ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ମହାଧନୁର୍ଦ୍ଧରାଶ୍ଚୈଵ ତ୍ରେତାଯାଂ ଚକ୍ରଵର୍ତିନଃ। ସର୍ଵଲକ୍ଷଣସମ୍ପନ୍ନା ନ୍ଯଗ୍ରୋଧପରିମଣ୍ଡଲାଃ ।। ୫୭.

ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀମାନେ ବଡ଼ ଧନୁ ଧରିଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଥିଲା, ଏବଂ ଦେହ ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ ଗଛ ପରି ଆକୃତି ଥିଲା।

ନ୍ଯଗ୍ରୋଧୌ ତୌ ସ୍ମୃତୌ ବାହୂ ଵ୍ଯାମୋ ନ୍ଯଗ୍ରୋଧ ଉଚ୍ଯତେ। ଵାମେନୈଵୋଚ୍ଛ୍ରଯାଦ୍ଯସ୍ଯ ସମ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵନ୍ତୁ ଦେହିନଃ। ସମୁଚ୍ଛ୍ରଯଃ ପରୀଣାହୋ ଜ୍ଞେଯୋ ନ୍ଯଗ୍ରୋଧମଣ୍ଡଲଃ ।। ୫୭.

ଦୁଇଟି ବାହୁକୁ ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ ଭାବରେ ମନେ କରାଯାଏ; ଏକ ବ୍ୟାମ ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ। ବାମ ଦିଗରେ ମାପିଲେ, ଯଦି ଦେହର ଉଚ୍ଚତା ସମାନ ହୁଏ, ତାହାକୁ ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ ମଣ୍ଡଳ କୁହାଯାଏ।

ଚକ୍ରଂ ରଥୋ ମଣିର୍ଭାର୍ଯା ନିଧିରଶ୍ଚାଗଜାସ୍ତଥା। ସପ୍ତାତିଶଯରତ୍ନାନି ସର୍ଵେଷାଞ୍ଚକ୍ରଵର୍ତ୍ତିନାମ୍ ।। ୫୭.

ଚକ୍ର, ରଥ, ମଣି, ଭାର୍ଯ୍ୟା, ନିଧି, ଏବଂ ହାତୀ—ଏହି ସାତଟି ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରତ୍ନ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।

thumb|400px|ଚକ୍ରଵର୍ତୀ thumb|400px|ଚତୁର୍ଦଶରତ୍ନାନି ଚକ୍ରଂ ରଥୋ ମଣିଃ ଖଡ୍ଗଂ ଧନୂରତ୍ନଞ୍ଚ ପଞ୍ଚମମ୍। କେତୁର୍ନିଧିଶ୍ଚ ସପ୍ତୈତେ ପ୍ରାଣହୀନାଃ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ ।। ୫୭.

ଚକ୍ର, ରଥ, ମଣି, ଖଡ଼, ଧନୁ ଏହି ପଞ୍ଚମ, କେତୁ, ନିଧି—ଏହି ସାତଟି ଜଡ଼ ରତ୍ନ ଭାବରେ ପରିଚିତ।

ଭାର୍ଯା ପୁରୋହିତଶ୍ଚୈଵ ସେନାନୀ ରଥକୃଚ୍ଚ ଯଃ। ମନ୍ତ୍ର୍ଯଶ୍ଵଃ କଲଭଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରାଣିନଃ ସମ୍ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ ।। ୫୭.

ଭାର୍ଯ୍ୟା, ପୁରୋହିତ, ସେନାପତି, ରଥଚାଳକ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ଅଶ୍ୱ, ହାତୀ—ଏହି ସାତଟି ଜୀବନ୍ତ ରତ୍ନ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।

ରତ୍ନାନ୍ଯେତାନି ଦିଵ୍ଯାନି ସଂସିଦ୍ଧାନି ମହାତ୍ମନାମ୍। ଚତୁର୍ଦଶ ଵିଧେଯାନି ସର୍ଵେଷାଂ ଚକ୍ରଵାର୍ତିନାମ୍ ।। ୫୭.

ଏହି ଚଉଦାଟି ଦିବ୍ୟ ଓ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ରତ୍ନଗୁଡିକୁ ସମସ୍ତ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀମାନଙ୍କର ଭାବରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।

ଵିଷ୍ଣୋରଂଶେନ ଜାଯନ୍ତେ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଚକ୍ରଵର୍ତ୍ତିନଃ। ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଅତୀତାନାଗତେଷୁ ଵୈ ।। ୫୭.

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଅଂଶରେ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ, ଗତ ଓ ଆଗାମୀ ସମୟରେ, ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀମାନେ ଜନ୍ମିଥାନ୍ତି।

ଭୂତଭଵ୍ଯାନି ଯାନୀହ ଵର୍ତ୍ତମାନାନି ଯାନି ଚ। ତ୍ରେତାଯୁଗାଦିକେଷ୍ଵତ୍ର ଜାଯନ୍ତେ ଚକ୍ରଵର୍ତ୍ତିନଃ ।। ୫୭.

ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଦିନ ଥିଲା, ଏବେ ଅଛି, କିମ୍ବା ଆଗକୁ ଆସିବ, ତ୍ରେତାଯୁଗ ଓ ଅନ୍ୟ ଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀମାନେ ଜନ୍ମିଥାନ୍ତି।

ଭଦ୍ରାଣୀମାନି ତେଷାଂ ଵୈ ଭଵନ୍ତୀହ ମହୀକ୍ଷିତାମ୍। ଅଦ୍ଭୁତାନି ଚ ଚତ୍ଵାରି ବଲଂ ଧର୍ମଃ ସୁଖଂ ଧନମ୍ ।। ୫୭.

ଏହି ରାଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏଠାରେ ଭଦ୍ର ଦିନଗୁଡିକ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଚାରିଟି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଗୁଣ—ଶକ୍ତି, ଧର୍ମ, ସୁଖ ଓ ଧନ ଦିଆଯାଏ।

ଅନ୍ଯୋନ୍ଯସ୍ଯାଵିରୋଧେନ ପ୍ରାପ୍ଯନ୍ତେ ଵୈ ନୃପୈଃ ସମମ୍। ଅର୍ଥୋ ଧର୍ମଶ୍ଚ କାମଶ୍ଚ ଯଶୋ ଵିଜଯ ଏଵ ଚ ।। ୫୭.

ପ୍ରତିଏକ ରାଜା ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ସହ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ନ କରିଲେ, ସମାନ ଭାବରେ ଧନ, ଧର୍ମ, ଇଚ୍ଛା, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ବିଜୟ ପାଇଥାନ୍ତି।

ଐଶ୍ଵର୍ଯେଣାଣିମାଦ୍ଯେନ ପ୍ରଭୁଶକ୍ତ୍ଯା ତଥୈଵ ଚ। ଅନ୍ଯେନ ତପସା ଚୈଵ ଋଷୀନଭିଭଵନ୍ତି ଚ। ବଲେନ ତପସା ଚୈଵ ଦେଵଦାନଵାମାନୁଷାନ୍ ।। ୫୭.

ଏହି ରାଜାମାନେ ଶକ୍ତି, ଏଣିମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଋଷିମାନେଠୁ ଉପରେ ଯାନ୍ତି; ଶକ୍ତି ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଦେବ, ଦାନବ ଓ ମାନବମାନେଠୁ ଉପରେ ଯାନ୍ତି।

ଲକ୍ଷଣୈଶ୍ଚାପି ଜାଯନ୍ତେ ଶରୀରସ୍ଥୈରମାନୁଷୈଃ। କେଶସ୍ଥିତା ଲଲାଟୋର୍ଣା ଜିହ୍ଵା ଚାସ୍ଯପ୍ରମାର୍ଜନୀ। ତାମ୍ରପ୍ରଭୋଷ୍ଠଦନ୍ତୋଷ୍ଠାଃ ଶ୍ରୀଵତ୍ସାଶ୍ଚୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵରୋମଶାଃ ।। ୫୭.

ମାନବ ଶରୀରରେ ତାଙ୍କର ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ: ମୁଣ୍ଡରେ କେଶ, ଲଲାଟରେ ତୁଫ, ଜିହ୍ବା, ମୁହଁ ପରିଷ୍କାର କରିବା ଅଙ୍ଗ, ତାମ୍ର ଚମକ, ଉଠା ଦାନ୍ତ ଓ ଉଠା ଓଠ, ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ଓ ଉପରକୁ ବଢିଥିବା କେଶ।

ଆଜାନୁବାହନଶ୍ଚୈଵ ଜାଲହସ୍ତା ଵୃଷାଙ୍କିତାଃ। ନ୍ଯଗ୍ରୋଧପରିଣାହାଶ୍ଚ ସିଂହସ୍କନ୍ଧାଃ ସୁମେହନାଃ । ଗଜେନ୍ଦ୍ରଗତଯଶ୍ଚୈଵ ମହାହନଵ ଏଵ ଚ ।। ୫୭.

ତାଙ୍କର ହାତ ଘୁଡ଼ିକୁ ଯାଏ, ହାତରେ ଜାଳ ରହିଥାଏ, ବୃଷ ଚିହ୍ନ ଥାଏ, ବନ୍ୟାନ ଗଛର ଗାଁଠି ପରି ଗାଁଠି, ସିଂହ ପରି କାନ୍ଧ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉରୁ, ଗଜରାଜ ପରି ଚାଲିବା ଏବଂ ବଡ଼ ଜବା।

ପାଦଯୋଶ୍ଚକ୍ରମତ୍ସ୍ଯୌ ତୁ ଶଙ୍ଖପଦ୍ମୌ ତୁ ହସ୍ତଯୋଃ। ପଞ୍ଚାଶୀତିସହସ୍ରାଣି ତେ ଭଵନ୍ତ୍ଯଜରା ନୃପାଃ ।। ୫୭.

ତାଙ୍କର ପାଉଁରେ ଚକ୍ର ଓ ମାଛର ଚିହ୍ନ, ହାତରେ ଶଂଖ ଓ ପଦ୍ମର ଚିହ୍ନ ଥାଏ; ଏହି ପଚାଶ ହଜାର ରାଜାମାନେ ଚିରଯୁବକ।

ଅସଙ୍ଗା ଗତଯସ୍ତେଷାଂ ଚତସ୍ରଶ୍ଚକ୍ରଵର୍ତ୍ତିନାମ୍। ଅନ୍ତରିକ୍ଷେ ସମୁଦ୍ରେ ଚ ପାତାଲେ ପର୍ଵତେଷୁ ଚ ।। ୫୭.

ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତି ରାଜାମାନେ ଚାରିପ୍ରକାର ଅଟକା ନଥିବା ଚଳାଚଳ କରିପାରନ୍ତି: ଆକାଶରେ, ସମୁଦ୍ରରେ, ପାତାଳରେ ଓ ପାହାଡ଼ରେ।

ଇଜ୍ଯା ଦାନଂ ତପଃ ସତ୍ଯଂ ତ୍ରେତାଯାଂ ଧର୍ମ ଉଚ୍ଯତେ । ତଦା ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ ଧର୍ମୋ ଵର୍ଣାଶ୍ରମଵିଭାଗଶଃ ।। ୫୭.

ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା ଓ ସତ୍ୟ ଧର୍ମ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ସେତିବେଳେ ଧର୍ମ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ଅନୁସାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତି ହୁଏ।

ମର୍ଯାଦାସ୍ଥାପନାର୍ଥଂ ଚ ଦଣ୍ଡନୀତିଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ । ହୃଷ୍ଟପୁଷ୍ଟାଃ ପ୍ରଜାଃ ସର୍ଵା ହ୍ଯରୋଗାଃ ପୂର୍ଣମାନସାଃ ।। ୫୭.

ଶୃଙ୍ଖଳା ରଖିବା ପାଇଁ ଦଣ୍ଡନୀତି ଚାଲିଥାଏ; ସମସ୍ତ ଲୋକ ଖୁସି, ସୁସ୍ଥ, ରୋଗମୁକ୍ତ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନରେ ଥାନ୍ତି।

ଏକୋ ଵେଦଶ୍ଚତୁଷ୍ପାଦସ୍ତ୍ରେତାଯୁଗଵିଧୌ ସ୍ମୃତଃ। ତ୍ରୀଣି ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ତଦା ଜୀଵନ୍ତି ମାନଵାଃ ।। ୫୭.

ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ଚାରି ଭାଗ ଥିବା ଏକ ମାତ୍ର ବେଦ ଥାଏ; ସେତିବେଳେ ମାନବମାନେ ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ ଜୀବନ କରନ୍ତି।

ପୁତ୍ରପୌତ୍ରସମାକୀର୍ଣା ମ୍ରିଯନ୍ତେ ଚ କ୍ରମେଣ ତୁ । ଏଷ ତ୍ରେତାଯୁଗେ ଧର୍ମସ୍ତ୍ରେତାସନ୍ଧୌ ନିବୋଧତ ।। ୫୭.

ପୁତ୍ର ଓ ପୌତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘିରି ଥିବା, ସେମାନେ କ୍ରମକ୍ରମେ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ; ଏହା ହେଉଛି ତ୍ରେତା ଯୁଗର ଧର୍ମ, ଏବେ ତ୍ରେତାର ସନ୍ଧି ବିଷୟରେ ଶୁଣ।

ତ୍ରେତାଯୁଗ ସ୍ଵଭାଵସ୍ତୁ ସନ୍ଧ୍ଯାପାଦେଵ ଵର୍ତ୍ତତେ । ସନ୍ଧ୍ଯାଯାଂ ଵୈ ସ୍ଵଭାଵସ୍ତୁ ଯୁଗପାଦେନ ତିଷ୍ଠତି ।। ୫୭.

ତ୍ରେତା ଯୁଗର ସ୍ଵଭାବ ସନ୍ଧିର ଆରମ୍ଭରେ ରହିଥାଏ; ସନ୍ଧିରେ ଏହି ସ୍ଵଭାବ ଯୁଗର ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ସହ ଅଟୁ ରହିଥାଏ।

କଥଂ ତ୍ରେତାଯୁଗମୁଖେ ଯଜ୍ଞସ୍ଯାସୀତ୍ପ୍ରଵର୍ତନମ୍। ପୂର୍ଵଂ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେ ସର୍ଗେ ଯଥାଵତ୍ତଦ୍ବ୍ରଵୀହି ମେ ।। ୫୭.

ତ୍ରେତା ଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ କିପରି ଯଜ୍ଞର ପ୍ରଚଳନ ଆରମ୍ଭ ହେଲା? ପୂର୍ବ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ସୃଷ୍ଟିରେ ଯେପରି ହେଇଥିଲା, ତାହା ଏବେ ମୋତେ କହ।

ଅନ୍ତର୍ହିତାଯାଂ ସନ୍ଧ୍ଯାଯାଂ ସାର୍ଦ୍ଧଂ କୃତଯୁଗେନ ଵୈ। କଲାଖ୍ଯାଯାଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତାଯାଂ ପ୍ରାପ୍ତେ ତ୍ରେତାଯୁଗେ ତଦା। ଵର୍ଣାଶ୍ରମଵ୍ଯଵସ୍ଥାନଂ କୃତଵନ୍ତଶ୍ଚ ଵୈ ପୁନଃ ।। ୫୭.

ସନ୍ଧି ଏବଂ କୃତ ଯୁଗ ଶେଷ ହେଲା, କଳା ନାମକ ସମୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ତ୍ରେତା ଯୁଗ ଆସିଲାପରେ, ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ବ୍ୟବସ୍ଥା ପୁନଃ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା।

ସମ୍ଭାରାଂସ୍ତାଂ ଶ୍ଚ ସମ୍ଭୃତ୍ଯ କଥଂ ଯତ୍ରଃ ପ୍ରଵର୍ତିତଃ। ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵାବ୍ରଵୀତ୍ସୂତଃ ଶ୍ରୂଯତାଂ ଶାଂଶପାଯନ ।। ୫୭.

ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ଏକଠା କରି, କିପରି ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା? ଏହା ଶୁଣି, ସୂତ କହିଲେ: ଶାଂଶପାୟନ, ଏବେ ଶୁଣ।

iଯଥା ତ୍ରେତାଯୁଗମୁଖେ ଯଜ୍ଞସ୍ଯାସୀତ୍ପ୍ରଵର୍ତନମ୍। ଓଷଧୀଷୁ ଚ ଜାତାସୁ ପ୍ରଵୃତ୍ତେ ଵୃଷ୍ଟିସର୍ଜନେ। ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାଯାଂ ଵାର୍ତାଯାଂ ଗୃହାଶ୍ରମପୁରେଷୁ ଚ ।। ୫୭.

ଏପରି ତ୍ରେତା ଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରଚଳନ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ଔଷଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ବର୍ଷା ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଚାଷ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲା ଓ ଗୃହସ୍ଥ ନଗରରେ।

ଵର୍ଣାଶ୍ରମ ଵ୍ଯଵସ୍ଥାନଂ କୃତ୍ଵା ମନ୍ତ୍ରାଂଶ୍ଚ ସଂହିତାମ୍। ମନ୍ତ୍ରାନ୍ ସଂଯୋଜଯିତ୍ଵାଥ ଇହାମୁତ୍ରେଷୁ କର୍ମସୁ ।। ୫୭.

ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ ମନ୍ତ୍ର ସଂହିତା ସ୍ଥାପିତ କରି, ଏହି ଓ ପରଲୋକର କାର୍ଯ୍ୟରେ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଏକତ୍ର କରିଲେ।

ତଥା ଵିଶ୍ଵମୁଗିନ୍ଦ୍ରସ୍ତୁ ଯଜ୍ଞଂ ପ୍ରାଵର୍ତଯତ୍ତଦା। ଦୈଵତୈଃ ସହିତଃ ସର୍ଵୈଃ ସର୍ଵସମ୍ଭାରସମ୍ଭୃତମ୍ ।। ୫୭.

ତାପରି ଶ୍ରିଜଗତ୍ ସ୍ୱାମୀ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ସହିତ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

ଅଥାଶ୍ଵମେଧେ ଵିତତେ ସମାଜଗ୍ମୁର୍ମହର୍ଷଯଃ। ଯଜନ୍ତେ ପଶୁଭିର୍ମେଧ୍ଯୈର୍ହୁତ୍ଵା ସର୍ଵେ ସମାଗତାଃ ।। ୫୭.

ଏପରି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଥିବାବେଳେ, ମହାଋଷିମାନେ ଏକତ୍ର ହେଲେ; ସମସ୍ତେ ଏକାଉଁ ଶୁଧ୍ଧ ପଶୁ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ କଲେ।

କର୍ମଵ୍ଯଗ୍ରେଷୁ ଋତ୍ଵିକ୍ଷୁ ସତତେ ଯଜ୍ଞକର୍ମଣି। ସମ୍ପ୍ରଗୀତେଷୁ ତେଷ୍ଵେଵମାଗମେଷ୍ଵଥ ସତ୍ଵରମ୍ ।। ୫୭.

ଯେତେବେଳେ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଲାଗିଥାନ୍ତି, ସବୁବେଳେ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟ ଚାଲିଥାଏ, ଏବଂ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଉଛି, ସେତେବେଳେ—

ପରିକ୍ରାନ୍ତେଷୁ ଲଘୁଷୁ ଅଧ୍ଵର୍ଯୁଵୃଷଭେଷୁ ଚ। ଆଲବ୍ଧେଷୁ ଚ ମେଧ୍ଯେଷୁ ତଥା ପଶୁଗଣେଷୁ ଵୈ ।। ୫୭.

ଯେତେବେଳେ ହଳକା ପଶୁମାନେ ଏବଂ ମୁଖ୍ୟ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାନ୍ତି, ଏବଂ ପଶୁମାନେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧରାଯାଇନାହାନ୍ତି, ଏଭଳି ଏକ ଦଳ ପଶୁ ଅଛି—