ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଅଦ୍ରୋହଶ୍ଚାପ୍ଯଲୋଭଶ୍ଚ ଦମୋ ଭୂତଦଯା ତପଃ। ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ତଥା ସତ୍ଯମନୁକ୍ରୋଶଃ କ୍ଷମା ଧୃତିଃ। ସନାତନସ୍ଯ ଧର୍ମସ୍ଯ ମୂଲମେତଦ୍ଦୁରାସଦମ୍ ।। ୫୭.

କିଂବା ଦ୍ରୋହ ନଥିବା, ଲୋଭ ନଥିବା, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା, ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରତି ଦୟା, ତପ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ସତ୍ୟ, କ୍ରୁପା, ଖ୍ଷମା ଓ ଧୃତି—ଏହି ଗୁଡିକ ସନାତନ ଧର୍ମର ଅତି ଦୁର୍ଲଭ ମୂଳ।

ଧର୍ମମନ୍ତ୍ରାତ୍ମକୋ ଯଜ୍ଞସ୍ତପଶ୍ଚାନଶନାତ୍ମକମ୍। ଯଜ୍ଞେନ ଦେଵାନାପ୍ନୋତି ଵୈରାଗ୍ଯଂ ତପସା ପୁନଃ ।। ୫୭.

ଧର୍ମମନ୍ତ୍ରର ଆତ୍ମା ଯଜ୍ଞର ଲକ୍ଷଣ, ତପର ଲକ୍ଷଣ ଉପବାସ; ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ତପ ଦ୍ୱାରା ବିରାଗ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ କର୍ମସଂନ୍ଯାସାଦ୍ଵୈରାଗ୍ଯାତ୍ ପ୍ରେକ୍ଷତେ ଲଯମ୍। ଜ୍ଞାନାତ୍ ପ୍ରାପ୍ନୋତି କୈଵଲ୍ଯଂ ପଞ୍ଚୈତା ଗତଯଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୫୭.

କର୍ମର ସନ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ବିରାଗ ଦ୍ୱାରା ଲୟ ଦେଖିପାରିବା; ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ପଥ ସ୍ମୃତିରେ ଅଛି।

ଏଵଂ ଵିଵାଦଃ ସୁମହାନ୍ ଯଜ୍ଞସ୍ଯାସୀତ୍ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତନେ। ଋଷୀଣାଂ ଦେଵତାନାଞ୍ଚ ପୂର୍ଵଂ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେଽନ୍ତରେ ।। ୫୭.

ଏଭଳି, ସ୍ୱୟଂଭୂ ଯୁଗ ମଧ୍ୟରେ, ଋଷି ଓ ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରଚଳନା ନେଇ ବଡ଼ ବିବାଦ କରିଥିଲେ।

ତତସ୍ତେ ଋଷଯୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଦ୍ଭୁତଂ ଵର୍ତ୍ମ ବଲେନ ତୁ। ଵସୋର୍ଵାକ୍ଯମନାଦୃତ୍ଯ ଜଗ୍ମୁସ୍ତେ ଵୈ ଯଥାଗତାଃ ।। ୫୭.

ତାପରେ ଋଷିମାନେ, ଅଦ୍ଭୁତ ପଥ ଦେଖି, ବସୁଙ୍କ ବାକ୍ୟକୁ ଅଗ୍ରହ କରିନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ଚାଲିଗଲେ।

ଗତେଷୁ ଦେଵସଙ୍ଘେଷୁ ଦେଵା ଯଜ୍ଞମଵାପ୍ନୁଯୁଃ। ଶ୍ରୂଯନ୍ତେ ହି ତପଃସିଦ୍ଧା ବ୍ରହ୍ମକ୍ଷତ୍ରମଯା ନୃପାଃ ।। ୫୭.

ଦେବମାନେ ଚାଲିଗଲେ ପରେ, ଦେବମାନେ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ତପସ୍ୱୀ ରାଜାମାନେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ ମିଶିତ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଛନ୍ତି।

ପ୍ରିଯଵ୍ରତୋତ୍ତାନପାଦୌ ଧ୍ରୁଵୋ ମେଧାତିଥିର୍ଵସୁଃ। ସୁମେଧା ଵିରଜାଶ୍ଚୈଵ ଶଙ୍ଖପାଦ୍ରଜ ଏଵ ଚ। ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଃ ପର୍ଜନ୍ଯୋ ହଵିର୍ଦ୍ଧାନାଦଯୋ ନୃପାଃ ।। ୫୭.

ପ୍ରିୟବ୍ରତ, ଉତ୍ତାନପାଦ, ଧ୍ରୁବ, ମେଧାତିଥି, ବସୁ, ସୁମେଧା, ବିରଜା, ଶଂଖପାଦ୍ରଜ, ପ୍ରାଚୀନବର୍ହି, ପର୍ଜନ୍ୟ, ହବିର୍ଧାନ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ।

ଏତେ ଚାନ୍ଯେ ଚ ବହଵୋ ନୃପାଃ ସିଦ୍ଧା ଦିଵଂ ଗତାଃ। ରାଜର୍ଷଯୋ ମହାସତ୍ତ୍ଵା ଯେଷାଂ କୀର୍ତ୍ତିଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ।। ୫୭.

ଏମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ରାଜା, ସିଦ୍ଧ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ; ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜାଋଷିମାନେ, ଯେଉଁମାନଙ୍କର କୀର୍ତି ସ୍ଥିର ଅଛି।

ତସ୍ମାଦ୍ଵିଶିଷ୍ଯତେ ଯଜ୍ଞାତ୍ତପଃ ସର୍ଵେଷୁ କାରଣୈଃ। ବ୍ରହ୍ମଣା ତପସା ସୃଷ୍ଟ ଜଗଦ୍ଵିଶ୍ଵମିଦଂ ପୁରା ।। ୫୭.

ଏହିପରି, ତପସ୍ୟା ସମସ୍ତ କାରଣରେ ଯଜ୍ଞକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ; ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ବ୍ରହ୍ମା ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ।

ତସ୍ମାନ୍ନାତ୍ଯେତି ତଦ୍ଯଜ୍ଞଂ ତପୋମୂଲମିଦଂ ସ୍ମୃତମ୍। ଯଜ୍ଞପ୍ରଵର୍ତ୍ତନଂ ହ୍ଯେଵମତଃ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେଽନ୍ତରେ। ତତଃପ୍ରଭୃତି ଯଜ୍ଞୋଽଯଂ ଯୁଗୈଃ ସହ ଵ୍ଯଵର୍ତ୍ତତ ।। ୫୭.

ଏହିପରି, ଯଜ୍ଞ ତପସ୍ୟାର ମୂଳ, ଏହାକୁ ସ୍ମୃତିରେ ରଖାଯାଇଛି; ସ୍ୱୟଂଭୂ ଯୁଗ ମଧ୍ୟରେ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରଚଳନା ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ତାହାପରେ ଯଜ୍ଞ ଯୁଗ ସହିତ ଚାଲିଆସିଛି।

ଅତ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦ୍ଵାପରସ୍ଯ ଵିଧିଂ ପୁନଃ। ତତ୍ର ତ୍ରେତାଯୁଗେ କ୍ଷୀଣେ ଦ୍ଵାପରଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ ।। ୫୮.

ଏବେ ମୁଁ ଫେରି ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର ବିଧି ବର୍ଣ୍ନନା କରିବି; ତ୍ରେତା ଯୁଗ ଶେଷ ହେଲେ, ଦ୍ୱାପର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।

ଦ୍ଵାପରାଦୌ ପ୍ରଜାନାନ୍ତୁ ସିଦ୍ଧିସ୍ତ୍ରତାଯୁଗେ ତୁ ଯା। ପରିଵୃତ୍ତେ ଯୁଗେ ତସ୍ମିଂସ୍ତତଃ ସା ସଂପ୍ରଣଶ୍ଯତି ।। ୫୮.

ଦ୍ୱାପର ଆରମ୍ଭରେ, ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁ ସିଦ୍ଧି ପାଇଥିଲେ, ଯୁଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଲେ ସେ ସିଦ୍ଧି ହରାଇଯାଏ।

ତତଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ ତାସାଂ ପ୍ରଜାନାଂ ଦ୍ଵାପରେ ପୁନଃ। ଲୋଭୋଽଧୃତିର୍ଵଣିଗ୍ଯୁଦ୍ଧଂ ତତ୍ତ୍ଵାନାମଵିନିଶ୍ଚଯଃ ।। ୫୮.

ତାପରେ, ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଫେରି ଲୋଭ, ଧୃତି ଅଭାବ, ବ୍ୟବସା, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ତତ୍ତ୍ୱ ନେଇ ଅନିଶ୍ଚିତତା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।

ତମ୍ଭେଦଶ୍ଚୈଵ ଵର୍ଣାନାଂ କାର୍ଯାଣାଞ୍ଚା ଵିନିର୍ଣଯଃ। ଯଜ୍ଞୌଷଧେଃ ପଶୋର୍ଦଣ୍ଡୋ ମଦୋ ଦମ୍ଭୋଽକ୍ଷମା ବଲମ୍। ଏଷାଂ ରଜସ୍ତମୋଯୁକ୍ତା ପ୍ରଵୃତ୍ତିର୍ଦ୍ଵାପରେ ସ୍ମୃତା ।। ୫୮.

ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ସେମାନଙ୍କ କାମ କାର୍ଯ୍ୟର ବିଚାର, ଯଜ୍ଞରେ ଦୋଷ ହେଲେ ଦଣ୍ଡ, ମଦପାନ, ଢୋଙ୍ଗ, ଜୁଆ ଖେଳିବା ଓ ଶକ୍ତି ଦେଖାଇବା—ଏହି ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ରଜ ଓ ତମ ଗୁଣରେ ଭରିଥିବା, ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଏହିମାନେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଆଦ୍ଯେ କୃତେ ଚ ଧର୍ମୋଽସ୍ତି ତ୍ରେତାଯାଂ ସମ୍ପ୍ରପଦ୍ଯତେ। ଦ୍ଵାପରେ ଵ୍ଯାକୁଲୀଭୂତ୍ଵା ପ୍ରଣଶ୍ଯତି କଲୌ ଯୁଗେ ।। ୫୮.

ପ୍ରଥମ କୃତ ଯୁଗରେ ଧର୍ମ ଥାଏ; ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ଧର୍ମକୁ ଲୋକମାନେ ପାଉଛନ୍ତି; ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଧର୍ମ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ; କଳିଯୁଗରେ ଧର୍ମ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।

ଵର୍ଣାନାଂ ଵିପରିଧ୍ଵଂସଃ ସଂକୀର୍ତ୍ତ୍ଯତେ ତଥାଶ୍ରମଃ। ଦ୍ଵୈଧମୁତ୍ପଦ୍ଯତେ ଚୈଵ ଯୁଗେ ତସ୍ମିନ୍ ଶ୍ରୁତୌ ସ୍ମୃତୌ ।। ୫୮.

ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନାଶ ଏବଂ ଆଶ୍ରମମାନଙ୍କର ଭିନ୍ନତା ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; ସେହି ଯୁଗରେ ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତି ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ।

ଦ୍ଵୈଧାତ୍ ଶ୍ରୁତେଃ ସ୍ମୃତେଶ୍ଚୈଵ ନିଶ୍ଚଯୋ ନାଧିଗମ୍ଯତେ। ଅନିଶ୍ଚଯାଦିଗମନାଦ୍ଧର୍ମତତ୍ତ୍ଵଂ ନିଗଦ୍ଯତେ। ଧର୍ମତତ୍ତ୍ଵେ ତୁ ଭିନ୍ନାନାଂ ମତିଭେଦୋ ଭଵେନ୍ନୃଣାମ୍ ।। ୫୮.

ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତିରେ ଭିନ୍ନତା ଥିବାରୁ ନିଶ୍ଚିତ ଜ୍ଞାନ ମିଳେନାହିଁ; ଏହି ଅନିଶ୍ଚିତତା ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଅଜ୍ଞାତ ରହିଯାଏ; ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମନରେ ମତଭେଦ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।

ପରସ୍ପରଵିଭିନ୍ନୈସ୍ତୈର୍ଦୃଷ୍ଟୀନାଂ ଵିଭ୍ରମେଣ ଚ। ଅଯଂ ଧର୍ମୋ ହ୍ଯଯଂ ନେତି ନିଶ୍ଚଯୋ ନାଭିଗମ୍ଯତେ ।। ୫୮.

ଏମିତି ବିଭିନ୍ନ ମତ ଓ ଦୃଷ୍ଟିର ଦ୍ୱନ୍ଦ ଓ ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା, କଣ ଧର୍ମ ଏବଂ କଣ ଧର୍ମ ନୁହେଁ, ଏହା ଉପରେ କେବେ ନିଶ୍ଚିତ ମତ ହୋଇପାରେନାହିଁ।

କାରଣାନାଞ୍ଚ ଵକୈଲ୍ଯାତ୍ କାରଣସ୍ଯାପ୍ଯନିଶ୍ଚଯାତ୍। ମତିଭେଦେ ଚ ତେଷାଂ ଵୈ ଦୃଷ୍ଟୀନାଂ ଵିଭ୍ରମୋ ଭଵେତ୍ ।। ୫୮.

କାରଣମାନଙ୍କର ଅସଂପୂର୍ଣ୍ଣତା, ତର୍କର ଅନିଶ୍ଚିତତା ଓ ମତଭେଦ ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଭ୍ରମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ତତୋ ଦୃଷ୍ଟିଵିଭିନ୍ନୈସ୍ତୈଃ କୃତଂ ଶାସ୍ତ୍ରକୁଲନ୍ତ୍ଵିଦମ୍। ଏକୋ ଵେଦଶ୍ଵତୁଷ୍ପାଦସ୍ତ୍ରେତାସ୍ଵିହ ଵିଧୀଯତେ ।। ୫୮.

ଏହିପରି ଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଲୋକମାନେ ବହୁ ପ୍ରକାର ଶାସ୍ତ୍ର ରଚନା କରିଛନ୍ତି; ପ୍ରଥମେ ଏକଟି ବେଦ ଥିଲା, ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ଏହା ଚାରି ଶାଖାରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଗଲା।

ସଂରୋଧାଦାଯୁଷଶ୍ଚୈଵ ଦୃଶ୍ଯତେ ଦ୍ଵାପରେଷୁ ଚ । ଵେଦଵ୍ଯାସୈଶ୍ଚତୁର୍ଧା ତୁ ଵ୍ଯସ୍ଯତେ ଦ୍ଵାପରାଦିଷୁ ।। ୫୮.

ଆୟୁର ହ୍ରାସ ହେବାରୁ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଏହି ଦେଖାଯାଏ; ବେଦବ୍ୟାସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବେଦକୁ ଚାରି ଭାଗରେ ବାଣ୍ଟାଯାଇଛି।

ଋଷିପୁତ୍ରୈଃ ପୁନର୍ଵେଦା ଭିଦ୍ଯନ୍ତେ ଦୃଷ୍ଟିଵିଭ୍ରମୈଃ। ମନ୍ତ୍ରବ୍ରାହ୍ମଣଵିନ୍ଯାସୈଃ ସ୍ଵରଵର୍ଣଵିପର୍ଯଯୈଃ ।। ୫୮.

ଋଷିମାନଙ୍କର ପୁଅମାନେ ଦୃଷ୍ଟିର ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ବେଦକୁ ପୁନିଥରେ ଭାଗ କରିଦେଇଛନ୍ତି; ମନ୍ତ୍ର ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗଠନରେ, ସ୍ୱର ଓ ଅକ୍ଷରରେ ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନତା ହୋଇଛି।

ସଂହିତା ଋଗ୍ଯଜୁଃସାମ୍ନାଂ ସଂହନ୍ଯନ୍ତେ ଶ୍ରୁତର୍ଷିଭିଃ। ସାମାନ୍ଯାଦ୍ଵୈକୃତାଚ୍ଚୈଵ ଦୃଷ୍ଟିଭିନ୍ନୈଃ ଵ୍କଚିତ୍ଵ୍କଚିତ୍ ।। ୫୮.

ଋକ୍, ଯଜୁର୍ ଓ ସାମବେଦର ସଂହିତାଗୁଡ଼ିକୁ ଜ୍ଞାନୀ ଋଷିମାନେ ସଂଗ୍ରହ କରିଛନ୍ତି; ସାଧାରଣ ଓ ବିଶେଷ ଭିନ୍ନତା, ଏବଂ ଭିନ୍ନ ମତ ଦ୍ୱାରା କେବେ କେବେ ଏହିମାନେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଯାଏ।

ବ୍ରାହ୍ମଣଂ କଲ୍ପସୂତ୍ରାଣି ମନ୍ତ୍ରପ୍ରଵଚନାନି ଚ। ଅନ୍ଯେ ତୁ ପ୍ରହିତାସ୍ତୀର୍ଥୈଃ କେଚିତ୍ତାନ୍ ପ୍ରତ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ ।। ୫୮.

ବ୍ରାହ୍ମଣ, କଳ୍ପସୂତ୍ର ଓ ମନ୍ତ୍ର ବ୍ୟାଖ୍ୟା—ଏହିମାନେ କିଛି ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ଆଉ କିଛି ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାଳିତ ହୁଏ।

ଦ୍ଵାପରେଷୁ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ଭିନ୍ନଵୃତ୍ତାଶ୍ରମା ଦ୍ଵିଜାଃ। ଏକମାଧ୍ଵର୍ଯଵଂ ପୂର୍ଵମାସୀଦ୍ଦ୍ଵୈଧଂ ପୁନସ୍ତତଃ ।। ୫୮.

ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଭିନ୍ନ ଆଚରଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି; ପୂର୍ବରୁ ଏକଟି ଆଧ୍ୱର୍ୟୁ ପରମ୍ପରା ଥିଲା, ପରେ ଏହା ଦୁଇଟି ହୋଇଗଲା।

ସାମାନ୍ଯଵିପରୀତାର୍ଥୈଃ କୃତଂ ଶାସ୍ତ୍ରକୁଲନ୍ତ୍ଵିଦମ୍। ଆଧ୍ଵର୍ଯଵସ୍ଯ ପ୍ରସ୍ତାଵୈର୍ବହୁଧା ଵ୍ଯାକୁଲଂ କୃତମ୍ ।। ୫୮.

ସାଧାରଣ ଓ ବିପରୀତ ଅର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବହୁ ପ୍ରକାର ଶାସ୍ତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ଆଧ୍ୱର୍ୟୁମାନଙ୍କ ଭିନ୍ନ ମତ ଦ୍ୱାରା ଏହା ବହୁ ଭାଗ ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି।

ତଥୈଵାଥର୍ଵଋକ୍ସାମ୍ନାଂ ଵିକଲ୍ପୈଶ୍ଚାପ୍ଯସଂକ୍ଷଯୈଃ। ଵ୍ଯାକୁଲଂ ଦ୍ଵାପରେ ଭିନ୍ନେ କ୍ରିଯତେ ଭିନ୍ନଦର୍ଶନୈଃ ।। ୫୮.

ଏଭଳି ଅଥର୍ବ, ଋକ୍ ଓ ସାମବେଦ ମଧ୍ୟ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନତା ଓ ଅନ୍ତହୀନ ବିଭାଜନ ଦ୍ୱାରା, ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଭିନ୍ନ ମତ ଦ୍ୱାରା ବିକଳ ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି।

ତୈଷାଂ ଭେଦାଃ ପ୍ରଭେଦାଶ୍ଚ ଵିକଲ୍ପୈଶ୍ଚାପ୍ଯସଂକ୍ଷଯାଃ । ଦ୍ଵାପରେ ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ଵିନଶ୍ଯନ୍ତି ପୁନଃ କଲୌ ।। ୫୮.

ସେମାନଙ୍କର ବିଭାଜନ, ପୁନର୍ବିଭାଜନ ଓ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ କଳିଯୁଗରେ ପୁନି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।

ତେଷାଂ ଵିପର୍ଯଯାଶ୍ଚୈଵ ଭଵନ୍ତି ଦ୍ଵାପରେ ପୁନଃ। ଅଵୃଷ୍ଟିର୍ମରଣଞ୍ଚୈଵ ତଥୈଵ ଵ୍ଯାଧ୍ଯୁପଦ୍ଵଵାଃ ।। ୫୮.

ସେମାନଙ୍କର ବିପରୀତ ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ପୁନି ଦେଖାଯାଏ: ବର୍ଷା ନହେବା, ମୃତ୍ୟୁ, ରୋଗ ଓ ବିପଦ ଆସିଥାଏ।