ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଯଷ୍ଟଵ୍ଯଂ ପଶୁଭିର୍ମେଧ୍ଯୈରଥ ବୀଜୈଃ ଫଲୈସ୍ତଥା। ହିଂସାସ୍ଵଭାଵୋ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଇତି ମେ ଦର୍ଶଯତ୍ଯସୌ ।। ୫୭.

'ପବିତ୍ର ପଶୁ, ବୀଜ କିମ୍ବା ଫଳ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ କରାଯାଇପାରେ; ଏହା ଦେଖାଏ ଯେ ଯଜ୍ଞରେ ହିଂସା ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ।'

ଯଥେହ ସଂହିତାମନ୍ତ୍ରା ହିଂସାଲିଙ୍ଗା ମହର୍ଷିଭିଃ। ଦୀର୍ଘେଣ ତପସା ଯୁକ୍ତୈର୍ଦର୍ଶନୈସ୍ତାରକାଦିଭିଃ। ତତ୍ପ୍ରାମାଣ୍ଯାନ୍ମଯା ଚୋକ୍ତଂ ତସ୍ମାନ୍ମା ମନ୍ତୁମର୍ହଥ ।। ୫୭.

'ଯେପରି ସଂହିତା ମନ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମହାର୍ଷିମାନେ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା ଓ ତାରାଦି ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ହିଂସାର ଚିହ୍ନ ଦେଖିଛନ୍ତି, ସେହି ପ୍ରମାଣ ଉପରେ ଆମେ କହିଛୁ; ତେଣୁ ତୁମେ ଅନ୍ୟଭାବେ ଭାବିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।'

ଯଦି ପ୍ରମାଣଂ ତାନ୍ଯେଵ ମନ୍ତ୍ରଵାକ୍ଯାନି ଵୈ ଦ୍ଵିଜାଃ । ତଦା ପ୍ରାଵର୍ତ୍ତତା ଯଜ୍ଞୋ ହ୍ଯନ୍ଯଥା ନୋଽନୃତଂ ଵଚଃ। ଏଵଂ ହୃତୋତ୍ତରାସ୍ତେ ଵୈ ଯୁକ୍ତାତ୍ମାନସ୍ତପୋଧନାଃ ।। ୫୭.

'ଯଦି ସେଇ ମନ୍ତ୍ର ବାକ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଏହିଠାରେ ପ୍ରମାଣ ମାନିବା, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ତେବେ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ନହେଲେ, କଥା ମିଥ୍ୟା।' ଏଭଳି ଯୋଗ୍ୟ ମନ ଓ ତପସ୍ୱୀମାନେ ଶାନ୍ତ ହେଲେ।

ଅଧସ୍ଵ ଭଵନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତମର୍ଥଂ ଵାଗ୍ଯତୋ ଭଵ। ମିଥ୍ଯାଵାଦୀ ନୃପୋ ଯସ୍ମାତ୍ ପ୍ରଵିଵେଶ ରସାତଲମ୍ ।। ୫୭.

'ସେଇ କଥା ଦେଖି, ତଳ ଲୋକକୁ ଯାଅ ଏବଂ ନିର୍ବାଚନ ହେଉ, କାରଣ ରାଜା ମିଥ୍ୟା କଥା କହିଥିବାରୁ ରସାତଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।'

ଇତ୍ଯୁକ୍ତମାତ୍ରେ ନୃପତିଃ ପ୍ରଵିଵେଶ ରସାତଲମ୍। ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଚାରୀ ଵସୁର୍ଭୂତ୍ଵା ରସାତଲଚରୋଽଭଵତ୍ ।। ୫୭.

ଏଭଳି କୁହିବା ସହିତ, ରାଜା ରସାତଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଉପରକୁ ଚଳିତ ଭୂତ ହୋଇ, ସେ ରସାତଳରେ ବାସ କଲେ।

ଵସୁଧାତଲଵାସୀ ତୁ ତେନ ଵାକ୍ଯେନ ସୋଽଭଵତ୍। ଧର୍ମାଣାଂ ସଂଶଯଚ୍ଛେତ୍ତା ରାଜା ଵସୁରଥାଗତଃ ।। ୫୭.

ପୃଥିବୀରେ ବସିଥିବା ସେ ଲୋକ, ସେ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ଧର୍ମ ନେଇ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିବାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ବସୁରଥ ହେଲେ।

ତସ୍ମାନ୍ନ ଵାଚ୍ଯମେକେନ ବହୁଜ୍ଞେନାପି ସଂଶଯଃ। ବହୂଦ୍ଧାରସ୍ଯ ଧର୍ମସ୍ଯ ସୂକ୍ଷ୍ମାଦ୍‌ଦୂରମୁପାଗତିଃ ।। ୫୭.

ଏହିପରି, ଏକ ଜଣ ବହୁଜ୍ଞ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଧର୍ମ ନେଇ ସନ୍ଦେହକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ ଧର୍ମର ଅର୍ଥ ଅନେକ, ଏହା ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଥାଏ।

ତସ୍ମାନ୍ନ ନିଶ୍ଚଯାଦ୍ଵକ୍ତୁଂ ଧର୍ମଃ ଶକ୍ଯସ୍ତୁ କେନଚିତ୍। ଦେଵାନୃଷୀନୁପାଦାଯ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵମୃତେ ମନୁମ୍ ।। ୫୭.

ଏହିପରି, ମନୁ, ସ୍ୱୟଂଭୂ, ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ଛଡ଼ା, କେହି ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ କହିପାରିବେ ନାହିଁ।

ତସ୍ମାନ୍ନ ହିଂସାଧର୍ମସ୍ଯ ଦ୍ଵାରମୁକ୍ତଂ ମହର୍ଷିଭିଃ। ଋଷିକୋଟିସହସ୍ରାଣି କର୍ମଭିଃ ସ୍ଵୈର୍ଦିଵଂ ଯଯୁଃ ।। ୫୭.

ଏହିପରି, ମହାଋଷିମାନେ କେବେ ଅନ୍ୟାୟ ହିଂସାର ଦ୍ୱାର ଖୋଲି ଦେଇନାହାନ୍ତି; ଅନେକ ଋଷି, ନିଜ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି।

ତସ୍ମାନ୍ନ ଦାନଂ ଯଜ୍ଞଂ ଵା ପ୍ରଶଂସନ୍ତି ମହର୍ଷଯଃ। ତୁଚ୍ଛଂ ମୂଲଂ ଫଲଂ ଶାକମୁଦପାତ୍ରଂ ତପୋଧନାଃ। ଏଵଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ଵିଭଵତଃ ସ୍ଵର୍ଗଲୋକେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାଃ ।। ୫୭.

ଏହିପରି, ମହାଋଷିମାନେ ଦାନ କିମ୍ବା ଯଜ୍ଞକୁ ପ୍ରଶଂସା କରିନାହାନ୍ତି; ତପସ୍ୱୀମାନେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଅଳ୍ପ ମୂଳ, ଫଳ, ଶାକ କିମ୍ବା ଜଳ ଦେଇ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଛନ୍ତି।

ଅଦ୍ରୋହଶ୍ଚାପ୍ଯଲୋଭଶ୍ଚ ଦମୋ ଭୂତଦଯା ତପଃ। ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ତଥା ସତ୍ଯମନୁକ୍ରୋଶଃ କ୍ଷମା ଧୃତିଃ। ସନାତନସ୍ଯ ଧର୍ମସ୍ଯ ମୂଲମେତଦ୍ଦୁରାସଦମ୍ ।। ୫୭.

କିଂବା ଦ୍ରୋହ ନଥିବା, ଲୋଭ ନଥିବା, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା, ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରତି ଦୟା, ତପ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ସତ୍ୟ, କ୍ରୁପା, ଖ୍ଷମା ଓ ଧୃତି—ଏହି ଗୁଡିକ ସନାତନ ଧର୍ମର ଅତି ଦୁର୍ଲଭ ମୂଳ।

ଧର୍ମମନ୍ତ୍ରାତ୍ମକୋ ଯଜ୍ଞସ୍ତପଶ୍ଚାନଶନାତ୍ମକମ୍। ଯଜ୍ଞେନ ଦେଵାନାପ୍ନୋତି ଵୈରାଗ୍ଯଂ ତପସା ପୁନଃ ।। ୫୭.

ଧର୍ମମନ୍ତ୍ରର ଆତ୍ମା ଯଜ୍ଞର ଲକ୍ଷଣ, ତପର ଲକ୍ଷଣ ଉପବାସ; ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ତପ ଦ୍ୱାରା ବିରାଗ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ କର୍ମସଂନ୍ଯାସାଦ୍ଵୈରାଗ୍ଯାତ୍ ପ୍ରେକ୍ଷତେ ଲଯମ୍। ଜ୍ଞାନାତ୍ ପ୍ରାପ୍ନୋତି କୈଵଲ୍ଯଂ ପଞ୍ଚୈତା ଗତଯଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୫୭.

କର୍ମର ସନ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ବିରାଗ ଦ୍ୱାରା ଲୟ ଦେଖିପାରିବା; ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ପଥ ସ୍ମୃତିରେ ଅଛି।

ଏଵଂ ଵିଵାଦଃ ସୁମହାନ୍ ଯଜ୍ଞସ୍ଯାସୀତ୍ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତନେ। ଋଷୀଣାଂ ଦେଵତାନାଞ୍ଚ ପୂର୍ଵଂ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେଽନ୍ତରେ ।। ୫୭.

ଏଭଳି, ସ୍ୱୟଂଭୂ ଯୁଗ ମଧ୍ୟରେ, ଋଷି ଓ ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରଚଳନା ନେଇ ବଡ଼ ବିବାଦ କରିଥିଲେ।

ତତସ୍ତେ ଋଷଯୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଦ୍ଭୁତଂ ଵର୍ତ୍ମ ବଲେନ ତୁ। ଵସୋର୍ଵାକ୍ଯମନାଦୃତ୍ଯ ଜଗ୍ମୁସ୍ତେ ଵୈ ଯଥାଗତାଃ ।। ୫୭.

ତାପରେ ଋଷିମାନେ, ଅଦ୍ଭୁତ ପଥ ଦେଖି, ବସୁଙ୍କ ବାକ୍ୟକୁ ଅଗ୍ରହ କରିନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ଚାଲିଗଲେ।

ଗତେଷୁ ଦେଵସଙ୍ଘେଷୁ ଦେଵା ଯଜ୍ଞମଵାପ୍ନୁଯୁଃ। ଶ୍ରୂଯନ୍ତେ ହି ତପଃସିଦ୍ଧା ବ୍ରହ୍ମକ୍ଷତ୍ରମଯା ନୃପାଃ ।। ୫୭.

ଦେବମାନେ ଚାଲିଗଲେ ପରେ, ଦେବମାନେ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ତପସ୍ୱୀ ରାଜାମାନେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ ମିଶିତ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଛନ୍ତି।

ପ୍ରିଯଵ୍ରତୋତ୍ତାନପାଦୌ ଧ୍ରୁଵୋ ମେଧାତିଥିର୍ଵସୁଃ। ସୁମେଧା ଵିରଜାଶ୍ଚୈଵ ଶଙ୍ଖପାଦ୍ରଜ ଏଵ ଚ। ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଃ ପର୍ଜନ୍ଯୋ ହଵିର୍ଦ୍ଧାନାଦଯୋ ନୃପାଃ ।। ୫୭.

ପ୍ରିୟବ୍ରତ, ଉତ୍ତାନପାଦ, ଧ୍ରୁବ, ମେଧାତିଥି, ବସୁ, ସୁମେଧା, ବିରଜା, ଶଂଖପାଦ୍ରଜ, ପ୍ରାଚୀନବର୍ହି, ପର୍ଜନ୍ୟ, ହବିର୍ଧାନ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ।

ଏତେ ଚାନ୍ଯେ ଚ ବହଵୋ ନୃପାଃ ସିଦ୍ଧା ଦିଵଂ ଗତାଃ। ରାଜର୍ଷଯୋ ମହାସତ୍ତ୍ଵା ଯେଷାଂ କୀର୍ତ୍ତିଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ।। ୫୭.

ଏମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ରାଜା, ସିଦ୍ଧ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ; ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜାଋଷିମାନେ, ଯେଉଁମାନଙ୍କର କୀର୍ତି ସ୍ଥିର ଅଛି।

ତସ୍ମାଦ୍ଵିଶିଷ୍ଯତେ ଯଜ୍ଞାତ୍ତପଃ ସର୍ଵେଷୁ କାରଣୈଃ। ବ୍ରହ୍ମଣା ତପସା ସୃଷ୍ଟ ଜଗଦ୍ଵିଶ୍ଵମିଦଂ ପୁରା ।। ୫୭.

ଏହିପରି, ତପସ୍ୟା ସମସ୍ତ କାରଣରେ ଯଜ୍ଞକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ; ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ବ୍ରହ୍ମା ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ।

ତସ୍ମାନ୍ନାତ୍ଯେତି ତଦ୍ଯଜ୍ଞଂ ତପୋମୂଲମିଦଂ ସ୍ମୃତମ୍। ଯଜ୍ଞପ୍ରଵର୍ତ୍ତନଂ ହ୍ଯେଵମତଃ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେଽନ୍ତରେ। ତତଃପ୍ରଭୃତି ଯଜ୍ଞୋଽଯଂ ଯୁଗୈଃ ସହ ଵ୍ଯଵର୍ତ୍ତତ ।। ୫୭.

ଏହିପରି, ଯଜ୍ଞ ତପସ୍ୟାର ମୂଳ, ଏହାକୁ ସ୍ମୃତିରେ ରଖାଯାଇଛି; ସ୍ୱୟଂଭୂ ଯୁଗ ମଧ୍ୟରେ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରଚଳନା ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ତାହାପରେ ଯଜ୍ଞ ଯୁଗ ସହିତ ଚାଲିଆସିଛି।

ଅତ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦ୍ଵାପରସ୍ଯ ଵିଧିଂ ପୁନଃ। ତତ୍ର ତ୍ରେତାଯୁଗେ କ୍ଷୀଣେ ଦ୍ଵାପରଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ ।। ୫୮.

ଏବେ ମୁଁ ଫେରି ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର ବିଧି ବର୍ଣ୍ନନା କରିବି; ତ୍ରେତା ଯୁଗ ଶେଷ ହେଲେ, ଦ୍ୱାପର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।

ଦ୍ଵାପରାଦୌ ପ୍ରଜାନାନ୍ତୁ ସିଦ୍ଧିସ୍ତ୍ରତାଯୁଗେ ତୁ ଯା। ପରିଵୃତ୍ତେ ଯୁଗେ ତସ୍ମିଂସ୍ତତଃ ସା ସଂପ୍ରଣଶ୍ଯତି ।। ୫୮.

ଦ୍ୱାପର ଆରମ୍ଭରେ, ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁ ସିଦ୍ଧି ପାଇଥିଲେ, ଯୁଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଲେ ସେ ସିଦ୍ଧି ହରାଇଯାଏ।

ତତଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ ତାସାଂ ପ୍ରଜାନାଂ ଦ୍ଵାପରେ ପୁନଃ। ଲୋଭୋଽଧୃତିର୍ଵଣିଗ୍ଯୁଦ୍ଧଂ ତତ୍ତ୍ଵାନାମଵିନିଶ୍ଚଯଃ ।। ୫୮.

ତାପରେ, ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଫେରି ଲୋଭ, ଧୃତି ଅଭାବ, ବ୍ୟବସା, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ତତ୍ତ୍ୱ ନେଇ ଅନିଶ୍ଚିତତା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।

ତମ୍ଭେଦଶ୍ଚୈଵ ଵର୍ଣାନାଂ କାର୍ଯାଣାଞ୍ଚା ଵିନିର୍ଣଯଃ। ଯଜ୍ଞୌଷଧେଃ ପଶୋର୍ଦଣ୍ଡୋ ମଦୋ ଦମ୍ଭୋଽକ୍ଷମା ବଲମ୍। ଏଷାଂ ରଜସ୍ତମୋଯୁକ୍ତା ପ୍ରଵୃତ୍ତିର୍ଦ୍ଵାପରେ ସ୍ମୃତା ।। ୫୮.

ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ସେମାନଙ୍କ କାମ କାର୍ଯ୍ୟର ବିଚାର, ଯଜ୍ଞରେ ଦୋଷ ହେଲେ ଦଣ୍ଡ, ମଦପାନ, ଢୋଙ୍ଗ, ଜୁଆ ଖେଳିବା ଓ ଶକ୍ତି ଦେଖାଇବା—ଏହି ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ରଜ ଓ ତମ ଗୁଣରେ ଭରିଥିବା, ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଏହିମାନେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଆଦ୍ଯେ କୃତେ ଚ ଧର୍ମୋଽସ୍ତି ତ୍ରେତାଯାଂ ସମ୍ପ୍ରପଦ୍ଯତେ। ଦ୍ଵାପରେ ଵ୍ଯାକୁଲୀଭୂତ୍ଵା ପ୍ରଣଶ୍ଯତି କଲୌ ଯୁଗେ ।। ୫୮.

ପ୍ରଥମ କୃତ ଯୁଗରେ ଧର୍ମ ଥାଏ; ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ଧର୍ମକୁ ଲୋକମାନେ ପାଉଛନ୍ତି; ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଧର୍ମ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ; କଳିଯୁଗରେ ଧର୍ମ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।

ଵର୍ଣାନାଂ ଵିପରିଧ୍ଵଂସଃ ସଂକୀର୍ତ୍ତ୍ଯତେ ତଥାଶ୍ରମଃ। ଦ୍ଵୈଧମୁତ୍ପଦ୍ଯତେ ଚୈଵ ଯୁଗେ ତସ୍ମିନ୍ ଶ୍ରୁତୌ ସ୍ମୃତୌ ।। ୫୮.

ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନାଶ ଏବଂ ଆଶ୍ରମମାନଙ୍କର ଭିନ୍ନତା ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; ସେହି ଯୁଗରେ ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତି ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ।

ଦ୍ଵୈଧାତ୍ ଶ୍ରୁତେଃ ସ୍ମୃତେଶ୍ଚୈଵ ନିଶ୍ଚଯୋ ନାଧିଗମ୍ଯତେ। ଅନିଶ୍ଚଯାଦିଗମନାଦ୍ଧର୍ମତତ୍ତ୍ଵଂ ନିଗଦ୍ଯତେ। ଧର୍ମତତ୍ତ୍ଵେ ତୁ ଭିନ୍ନାନାଂ ମତିଭେଦୋ ଭଵେନ୍ନୃଣାମ୍ ।। ୫୮.

ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତିରେ ଭିନ୍ନତା ଥିବାରୁ ନିଶ୍ଚିତ ଜ୍ଞାନ ମିଳେନାହିଁ; ଏହି ଅନିଶ୍ଚିତତା ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଅଜ୍ଞାତ ରହିଯାଏ; ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମନରେ ମତଭେଦ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।

ପରସ୍ପରଵିଭିନ୍ନୈସ୍ତୈର୍ଦୃଷ୍ଟୀନାଂ ଵିଭ୍ରମେଣ ଚ। ଅଯଂ ଧର୍ମୋ ହ୍ଯଯଂ ନେତି ନିଶ୍ଚଯୋ ନାଭିଗମ୍ଯତେ ।। ୫୮.

ଏମିତି ବିଭିନ୍ନ ମତ ଓ ଦୃଷ୍ଟିର ଦ୍ୱନ୍ଦ ଓ ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା, କଣ ଧର୍ମ ଏବଂ କଣ ଧର୍ମ ନୁହେଁ, ଏହା ଉପରେ କେବେ ନିଶ୍ଚିତ ମତ ହୋଇପାରେନାହିଁ।

କାରଣାନାଞ୍ଚ ଵକୈଲ୍ଯାତ୍ କାରଣସ୍ଯାପ୍ଯନିଶ୍ଚଯାତ୍। ମତିଭେଦେ ଚ ତେଷାଂ ଵୈ ଦୃଷ୍ଟୀନାଂ ଵିଭ୍ରମୋ ଭଵେତ୍ ।। ୫୮.

କାରଣମାନଙ୍କର ଅସଂପୂର୍ଣ୍ଣତା, ତର୍କର ଅନିଶ୍ଚିତତା ଓ ମତଭେଦ ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଭ୍ରମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।