ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ପରସ୍ପରଵିରୋଧେନ ମନୁନ୍ତାଃ ପୁନରନ୍ଵଯୁଃ। ମନୁଃ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯାଥାତଥ୍ଯଂ ପ୍ରଜାପତିଃ ।। ୫୭.

ପରସ୍ପର ବିରୋଧ ଦ୍ୱାରା, ସେମାନେ ପୁନି ମନୁଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ; ସ୍ୱାୟଂଭୁବ ମନୁ ପ୍ରଜାପତି ଭାବେ ସତ୍ୟ ଦେଖି, ଯଥାଯଥା କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ।

ଧାତା ତୁ ଶତରୂପାଯାଃ ପୁମାନ୍ ସ ଉଦପାଦଯତ୍। ପ୍ରିଯଵ୍ରତୋତ୍ତାନପାଦୌ ପ୍ରଧମନ୍ତୌ ମହୀପତୀ ।। ୫୭.

ଧାତା ଏବଂ ଶତରୂପାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅ ପ୍ରିୟବ୍ରତ ଓ ଉତ୍ତାନପାଦ ଜନ୍ମିଲେ, ଏମାନେ ମହାନ ରାଜା ହେଲେ।

ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ରାଜାନ ଉତ୍ପନ୍ନା ଦଣ୍ଡଧାରିଣଃ। ପ୍ରଜାନାଂ ରଞ୍ଜନାଚ୍ଚୈଵ ରାଜାନସ୍ତ୍ଵଭଵନ୍ନୃଷାଃ ।। ୫୭.

ସେଥିଠୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଦଣ୍ଡ ଧରିଥିବା ରାଜାମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ; ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ଖୁସି କରିଥିବାରୁ, ଏହି ରାଜାମାନେ 'ନୃଷ' ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେଲେ।

ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନପାପା ଯେ ଜେତୁମଶକ୍ଯା ମନୁଜା ଭୁଵି। ଧର୍ମସଂସ୍ଥାପନାର୍ଥାଯ ତେଷାଂ ଶାସ୍ତ୍ରେ ତପୋ ମଯା ।। ୫୭.

ପୃଥିବୀରେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଲୁଚିଥିବା ପାପ ଜିତିବା କଷ୍ଟକର, ତେଣୁ ଧର୍ମ ସ୍ଥାପନା ପାଇଁ ମୁଁ ତପସ୍ୟା ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଦେଇଛି।

ଵର୍ଣାନାଂ ପ୍ରଵିଭାଗାଶ୍ଚ ତ୍ରେତାଯାଂ ସଂପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ। ସଂହିତାଶ୍ଚ ତତୋ ମନ୍ତ୍ରା ଋଷଭିର୍ବ୍ରହ୍ମଣୈସ୍ତୁ ତେ ।। ୫୭.

ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଜାତିର ବିଭାଗ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା; ଏହା ପରେ ଋଷି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡିକର ସଂହିତା ରଚନା କଲେ।

ଯଜ୍ଞଃ ପ୍ରଵର୍ତିତଶ୍ଚୈଵ ତଦା ହ୍ଯେଵନ୍ତୁ ଦୈଵତୈଃ। ଯାମୈଃ ଶୁକ୍ଲୈର୍ଜପୈଶ୍ଚୈଵ ସର୍ଵସମ୍ଭାରସଂଵୃତୈଃ ।। ୫୭.

ସେ ସମୟରେ ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଶୁଧ୍ଧ ଯାମ, ଜପ ଓ ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ ସହିତ।

ସାର୍ଦ୍ଧଂ ଵିଶ୍ଵଭୁଜା ଚୈଵ ଦେଵେନ୍ଦ୍ରେଣ ମହୌଜସା। ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେଽନ୍ତରେ ଦେଵୈର୍ଯଜ୍ଞାସ୍ତେ ପ୍ରାକ୍ ପ୍ରଵର୍ତିତାଃ ।। ୫୭.

ବିଶ୍ୱଭୁଜ ଓ ପ୍ରବଳ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ, ଦେବତାମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ।

ସତ୍ଯଂ ଜପସ୍ତପୋ ଦାନଂ ତ୍ରେତାଯାଂ ଧର୍ମ ଉଚ୍ଯତେ। କ୍ରିଯା ଧର୍ମଶ୍ଚ ହ୍ରସତେ ସତ୍ଯଧର୍ମଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୫୭.

ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ସତ୍ୟ, ଜପ, ତପ, ଦାନକୁ ଧର୍ମ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; କ୍ରିୟା ଓ ଧର୍ମ କ୍ଷୟ ହୁଏ, ଏବଂ ସତ୍ୟଧର୍ମ ପ୍ରବଳ ହୁଏ।

ପ୍ରଜାଯନ୍ତେ ତତଃ ଶୂରା ଆଯୁଷ୍ମନ୍ତୋ ମହାବଲାଃ। ନ୍ଯସ୍ତଦଣ୍ଡମହାଭାଗା ଯଜ୍ଵାନୋ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନଃ ।। ୫୭.

ତାପରେ ଶୂର, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ପ୍ରବଳ, ଉତ୍ତମ ଭାଗ୍ୟବାନ, ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଓ ବ୍ରହ୍ମ ବିଷୟରେ କଥା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଜନ୍ମିଥାନ୍ତି।

ପଦ୍ମ ପତ୍ରାଯତାକ୍ଷାଶ୍ଚ ପୃଥୂରସ୍କାଃ ସୁସଂହିତାଃ। ସିଂହାନ୍ତକା ମହାସତ୍ତ୍ଵା ମତ୍ତମାତଙ୍ଗଗାମିନଃ ।। ୫୭.

ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ଚଉଡ଼ା ଆଖି, ଚଉଡ଼ା ଛାତି, ଭଲ ଗଠନ, ସିଂହ ପରି ସାହସ, ଭାରି ଶକ୍ତି, ମଦ ହାତୀ ପରି ଚାଲିବା—ଏହି ଗୁଣ ଥାନ୍ତି।

ମହାଧନୁର୍ଦ୍ଧରାଶ୍ଚୈଵ ତ୍ରେତାଯାଂ ଚକ୍ରଵର୍ତିନଃ। ସର୍ଵଲକ୍ଷଣସମ୍ପନ୍ନା ନ୍ଯଗ୍ରୋଧପରିମଣ୍ଡଲାଃ ।। ୫୭.

ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀମାନେ ବଡ଼ ଧନୁ ଧରିଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଥିଲା, ଏବଂ ଦେହ ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ ଗଛ ପରି ଆକୃତି ଥିଲା।

ନ୍ଯଗ୍ରୋଧୌ ତୌ ସ୍ମୃତୌ ବାହୂ ଵ୍ଯାମୋ ନ୍ଯଗ୍ରୋଧ ଉଚ୍ଯତେ। ଵାମେନୈଵୋଚ୍ଛ୍ରଯାଦ୍ଯସ୍ଯ ସମ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵନ୍ତୁ ଦେହିନଃ। ସମୁଚ୍ଛ୍ରଯଃ ପରୀଣାହୋ ଜ୍ଞେଯୋ ନ୍ଯଗ୍ରୋଧମଣ୍ଡଲଃ ।। ୫୭.

ଦୁଇଟି ବାହୁକୁ ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ ଭାବରେ ମନେ କରାଯାଏ; ଏକ ବ୍ୟାମ ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ। ବାମ ଦିଗରେ ମାପିଲେ, ଯଦି ଦେହର ଉଚ୍ଚତା ସମାନ ହୁଏ, ତାହାକୁ ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ ମଣ୍ଡଳ କୁହାଯାଏ।

ଚକ୍ରଂ ରଥୋ ମଣିର୍ଭାର୍ଯା ନିଧିରଶ୍ଚାଗଜାସ୍ତଥା। ସପ୍ତାତିଶଯରତ୍ନାନି ସର୍ଵେଷାଞ୍ଚକ୍ରଵର୍ତ୍ତିନାମ୍ ।। ୫୭.

ଚକ୍ର, ରଥ, ମଣି, ଭାର୍ଯ୍ୟା, ନିଧି, ଏବଂ ହାତୀ—ଏହି ସାତଟି ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରତ୍ନ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।

thumb|400px|ଚକ୍ରଵର୍ତୀ thumb|400px|ଚତୁର୍ଦଶରତ୍ନାନି ଚକ୍ରଂ ରଥୋ ମଣିଃ ଖଡ୍ଗଂ ଧନୂରତ୍ନଞ୍ଚ ପଞ୍ଚମମ୍। କେତୁର୍ନିଧିଶ୍ଚ ସପ୍ତୈତେ ପ୍ରାଣହୀନାଃ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ ।। ୫୭.

ଚକ୍ର, ରଥ, ମଣି, ଖଡ଼, ଧନୁ ଏହି ପଞ୍ଚମ, କେତୁ, ନିଧି—ଏହି ସାତଟି ଜଡ଼ ରତ୍ନ ଭାବରେ ପରିଚିତ।

ଭାର୍ଯା ପୁରୋହିତଶ୍ଚୈଵ ସେନାନୀ ରଥକୃଚ୍ଚ ଯଃ। ମନ୍ତ୍ର୍ଯଶ୍ଵଃ କଲଭଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରାଣିନଃ ସମ୍ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ ।। ୫୭.

ଭାର୍ଯ୍ୟା, ପୁରୋହିତ, ସେନାପତି, ରଥଚାଳକ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ଅଶ୍ୱ, ହାତୀ—ଏହି ସାତଟି ଜୀବନ୍ତ ରତ୍ନ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।

ରତ୍ନାନ୍ଯେତାନି ଦିଵ୍ଯାନି ସଂସିଦ୍ଧାନି ମହାତ୍ମନାମ୍। ଚତୁର୍ଦଶ ଵିଧେଯାନି ସର୍ଵେଷାଂ ଚକ୍ରଵାର୍ତିନାମ୍ ।। ୫୭.

ଏହି ଚଉଦାଟି ଦିବ୍ୟ ଓ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ରତ୍ନଗୁଡିକୁ ସମସ୍ତ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀମାନଙ୍କର ଭାବରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।

ଵିଷ୍ଣୋରଂଶେନ ଜାଯନ୍ତେ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଚକ୍ରଵର୍ତ୍ତିନଃ। ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଅତୀତାନାଗତେଷୁ ଵୈ ।। ୫୭.

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଅଂଶରେ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ, ଗତ ଓ ଆଗାମୀ ସମୟରେ, ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀମାନେ ଜନ୍ମିଥାନ୍ତି।

ଭୂତଭଵ୍ଯାନି ଯାନୀହ ଵର୍ତ୍ତମାନାନି ଯାନି ଚ। ତ୍ରେତାଯୁଗାଦିକେଷ୍ଵତ୍ର ଜାଯନ୍ତେ ଚକ୍ରଵର୍ତ୍ତିନଃ ।। ୫୭.

ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଦିନ ଥିଲା, ଏବେ ଅଛି, କିମ୍ବା ଆଗକୁ ଆସିବ, ତ୍ରେତାଯୁଗ ଓ ଅନ୍ୟ ଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀମାନେ ଜନ୍ମିଥାନ୍ତି।

ଭଦ୍ରାଣୀମାନି ତେଷାଂ ଵୈ ଭଵନ୍ତୀହ ମହୀକ୍ଷିତାମ୍। ଅଦ୍ଭୁତାନି ଚ ଚତ୍ଵାରି ବଲଂ ଧର୍ମଃ ସୁଖଂ ଧନମ୍ ।। ୫୭.

ଏହି ରାଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏଠାରେ ଭଦ୍ର ଦିନଗୁଡିକ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଚାରିଟି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଗୁଣ—ଶକ୍ତି, ଧର୍ମ, ସୁଖ ଓ ଧନ ଦିଆଯାଏ।

ଅନ୍ଯୋନ୍ଯସ୍ଯାଵିରୋଧେନ ପ୍ରାପ୍ଯନ୍ତେ ଵୈ ନୃପୈଃ ସମମ୍। ଅର୍ଥୋ ଧର୍ମଶ୍ଚ କାମଶ୍ଚ ଯଶୋ ଵିଜଯ ଏଵ ଚ ।। ୫୭.

ପ୍ରତିଏକ ରାଜା ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ସହ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ନ କରିଲେ, ସମାନ ଭାବରେ ଧନ, ଧର୍ମ, ଇଚ୍ଛା, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ବିଜୟ ପାଇଥାନ୍ତି।

ଐଶ୍ଵର୍ଯେଣାଣିମାଦ୍ଯେନ ପ୍ରଭୁଶକ୍ତ୍ଯା ତଥୈଵ ଚ। ଅନ୍ଯେନ ତପସା ଚୈଵ ଋଷୀନଭିଭଵନ୍ତି ଚ। ବଲେନ ତପସା ଚୈଵ ଦେଵଦାନଵାମାନୁଷାନ୍ ।। ୫୭.

ଏହି ରାଜାମାନେ ଶକ୍ତି, ଏଣିମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଋଷିମାନେଠୁ ଉପରେ ଯାନ୍ତି; ଶକ୍ତି ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଦେବ, ଦାନବ ଓ ମାନବମାନେଠୁ ଉପରେ ଯାନ୍ତି।

ଲକ୍ଷଣୈଶ୍ଚାପି ଜାଯନ୍ତେ ଶରୀରସ୍ଥୈରମାନୁଷୈଃ। କେଶସ୍ଥିତା ଲଲାଟୋର୍ଣା ଜିହ୍ଵା ଚାସ୍ଯପ୍ରମାର୍ଜନୀ। ତାମ୍ରପ୍ରଭୋଷ୍ଠଦନ୍ତୋଷ୍ଠାଃ ଶ୍ରୀଵତ୍ସାଶ୍ଚୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵରୋମଶାଃ ।। ୫୭.

ମାନବ ଶରୀରରେ ତାଙ୍କର ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ: ମୁଣ୍ଡରେ କେଶ, ଲଲାଟରେ ତୁଫ, ଜିହ୍ବା, ମୁହଁ ପରିଷ୍କାର କରିବା ଅଙ୍ଗ, ତାମ୍ର ଚମକ, ଉଠା ଦାନ୍ତ ଓ ଉଠା ଓଠ, ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ଓ ଉପରକୁ ବଢିଥିବା କେଶ।

ଆଜାନୁବାହନଶ୍ଚୈଵ ଜାଲହସ୍ତା ଵୃଷାଙ୍କିତାଃ। ନ୍ଯଗ୍ରୋଧପରିଣାହାଶ୍ଚ ସିଂହସ୍କନ୍ଧାଃ ସୁମେହନାଃ । ଗଜେନ୍ଦ୍ରଗତଯଶ୍ଚୈଵ ମହାହନଵ ଏଵ ଚ ।। ୫୭.

ତାଙ୍କର ହାତ ଘୁଡ଼ିକୁ ଯାଏ, ହାତରେ ଜାଳ ରହିଥାଏ, ବୃଷ ଚିହ୍ନ ଥାଏ, ବନ୍ୟାନ ଗଛର ଗାଁଠି ପରି ଗାଁଠି, ସିଂହ ପରି କାନ୍ଧ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉରୁ, ଗଜରାଜ ପରି ଚାଲିବା ଏବଂ ବଡ଼ ଜବା।

ପାଦଯୋଶ୍ଚକ୍ରମତ୍ସ୍ଯୌ ତୁ ଶଙ୍ଖପଦ୍ମୌ ତୁ ହସ୍ତଯୋଃ। ପଞ୍ଚାଶୀତିସହସ୍ରାଣି ତେ ଭଵନ୍ତ୍ଯଜରା ନୃପାଃ ।। ୫୭.

ତାଙ୍କର ପାଉଁରେ ଚକ୍ର ଓ ମାଛର ଚିହ୍ନ, ହାତରେ ଶଂଖ ଓ ପଦ୍ମର ଚିହ୍ନ ଥାଏ; ଏହି ପଚାଶ ହଜାର ରାଜାମାନେ ଚିରଯୁବକ।

ଅସଙ୍ଗା ଗତଯସ୍ତେଷାଂ ଚତସ୍ରଶ୍ଚକ୍ରଵର୍ତ୍ତିନାମ୍। ଅନ୍ତରିକ୍ଷେ ସମୁଦ୍ରେ ଚ ପାତାଲେ ପର୍ଵତେଷୁ ଚ ।। ୫୭.

ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତି ରାଜାମାନେ ଚାରିପ୍ରକାର ଅଟକା ନଥିବା ଚଳାଚଳ କରିପାରନ୍ତି: ଆକାଶରେ, ସମୁଦ୍ରରେ, ପାତାଳରେ ଓ ପାହାଡ଼ରେ।

ଇଜ୍ଯା ଦାନଂ ତପଃ ସତ୍ଯଂ ତ୍ରେତାଯାଂ ଧର୍ମ ଉଚ୍ଯତେ । ତଦା ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ ଧର୍ମୋ ଵର୍ଣାଶ୍ରମଵିଭାଗଶଃ ।। ୫୭.

ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ଯଜ୍ଞ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା ଓ ସତ୍ୟ ଧର୍ମ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ସେତିବେଳେ ଧର୍ମ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ଅନୁସାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତି ହୁଏ।

ମର୍ଯାଦାସ୍ଥାପନାର୍ଥଂ ଚ ଦଣ୍ଡନୀତିଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ । ହୃଷ୍ଟପୁଷ୍ଟାଃ ପ୍ରଜାଃ ସର୍ଵା ହ୍ଯରୋଗାଃ ପୂର୍ଣମାନସାଃ ।। ୫୭.

ଶୃଙ୍ଖଳା ରଖିବା ପାଇଁ ଦଣ୍ଡନୀତି ଚାଲିଥାଏ; ସମସ୍ତ ଲୋକ ଖୁସି, ସୁସ୍ଥ, ରୋଗମୁକ୍ତ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନରେ ଥାନ୍ତି।

ଏକୋ ଵେଦଶ୍ଚତୁଷ୍ପାଦସ୍ତ୍ରେତାଯୁଗଵିଧୌ ସ୍ମୃତଃ। ତ୍ରୀଣି ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ତଦା ଜୀଵନ୍ତି ମାନଵାଃ ।। ୫୭.

ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ଚାରି ଭାଗ ଥିବା ଏକ ମାତ୍ର ବେଦ ଥାଏ; ସେତିବେଳେ ମାନବମାନେ ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ ଜୀବନ କରନ୍ତି।

ପୁତ୍ରପୌତ୍ରସମାକୀର୍ଣା ମ୍ରିଯନ୍ତେ ଚ କ୍ରମେଣ ତୁ । ଏଷ ତ୍ରେତାଯୁଗେ ଧର୍ମସ୍ତ୍ରେତାସନ୍ଧୌ ନିବୋଧତ ।। ୫୭.

ପୁତ୍ର ଓ ପୌତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘିରି ଥିବା, ସେମାନେ କ୍ରମକ୍ରମେ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ; ଏହା ହେଉଛି ତ୍ରେତା ଯୁଗର ଧର୍ମ, ଏବେ ତ୍ରେତାର ସନ୍ଧି ବିଷୟରେ ଶୁଣ।