ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

କଥଂ ତ୍ରେତାଯୁଗମୁଖେ ଯଜ୍ଞସ୍ଯାସୀତ୍ପ୍ରଵର୍ତନମ୍। ପୂର୍ଵଂ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେ ସର୍ଗେ ଯଥାଵତ୍ତଦ୍ବ୍ରଵୀହି ମେ ।। ୫୭.

ତ୍ରେତା ଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ କିପରି ଯଜ୍ଞର ପ୍ରଚଳନ ଆରମ୍ଭ ହେଲା? ପୂର୍ବ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ସୃଷ୍ଟିରେ ଯେପରି ହେଇଥିଲା, ତାହା ଏବେ ମୋତେ କହ।

ଅନ୍ତର୍ହିତାଯାଂ ସନ୍ଧ୍ଯାଯାଂ ସାର୍ଦ୍ଧଂ କୃତଯୁଗେନ ଵୈ। କଲାଖ୍ଯାଯାଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତାଯାଂ ପ୍ରାପ୍ତେ ତ୍ରେତାଯୁଗେ ତଦା। ଵର୍ଣାଶ୍ରମଵ୍ଯଵସ୍ଥାନଂ କୃତଵନ୍ତଶ୍ଚ ଵୈ ପୁନଃ ।। ୫୭.

ସନ୍ଧି ଏବଂ କୃତ ଯୁଗ ଶେଷ ହେଲା, କଳା ନାମକ ସମୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ତ୍ରେତା ଯୁଗ ଆସିଲାପରେ, ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ବ୍ୟବସ୍ଥା ପୁନଃ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା।

ସମ୍ଭାରାଂସ୍ତାଂ ଶ୍ଚ ସମ୍ଭୃତ୍ଯ କଥଂ ଯତ୍ରଃ ପ୍ରଵର୍ତିତଃ। ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵାବ୍ରଵୀତ୍ସୂତଃ ଶ୍ରୂଯତାଂ ଶାଂଶପାଯନ ।। ୫୭.

ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ଏକଠା କରି, କିପରି ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା? ଏହା ଶୁଣି, ସୂତ କହିଲେ: ଶାଂଶପାୟନ, ଏବେ ଶୁଣ।

iଯଥା ତ୍ରେତାଯୁଗମୁଖେ ଯଜ୍ଞସ୍ଯାସୀତ୍ପ୍ରଵର୍ତନମ୍। ଓଷଧୀଷୁ ଚ ଜାତାସୁ ପ୍ରଵୃତ୍ତେ ଵୃଷ୍ଟିସର୍ଜନେ। ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାଯାଂ ଵାର୍ତାଯାଂ ଗୃହାଶ୍ରମପୁରେଷୁ ଚ ।। ୫୭.

ଏପରି ତ୍ରେତା ଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରଚଳନ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ଔଷଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ବର୍ଷା ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଚାଷ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲା ଓ ଗୃହସ୍ଥ ନଗରରେ।

ଵର୍ଣାଶ୍ରମ ଵ୍ଯଵସ୍ଥାନଂ କୃତ୍ଵା ମନ୍ତ୍ରାଂଶ୍ଚ ସଂହିତାମ୍। ମନ୍ତ୍ରାନ୍ ସଂଯୋଜଯିତ୍ଵାଥ ଇହାମୁତ୍ରେଷୁ କର୍ମସୁ ।। ୫୭.

ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ ମନ୍ତ୍ର ସଂହିତା ସ୍ଥାପିତ କରି, ଏହି ଓ ପରଲୋକର କାର୍ଯ୍ୟରେ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଏକତ୍ର କରିଲେ।

ତଥା ଵିଶ୍ଵମୁଗିନ୍ଦ୍ରସ୍ତୁ ଯଜ୍ଞଂ ପ୍ରାଵର୍ତଯତ୍ତଦା। ଦୈଵତୈଃ ସହିତଃ ସର୍ଵୈଃ ସର୍ଵସମ୍ଭାରସମ୍ଭୃତମ୍ ।। ୫୭.

ତାପରି ଶ୍ରିଜଗତ୍ ସ୍ୱାମୀ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ସହିତ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

ଅଥାଶ୍ଵମେଧେ ଵିତତେ ସମାଜଗ୍ମୁର୍ମହର୍ଷଯଃ। ଯଜନ୍ତେ ପଶୁଭିର୍ମେଧ୍ଯୈର୍ହୁତ୍ଵା ସର୍ଵେ ସମାଗତାଃ ।। ୫୭.

ଏପରି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଥିବାବେଳେ, ମହାଋଷିମାନେ ଏକତ୍ର ହେଲେ; ସମସ୍ତେ ଏକାଉଁ ଶୁଧ୍ଧ ପଶୁ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ କଲେ।

କର୍ମଵ୍ଯଗ୍ରେଷୁ ଋତ୍ଵିକ୍ଷୁ ସତତେ ଯଜ୍ଞକର୍ମଣି। ସମ୍ପ୍ରଗୀତେଷୁ ତେଷ୍ଵେଵମାଗମେଷ୍ଵଥ ସତ୍ଵରମ୍ ।। ୫୭.

ଯେତେବେଳେ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଲାଗିଥାନ୍ତି, ସବୁବେଳେ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟ ଚାଲିଥାଏ, ଏବଂ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଉଛି, ସେତେବେଳେ—

ପରିକ୍ରାନ୍ତେଷୁ ଲଘୁଷୁ ଅଧ୍ଵର୍ଯୁଵୃଷଭେଷୁ ଚ। ଆଲବ୍ଧେଷୁ ଚ ମେଧ୍ଯେଷୁ ତଥା ପଶୁଗଣେଷୁ ଵୈ ।। ୫୭.

ଯେତେବେଳେ ହଳକା ପଶୁମାନେ ଏବଂ ମୁଖ୍ୟ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାନ୍ତି, ଏବଂ ପଶୁମାନେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧରାଯାଇନାହାନ୍ତି, ଏଭଳି ଏକ ଦଳ ପଶୁ ଅଛି—

ହଵିଷ୍ଯଗ୍ନୌ ହୂଯମାନେ ଦେଵାନାଂ ଦେଵହୋତୃଭିଃ। ଆହୂତେଷୁ ଚ ଦେଵେଷୁ ଯଜ୍ଞଭାକ୍ଷୁ ମହାତ୍ମସୁ ।। ୫୭.

ଯେତେବେଳେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ହବି ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ଯେଉଁ ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞର ଅଂଶ ଦାରି ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ସେମାନେ ଆହ୍ୱାନିତ ହେଉଛନ୍ତି—

ଯ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାତ୍ମକା ଦେଵା ଯଜ୍ଞଭାଜସ୍ତଥା ତୁ ଯେ। ତାନ୍ ଯଜନ୍ତେ ତଦା ଦେଵାଃ କଲ୍ପାଦିଷୁ ଭଵନ୍ତି ଯେ ।। ୫୭.

ଯେଉଁ ଦେବତାମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ରୂପ ଏବଂ ଯଜ୍ଞର ଅଂଶ ଭୋଗ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ସେମାନେ ସେତେବେଳେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭରେ ଅଛନ୍ତି।

ଅଧ୍ଵର୍ଯଵଃ ପ୍ରୈଷକାଲେ ଵ୍ଯୁତ୍ଥିତା ଯେ ମହର୍ଷଯଃ। ମହର୍ଷଯସ୍ତୁ ତାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୀନାନ୍ ପଶୁଗଣାନ୍ ସ୍ଥିତାନ୍ । ପପ୍ରଚ୍ଛୁରିନ୍ଦ୍ରଂ ସମ୍ଭୂଯ କୋଽଯଂ ଯଜ୍ଞଵିଧିସ୍ତଵ ।। ୫୭.

ଯେଉଁ ମହାର୍ଷିମାନେ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ଥିଲେ, ପ୍ରେରଣା ସମୟରେ ଉଠି ଦୁଃଖିତ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତେ ଏକଠା ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: 'ତୁମର ଏହି ଯଜ୍ଞ ପ୍ରଣାଳୀ କଣ?'

ଅଧର୍ମୋ ବଲଵାନେଷ ହିଂସାଧର୍ମେପ୍ସଯା ତଵ। ନେଷ୍ଟଃ ପଶୁଵଧସ୍ତ୍ଵେଷ ତଵ ଯଜ୍ଞେ ସୁରୋତ୍ତମ ।। ୫୭.

'ଏହି ଅନ୍ୟାୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, କାରଣ ତୁମେ ହିଂସାର ଅନ୍ୟାୟ କାମନା କରୁଛ, ତୁମର ଯଜ୍ଞରେ ପଶୁ ବଧ କ୍ଷମ୍ୟ ନୁହେଁ, ହେ ଦେବମାନ୍ୟ!'

ଅଧର୍ମୋ ଧର୍ମଗାତାଯ ପ୍ରାରବ୍ଧଃ ପଶୁଭିସ୍ତ୍ଵଯା। ନାଯଂ ଧର୍ମୋ ହ୍ଯଧର୍ମୋଽଯଂ ନ ହିଂସା ଧର୍ମ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୫୭.

'ତୁମେ ଧର୍ମ ବୋଲି ଭାବି ଏହି ଅନ୍ୟାୟକୁ ପଶୁ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ କରିଛ, ଏହା ଧର୍ମ ନୁହେଁ, ଏହା ଅନ୍ୟାୟ—ହିଂସାକୁ କେବେ ଧର୍ମ କୁହାଯାଏ ନାହିଁ।'

ଆଗମେନ ଭଵାନ୍ ଯଜ୍ଞଂ କରୋତୁ ଯଦିହେଚ୍ଛସି। ଵିଧିଦୃଷ୍ଟେନ ଯଜ୍ଞେନ ଧର୍ମମଵ୍ଯଯହେତୁନା। ଯଜ୍ଞବୀଜୈଃ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯେଷୁ ହିଂସା ନ ଵିଦ୍ଯତେ ।। ୫୭.

'ଯଦି ତୁମେ ଚାହୁଁଛ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଯଜ୍ଞ କର, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଯଜ୍ଞ, ଯାହାର ମୂଳ ଅବିନାଶୀ ଧର୍ମ, ହେ ଦେବମାନ୍ୟ, ସେହି ଯଜ୍ଞ ବୀଜ ଦ୍ୱାରା କର, ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ହିଂସା ନାହିଁ।'

ତ୍ରିଵର୍ଷପରମଂ କାଲମୁଷିତୈରପ୍ରରୋହିଭିଃ। ଏଷ ଧର୍ମୋ ମହାନିନ୍ଦ୍ର ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵିଙିତଃ ପୁରା ।। ୫୭.

'ତିନି ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରଖିଥିବା, ଅଂକୁର ନ ହୋଇଥିବା ବୀଜ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ କରାଯିବା ଉଚିତ, ଏହି ମହାନ ଧର୍ମ ପୁରାତନ ସମୟରେ ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲା, ହେ ଇନ୍ଦ୍ର।'

ଏଵଂ ଵିଶ୍ଵଭୁଗିନ୍ଦ୍ରସ୍ତୁ ମୁନିଭିସ୍ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିଭିଃ। ଜଙ୍ଗମୈଃ ସ୍ଥାଵରୈର୍ଵେତି କୈର୍ଯଷ୍ଟଵ୍ଯମିହୋଚ୍ଯତେ ।। ୫୭.

ଏଭଳି, ହେ ବିଶ୍ୱଭୋକ୍ତା ଇନ୍ଦ୍ର, ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ ଋଷିମାନେ ପଚାରିଲେ: 'ଚଳିତ କିମ୍ବା ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀ ଦ୍ୱାରା, କେଉଁଠି ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ?'

ତେ ତୁ ଖିନ୍ନା ଵିଵାଦେନ ତତ୍ତ୍ଵଯୁକ୍ତା ମହର୍ଷଯଃ। ସନ୍ଧାଯ ଵାକ୍ଯମିନ୍ଦ୍ରେଣ ପ୍ରପଚ୍ଛୁଶ୍ଚେଶ୍ଵରଂ ଵସୁମ୍ ।। ୫୭.

ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ ମହାର୍ଷିମାନେ, ବିବାଦରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ଆଲୋଚନା କରି, ପରେ ଧନର ଦେବତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।

ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ କଥଂ ଦୃଷ୍ଟସ୍ତ୍ଵଯା ଯଜ୍ଞଵିଧିର୍ନୃପ। ଉତ୍ତାନପାଦେ ପ୍ରବ୍ରୂହି ସଂଶଯଂ ଛିନ୍ଧି ନଃ ପ୍ରଭୋ ।। ୫୭.

'ହେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞ, ତୁମେ କିପରି ଯଜ୍ଞ ପ୍ରଣାଳୀକୁ ଦେଖିଥିଲ? ଉତ୍ତାନପାଦ ବିଷୟରେ କୁହ, ଆମ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କର, ହେ ପ୍ରଭୁ।'

ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାକ୍ଯଂ ତତସ୍ତେଷାମଵିଚାର୍ଯ ବଲାବଲମ୍। ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରମନୁସ୍ମୃତ୍ଯ ଯଜ୍ଞତତ୍ତ୍ଵମୁଵାଚ ହ। ଯଥୋପଦିଷ୍ଟୈର୍ଯଷ୍ଟଵ୍ଯମିତି ହୋଵାଚ ପାର୍ଥିଵଃ ।। ୫୭.

ସେମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ଅଶକ୍ତି ବିଚାର କରିନାହିଁ, ବେଦ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ସେ ଯଜ୍ଞର ସତ୍ୟ କଥା କହିଲେ: 'ଯେପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳିଛି, ସେପରି ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ।'

ଯଷ୍ଟଵ୍ଯଂ ପଶୁଭିର୍ମେଧ୍ଯୈରଥ ବୀଜୈଃ ଫଲୈସ୍ତଥା। ହିଂସାସ୍ଵଭାଵୋ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଇତି ମେ ଦର୍ଶଯତ୍ଯସୌ ।। ୫୭.

'ପବିତ୍ର ପଶୁ, ବୀଜ କିମ୍ବା ଫଳ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ କରାଯାଇପାରେ; ଏହା ଦେଖାଏ ଯେ ଯଜ୍ଞରେ ହିଂସା ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ।'

ଯଥେହ ସଂହିତାମନ୍ତ୍ରା ହିଂସାଲିଙ୍ଗା ମହର୍ଷିଭିଃ। ଦୀର୍ଘେଣ ତପସା ଯୁକ୍ତୈର୍ଦର୍ଶନୈସ୍ତାରକାଦିଭିଃ। ତତ୍ପ୍ରାମାଣ୍ଯାନ୍ମଯା ଚୋକ୍ତଂ ତସ୍ମାନ୍ମା ମନ୍ତୁମର୍ହଥ ।। ୫୭.

'ଯେପରି ସଂହିତା ମନ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମହାର୍ଷିମାନେ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା ଓ ତାରାଦି ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ହିଂସାର ଚିହ୍ନ ଦେଖିଛନ୍ତି, ସେହି ପ୍ରମାଣ ଉପରେ ଆମେ କହିଛୁ; ତେଣୁ ତୁମେ ଅନ୍ୟଭାବେ ଭାବିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।'

ଯଦି ପ୍ରମାଣଂ ତାନ୍ଯେଵ ମନ୍ତ୍ରଵାକ୍ଯାନି ଵୈ ଦ୍ଵିଜାଃ । ତଦା ପ୍ରାଵର୍ତ୍ତତା ଯଜ୍ଞୋ ହ୍ଯନ୍ଯଥା ନୋଽନୃତଂ ଵଚଃ। ଏଵଂ ହୃତୋତ୍ତରାସ୍ତେ ଵୈ ଯୁକ୍ତାତ୍ମାନସ୍ତପୋଧନାଃ ।। ୫୭.

'ଯଦି ସେଇ ମନ୍ତ୍ର ବାକ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଏହିଠାରେ ପ୍ରମାଣ ମାନିବା, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ତେବେ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ନହେଲେ, କଥା ମିଥ୍ୟା।' ଏଭଳି ଯୋଗ୍ୟ ମନ ଓ ତପସ୍ୱୀମାନେ ଶାନ୍ତ ହେଲେ।

ଅଧସ୍ଵ ଭଵନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତମର୍ଥଂ ଵାଗ୍ଯତୋ ଭଵ। ମିଥ୍ଯାଵାଦୀ ନୃପୋ ଯସ୍ମାତ୍ ପ୍ରଵିଵେଶ ରସାତଲମ୍ ।। ୫୭.

'ସେଇ କଥା ଦେଖି, ତଳ ଲୋକକୁ ଯାଅ ଏବଂ ନିର୍ବାଚନ ହେଉ, କାରଣ ରାଜା ମିଥ୍ୟା କଥା କହିଥିବାରୁ ରସାତଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।'

ଇତ୍ଯୁକ୍ତମାତ୍ରେ ନୃପତିଃ ପ୍ରଵିଵେଶ ରସାତଲମ୍। ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଚାରୀ ଵସୁର୍ଭୂତ୍ଵା ରସାତଲଚରୋଽଭଵତ୍ ।। ୫୭.

ଏଭଳି କୁହିବା ସହିତ, ରାଜା ରସାତଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଉପରକୁ ଚଳିତ ଭୂତ ହୋଇ, ସେ ରସାତଳରେ ବାସ କଲେ।

ଵସୁଧାତଲଵାସୀ ତୁ ତେନ ଵାକ୍ଯେନ ସୋଽଭଵତ୍। ଧର୍ମାଣାଂ ସଂଶଯଚ୍ଛେତ୍ତା ରାଜା ଵସୁରଥାଗତଃ ।। ୫୭.

ପୃଥିବୀରେ ବସିଥିବା ସେ ଲୋକ, ସେ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ଧର୍ମ ନେଇ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିବାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ବସୁରଥ ହେଲେ।

ତସ୍ମାନ୍ନ ଵାଚ୍ଯମେକେନ ବହୁଜ୍ଞେନାପି ସଂଶଯଃ। ବହୂଦ୍ଧାରସ୍ଯ ଧର୍ମସ୍ଯ ସୂକ୍ଷ୍ମାଦ୍‌ଦୂରମୁପାଗତିଃ ।। ୫୭.

ଏହିପରି, ଏକ ଜଣ ବହୁଜ୍ଞ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଧର୍ମ ନେଇ ସନ୍ଦେହକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ ଧର୍ମର ଅର୍ଥ ଅନେକ, ଏହା ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଥାଏ।

ତସ୍ମାନ୍ନ ନିଶ୍ଚଯାଦ୍ଵକ୍ତୁଂ ଧର୍ମଃ ଶକ୍ଯସ୍ତୁ କେନଚିତ୍। ଦେଵାନୃଷୀନୁପାଦାଯ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵମୃତେ ମନୁମ୍ ।। ୫୭.

ଏହିପରି, ମନୁ, ସ୍ୱୟଂଭୂ, ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ଛଡ଼ା, କେହି ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ କହିପାରିବେ ନାହିଁ।

ତସ୍ମାନ୍ନ ହିଂସାଧର୍ମସ୍ଯ ଦ୍ଵାରମୁକ୍ତଂ ମହର୍ଷିଭିଃ। ଋଷିକୋଟିସହସ୍ରାଣି କର୍ମଭିଃ ସ୍ଵୈର୍ଦିଵଂ ଯଯୁଃ ।। ୫୭.

ଏହିପରି, ମହାଋଷିମାନେ କେବେ ଅନ୍ୟାୟ ହିଂସାର ଦ୍ୱାର ଖୋଲି ଦେଇନାହାନ୍ତି; ଅନେକ ଋଷି, ନିଜ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି।