ତ୍ୱ ନେଇ ଅନିଶ୍ଚିତତା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।

ତମ୍ଭେଦଶ୍ଚୈଵ ଵର୍ଣାନାଂ କାର୍ଯାଣାଞ୍ଚା ଵିନିର୍ଣଯଃ। ଯଜ୍ଞୌଷଧେଃ ପଶୋର୍ଦଣ୍ଡୋ ମଦୋ ଦମ୍ଭୋଽକ୍ଷମା ବଲମ୍। ଏଷାଂ ରଜସ୍ତମୋଯୁକ୍ତା ପ୍ରଵୃତ୍ତିର୍ଦ୍ଵାପରେ ସ୍ମୃତା ।। ୫୮.

ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ସେମାନଙ୍କ କାମ କାର୍ଯ୍ୟର ବିଚାର, ଯଜ୍ଞରେ ଦୋଷ ହେଲେ ଦଣ୍ଡ, ମଦପାନ, ଢୋଙ୍ଗ, ଜୁଆ ଖେଳିବା ଓ ଶକ୍ତି ଦେଖାଇବା—ଏହି ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ରଜ ଓ ତମ ଗୁଣରେ ଭରିଥିବା, ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଏହିମାନେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଆଦ୍ଯେ କୃତେ ଚ ଧର୍ମୋଽସ୍ତି ତ୍ରେତାଯାଂ ସମ୍ପ୍ରପଦ୍ଯତେ। ଦ୍ଵାପରେ ଵ୍ଯାକୁଲୀଭୂତ୍ଵା ପ୍ରଣଶ୍ଯତି କଲୌ ଯୁଗେ ।। ୫୮.

ପ୍ରଥମ କୃତ ଯୁଗରେ ଧର୍ମ ଥାଏ; ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ଧର୍ମକୁ ଲୋକମାନେ ପାଉଛନ୍ତି; ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଧର୍ମ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ; କଳିଯୁଗରେ ଧର୍ମ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।

ଵର୍ଣାନାଂ ଵିପରିଧ୍ଵଂସଃ ସଂକୀର୍ତ୍ତ୍ଯତେ ତଥାଶ୍ରମଃ। ଦ୍ଵୈଧମୁତ୍ପଦ୍ଯତେ ଚୈଵ ଯୁଗେ ତସ୍ମିନ୍ ଶ୍ରୁତୌ ସ୍ମୃତୌ ।। ୫୮.

ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନାଶ ଏବଂ ଆଶ୍ରମମାନଙ୍କର ଭିନ୍ନତା ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; ସେହି ଯୁଗରେ ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତି ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ।

ଦ୍ଵୈଧାତ୍ ଶ୍ରୁତେଃ ସ୍ମୃତେଶ୍ଚୈଵ ନିଶ୍ଚଯୋ ନାଧିଗମ୍ଯତେ। ଅନିଶ୍ଚଯାଦିଗମନାଦ୍ଧର୍ମତତ୍ତ୍ଵଂ ନିଗଦ୍ଯତେ। ଧର୍ମତତ୍ତ୍ଵେ ତୁ ଭିନ୍ନାନାଂ ମତିଭେଦୋ ଭଵେନ୍ନୃଣାମ୍ ।। ୫୮.

ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତିରେ ଭିନ୍ନତା ଥିବାରୁ ନିଶ୍ଚିତ ଜ୍ଞାନ ମିଳେନାହିଁ; ଏହି ଅନିଶ୍ଚିତତା ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଅଜ୍ଞାତ ରହିଯାଏ; ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମନରେ ମତଭେଦ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।

ପରସ୍ପରଵିଭିନ୍ନୈସ୍ତୈର୍ଦୃଷ୍ଟୀନାଂ ଵିଭ୍ରମେଣ ଚ। ଅଯଂ ଧର୍ମୋ ହ୍ଯଯଂ ନେତି ନିଶ୍ଚଯୋ ନାଭିଗମ୍ଯତେ ।। ୫୮.

ଏମିତି ବିଭିନ୍ନ ମତ ଓ ଦୃଷ୍ଟିର ଦ୍ୱନ୍ଦ ଓ ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା, କଣ ଧର୍ମ ଏବଂ କଣ ଧର୍ମ ନୁହେଁ, ଏହା ଉପରେ କେବେ ନିଶ୍ଚିତ ମତ ହୋଇପାରେନାହିଁ।

କାରଣାନାଞ୍ଚ ଵକୈଲ୍ଯାତ୍ କାରଣସ୍ଯାପ୍ଯନିଶ୍ଚଯାତ୍। ମତିଭେଦେ ଚ ତେଷାଂ ଵୈ ଦୃଷ୍ଟୀନାଂ ଵିଭ୍ରମୋ ଭଵେତ୍ ।। ୫୮.

କାରଣମାନଙ୍କର ଅସଂପୂର୍ଣ୍ଣତା, ତର୍କର ଅନିଶ୍ଚିତତା ଓ ମତଭେଦ ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଭ୍ରମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ତତୋ ଦୃଷ୍ଟିଵିଭିନ୍ନୈସ୍ତୈଃ କୃତଂ ଶାସ୍ତ୍ରକୁଲନ୍ତ୍ଵିଦମ୍। ଏକୋ ଵେଦଶ୍ଵତୁଷ୍ପାଦସ୍ତ୍ରେତାସ୍ଵିହ ଵିଧୀଯତେ ।। ୫୮.

ଏହିପରି ଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଲୋକମାନେ ବହୁ ପ୍ରକାର ଶାସ୍ତ୍ର ରଚନା କରିଛନ୍ତି; ପ୍ରଥମେ ଏକଟି ବେଦ ଥିଲା, ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ଏହା ଚାରି ଶାଖାରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଗଲା।

ସଂରୋଧାଦାଯୁଷଶ୍ଚୈଵ ଦୃଶ୍ଯତେ ଦ୍ଵାପରେଷୁ ଚ । ଵେଦଵ୍ଯାସୈଶ୍ଚତୁର୍ଧା ତୁ ଵ୍ଯସ୍ଯତେ ଦ୍ଵାପରାଦିଷୁ ।। ୫୮.

ଆୟୁର ହ୍ରାସ ହେବାରୁ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଏହି ଦେଖାଯାଏ; ବେଦବ୍ୟାସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବେଦକୁ ଚାରି ଭାଗରେ ବାଣ୍ଟାଯାଇଛି।

ଋଷିପୁତ୍ରୈଃ ପୁନର୍ଵେଦା ଭିଦ୍ଯନ୍ତେ ଦୃଷ୍ଟିଵିଭ୍ରମୈଃ। ମନ୍ତ୍ରବ୍ରାହ୍ମଣଵିନ୍ଯାସୈଃ ସ୍ଵରଵର୍ଣଵିପର୍ଯଯୈଃ ।। ୫୮.

ଋଷିମାନଙ୍କର ପୁଅମାନେ ଦୃଷ୍ଟିର ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ବେଦକୁ ପୁନିଥରେ ଭାଗ କରିଦେଇଛନ୍ତି; ମନ୍ତ୍ର ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗଠନରେ, ସ୍ୱର ଓ ଅକ୍ଷରରେ ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନତା ହୋଇଛି।

ସଂହିତା ଋଗ୍ଯଜୁଃସାମ୍ନାଂ ସଂହନ୍ଯନ୍ତେ ଶ୍ରୁତର୍ଷିଭିଃ। ସାମାନ୍ଯାଦ୍ଵୈକୃତାଚ୍ଚୈଵ ଦୃଷ୍ଟିଭିନ୍ନୈଃ ଵ୍କଚିତ୍ଵ୍କଚିତ୍ ।। ୫୮.

ଋକ୍, ଯଜୁର୍ ଓ ସାମବେଦର ସଂହିତାଗୁଡ଼ିକୁ ଜ୍ଞାନୀ ଋଷିମାନେ ସଂଗ୍ରହ କରିଛନ୍ତି; ସାଧାରଣ ଓ ବିଶେଷ ଭିନ୍ନତା, ଏବଂ ଭିନ୍ନ ମତ ଦ୍ୱାରା କେବେ କେବେ ଏହିମାନେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଯାଏ।

ବ୍ରାହ୍ମଣଂ କଲ୍ପସୂତ୍ରାଣି ମନ୍ତ୍ରପ୍ରଵଚନାନି ଚ। ଅନ୍ଯେ ତୁ ପ୍ରହିତାସ୍ତୀର୍ଥୈଃ କେଚିତ୍ତାନ୍ ପ୍ରତ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ ।। ୫୮.

ବ୍ରାହ୍ମଣ, କଳ୍ପସୂତ୍ର ଓ ମନ୍ତ୍ର ବ୍ୟାଖ୍ୟା—ଏହିମାନେ କିଛି ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ଆଉ କିଛି ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାଳିତ ହୁଏ।

ଦ୍ଵାପରେଷୁ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ଭିନ୍ନଵୃତ୍ତାଶ୍ରମା ଦ୍ଵିଜାଃ। ଏକମାଧ୍ଵର୍ଯଵଂ ପୂର୍ଵମାସୀଦ୍ଦ୍ଵୈଧଂ ପୁନସ୍ତତଃ ।। ୫୮.

ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଭିନ୍ନ ଆଚରଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି; ପୂର୍ବରୁ ଏକଟି ଆଧ୍ୱର୍ୟୁ ପରମ୍ପରା ଥିଲା, ପରେ ଏହା ଦୁଇଟି ହୋଇଗଲା।

ସାମାନ୍ଯଵିପରୀତାର୍ଥୈଃ କୃତଂ ଶାସ୍ତ୍ରକୁଲନ୍ତ୍ଵିଦମ୍। ଆଧ୍ଵର୍ଯଵସ୍ଯ ପ୍ରସ୍ତାଵୈର୍ବହୁଧା ଵ୍ଯାକୁଲଂ କୃତମ୍ ।। ୫୮.

ସାଧାରଣ ଓ ବିପରୀତ ଅର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବହୁ ପ୍ରକାର ଶାସ୍ତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ଆଧ୍ୱର୍ୟୁମାନଙ୍କ ଭିନ୍ନ ମତ ଦ୍ୱାରା ଏହା ବହୁ ଭାଗ ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି।

ତଥୈଵାଥର୍ଵଋକ୍ସାମ୍ନାଂ ଵିକଲ୍ପୈଶ୍ଚାପ୍ଯସଂକ୍ଷଯୈଃ। ଵ୍ଯାକୁଲଂ ଦ୍ଵାପରେ ଭିନ୍ନେ କ୍ରିଯତେ ଭିନ୍ନଦର୍ଶନୈଃ ।। ୫୮.

ଏଭଳି ଅଥର୍ବ, ଋକ୍ ଓ ସାମବେଦ ମଧ୍ୟ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନତା ଓ ଅନ୍ତହୀନ ବିଭାଜନ ଦ୍ୱାରା, ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଭିନ୍ନ ମତ ଦ୍ୱାରା ବିକଳ ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି।

ତୈଷାଂ ଭେଦାଃ ପ୍ରଭେଦାଶ୍ଚ ଵିକଲ୍ପୈଶ୍ଚାପ୍ଯସଂକ୍ଷଯାଃ । ଦ୍ଵାପରେ ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ଵିନଶ୍ଯନ୍ତି ପୁନଃ କଲୌ ।। ୫୮.

ସେମାନଙ୍କର ବିଭାଜନ, ପୁନର୍ବିଭାଜନ ଓ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ କଳିଯୁଗରେ ପୁନି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।

ତେଷାଂ ଵିପର୍ଯଯାଶ୍ଚୈଵ ଭଵନ୍ତି ଦ୍ଵାପରେ ପୁନଃ। ଅଵୃଷ୍ଟିର୍ମରଣଞ୍ଚୈଵ ତଥୈଵ ଵ୍ଯାଧ୍ଯୁପଦ୍ଵଵାଃ ।। ୫୮.

ସେମାନଙ୍କର ବିପରୀତ ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ପୁନି ଦେଖାଯାଏ: ବର୍ଷା ନହେବା, ମୃତ୍ୟୁ, ରୋଗ ଓ ବିପଦ ଆସିଥାଏ।

ଵାଙ୍ମନଃକର୍ମଜୈର୍ଦୁଃଖୈର୍ନିର୍ଵେଦୋ ଜାଯତେ ପୁନଃ । ନିର୍ଵେଦାଜ୍ଜାଯତେ ତେଷାଂ ଦୁଃଖମୋକ୍ଷ ଵିଚାରଣା ।। ୫୮.

ବାକ୍, ମନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଉପଜିଥିବା ଦୁଃଖରୁ ପୁନି ବିରକ୍ତି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ସେହି ବିରକ୍ତିରୁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ଉପରେ ଚିନ୍ତା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।

ଵିଚାରାଣାଚ୍ଚ ଵୈରାଗ୍ଯଂ ଵୈରାଗ୍ଯାଦ୍ଦୋପଦର୍ଶନମ୍। ଦୋଷାଣାଂ ଦର୍ଶନାଚ୍ଚୈଵ ଦ୍ଵାପରେ ଜ୍ଞାନସମ୍ଭଵଃ ।। ୫୮.

ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ବିରାଗ ଆସେ; ବିରାଗ ଦ୍ୱାରା ଦୋଷ ଦେଖାଯାଏ; ଦୋଷ ଦେଖିବା ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ତେଷାଞ୍ଚ ମାନିନାଂ ପୂର୍ଵମାଦ୍ଯେ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେଽନ୍ତରେ। ଉତ୍ପଦ୍ଯନ୍ତେ ହି ଶାସ୍ତ୍ରାଣାଂ ଦ୍ଵାପରେ ପରିପନ୍ଥିନଃ ।। ୫୮.

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅହଂକାରୀ ଲୋକମାନେ ପ୍ରଥମ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଶାସ୍ତ୍ରର ବିରୋଧୀ ଉପଜନ୍ତି।

ଆଯୁର୍ଵେଦଵିକଲ୍ପାଶ୍ଚ ଅଙ୍ଗାନାଂ ଜ୍ଯୌତିଷସ୍ଯ ଚ। ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରଵିକଲ୍ପଶ୍ଚ ହେତୁଶାସ୍ତ୍ରଵିକଲ୍ପନମ୍ ।। ୫୮.

ଆୟୁର୍ବେଦ, ଜ୍ୟୋତିଷ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅଂଶ, ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ଓ ତର୍କ ଶାସ୍ତ୍ରର ବିଭିନ୍ନ ଶାଖା ଦେଖାଯାଏ।

ସ୍ମୃତିଶାସ୍ତ୍ରପ୍ରଭେଦାଶ୍ଚ ପ୍ରସ୍ଥାନାନି ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍। ଦ୍ଵାପରେଷ୍ଵଭିଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ମତିଭେଦାସ୍ତଥା ନୃଣାମ୍ ।। ୫୮.

ସ୍ମୃତି ଶାସ୍ତ୍ରର ଅନେକ ପ୍ରକାର ଭେଦ ଓ ଅଲଗା ଅଲଗା ପଠ ଦେଖାଯାଏ; ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମତଭେଦ ଉପଜେ।

ମନସା କର୍ମଣା ଵାଚା କୃଚ୍ଛ୍ରା ଦ୍ଵାର୍ତ୍ତା ପ୍ରସିଦ୍ଧ୍ଯତି। ଦ୍ଵାପରେ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ କାଯକ୍ଲେଶପୁରସ୍କୃତା ।। ୫୮.

ମନ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କଥା ଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା ଅତି କଷ୍ଟରେ ମିଳେ; ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଶରୀର ଦୁଃଖ ସବୁଠାରୁ ବେଶି ହୋଇଯାଏ।

ଲୋଭେଽଧୃତିର୍ଵଣିଗ୍ଯୁଦ୍ଧଂ ତତ୍ତ୍ଵାନାମଵିନିଶ୍ଚଯଃ। ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରପ୍ରଣଯନଂ ଧର୍ମାଣାଂ ସଙ୍କରସ୍ତଥା ।। ୫୮.

ଲୋଭ, ଅସ୍ଥିରତା, ବ୍ୟବସାୟ ଝଗଡା ଓ ତତ୍ତ୍ୱର ଅନିଶ୍ଚିତତା ଦ୍ୱାରା ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ରର ନୂଆ ରଚନା ଓ ଧର୍ମର ମିଶ୍ରଣ ହୁଏ।

ଦ୍ଵାପରେଷୁ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ରୋଗୋ ଲୋଭୋ ଵଧସ୍ତଥା। ଵର୍ଣାଶ୍ରମପରିଧ୍ଵଂସାଃ କାମଦ୍ଵେଷୌ ତଥୈଵ ଚ ।। ୫୮.

ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ରୋଗ, ଲୋଭ ଓ ହତ୍ୟା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ସୀମା ଭଙ୍ଗ ହୁଏ, ଇଚ୍ଛା ଓ ଦ୍ୱେଷ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।

ପୂର୍ଣେ ଵର୍ଷସହସ୍ରେ ଦ୍ଵେ ପରମାଯୁସ୍ତୁଥା ନୃଣାମ୍। ନିଃଶେପେ ଦ୍ଵାପରେ ତସ୍ମିନ୍ ତସ୍ଯ ସନ୍ଧ୍ଯା ତୁ ପାଦତଃ ।। ୫୮.

ଦୁଇ ହଜାର ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ସେଟି ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆୟୁଷ୍ୟ ହୁଏ; ଦ୍ୱାପର ଶେଷରେ ତାହାର ସନ୍ଧ୍ୟା ଏକ ପାଦ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।

ପ୍ରତିଷ୍ଠତେ ଗୁଣୈର୍ହୀନୋ ଧର୍ମୋଽସୌ ଦ୍ଵାପରସ୍ଯ ତୁ । ତଥୈଵ ସନ୍ଧ୍ଯାପାଦେନ ଅଂଶସ୍ତସ୍ଯାଵତିଷ୍ଠତେ ।। ୫୮.

ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଧର୍ମ ତାହାର ଗୁଣରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ରହିଯାଏ; ସେଇପରି ସନ୍ଧ୍ୟାର ଏକ ପାଦ ଦ୍ୱାରା ତାହାର କିଛି ଅଂଶ ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେ।