ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଋଚୋ ଯଜୂଂଷି ସାମାନି ମନ୍ତ୍ରାଶ୍ଚାଥର୍ଵଣାନି ଚ। ସପ୍ତର୍ଷିଭିସ୍ତୁ ତେ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ସ୍ମାର୍ତଂ ଧର୍ମଂ ମନୁର୍ଜଗୌ ।। ୫୭.

ଋଚ୍, ଯଜୁସ୍, ସାମ ଓ ଅଥର୍ବଣ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡିକ ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ କହିଥିଲେ; ମନୁ ସ୍ମାର୍ତ୍ତ ଧର୍ମକୁ ପ୍ରଚାର କରିଥିଲେ।

ତ୍ରେତାଦୌ ସଂହିତା ଵେଦାଃ କେଵଲା ଧର୍ମଶେଷତଃ। ସଂରୋଧାଦାଯୁଷଶ୍ଚୈଵ ଵ୍ଯସ୍ଯନ୍ତେ ଦ୍ଵାପରେଷୁ ତେ ।। ୫୭.

ତ୍ରେତାର ଆରମ୍ଭରେ, ବେଦଗୁଡିକ ସଂହିତା ଭାବରେ ଥିଲା, କେବଳ ଧର୍ମର ଅବଶେଷ ରହିଥିଲା; ଆୟୁ ଓ ସଂରୋଧ ଦ୍ୱାରା, ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ସେଗୁଡିକ ବିଭକ୍ତ ହେଲା।

ଋଷଯସ୍ତପସା ଦେଵାଃ କଲୌ ଚ ଦ୍ଵାପରେଷୁ ଵୈ। ଅନାଦିନିଧନା ଦିଵ୍ଯାଃ ପୂର୍ଵଂ ସୃଷ୍ଟାଃ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵା ।। ୫୭.

ଋଷିମାନେ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା, ଦେବମାନେ କଳି ଓ ଦ୍ୱାପରରେ, ପୂର୍ବକାଳରେ ସ୍ୱୟଂଭୁବା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହେଇଥିଲେ; ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ, ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନଥିବା।

ସଧର୍ମାଃ ସପ୍ରଜାଃ ସାଙ୍ଗା ଯଥାଧର୍ମଂ ଯୁଗେ ଯୁଗେ। ଵିକ୍ରୀଡନ୍ତେ ସମାନାର୍ଥା ଵେଦଵାଦା ଯଥାଯୁଗମ୍ ।। ୫୭.

ସେମାନେ ନିଜ ଧର୍ମ, ସନ୍ତାନ ଓ ଅଙ୍ଗ ସହିତ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗର ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ, ସମାନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏକାଠି ଖେଳିଥିଲେ, ବେଦବାଦକୁ ଯୁଗ ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିଥିଲେ।

ଆରମ୍ଭଯଜ୍ଞା କ୍ଷତ୍ରସ୍ଯ ହଵିର୍ଯଜ୍ଞା ଵିଶାମ୍ପତେଃ। ପରିଚାର ଯଜ୍ଞାଃ ଶୂଦ୍ରାସ୍ତୁ ଜପଯଜ୍ଞା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ ।। ୫୭.

ଆରମ୍ଭ ଯଜ୍ଞ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କର, ହବିର୍ଯ୍ଞ ବିଶମାନଙ୍କର, ପରିଚାର ଯଜ୍ଞ ଶୂଦ୍ରଙ୍କର, ଜପ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କର।

ତଥା ପ୍ରମୁଦିତା ଵର୍ଣାସ୍ତ୍ରେତାଯାଂ ଧର୍ମପାଲିତାଃ। କ୍ରିଯାଵନ୍ତଃ ପ୍ରଜାଵନ୍ତଃ ସମୃଦ୍ଧାଃ ସୁଖିନସ୍ତଥା ।। ୫୭.

ତ୍ରେତାଯୁଗରେ, ଧର୍ମରେ ରକ୍ଷିତ ହୋଇ, ବର୍ଣ୍ଣମାନେ ଆନନ୍ଦିତ, କାର୍ଯ୍ୟଶୀଳ, ସନ୍ତାନଶୀଳ, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସୁଖୀ ଥିଲେ।

ବ୍ରାହ୍ମଣାନନୁଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ କ୍ଷତ୍ରିଯାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯାନ୍ ଵିଶଃ। ଵୈଶ୍ଯାନୁଵର୍ତିନଃ ଶୂଦ୍ରାଃ ପରସ୍ପରମନୁଵ୍ରତାଃ ।। ୫୭.

କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି; ବିଶମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ; ଶୂଦ୍ରମାନେ ବୈଶ୍ୟଙ୍କୁ; ସମସ୍ତେ ପରସ୍ପରକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।

ଶୁଭାଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତଯସ୍ତେଷାଂ ଧର୍ମା ଵର୍ଣାଶ୍ରମାସ୍ତଥା। ସଙ୍କଲ୍ପିତେନ ମନସା ଵାଚୋକ୍ତେନ ସ୍ଵସର୍ମଣା। ତ୍ରେତାଯୁଗେ ତ୍ଵଵିକଲଃ କର୍ମ୍ମାରମ୍ଭଃ ପ୍ରସିଦ୍ଧ୍ଯତି ।। ୫୭.

ସେମାନଙ୍କର ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ, ଧର୍ମ, ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ, ନିଶ୍ଚିତ ମନ, କଥା ଓ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସହିତ, ତ୍ରେତାଯୁଗରେ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ନିର୍ବିକଳ ଓ ସଫଳ ହେଇଥିଲା।

ଆଯୁର୍ମେଧା ବଲଂ ରୂପମାରୋଗ୍ଯଂ ଧର୍ମଶୀଲତା। ସର୍ଵସାଧାରଣା ହ୍ଯେତେ ତ୍ରେତାଯାଂ ଵୈ ଭଵନ୍ତ୍ଯୁତ ।। ୫୭.

ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ, ବୁଦ୍ଧି, ଶକ୍ତି, ରୂପ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଧର୍ମଶୀଳତା, ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ଥିଲା।

ଵର୍ଣାଶ୍ରମଵ୍ଯଵସ୍ଥାନଂ ତେଷାଂ ବ୍ରହ୍ମା ତଥାକରୋତ୍ । ପୁନଃ ପ୍ରଜାସ୍ତୁ ତା ମୋହାତ୍ତାନ୍ ଧର୍ମାନ୍ନ ହ୍ଯପାଲଯନ୍ ।। ୫୭.

ବ୍ରହ୍ମା ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ପୁନି, ମୋହରେ ପଡି, ପ୍ରଜାମାନେ ସେ ଧର୍ମଗୁଡିକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିନଥିଲେ।

ପରସ୍ପରଵିରୋଧେନ ମନୁନ୍ତାଃ ପୁନରନ୍ଵଯୁଃ। ମନୁଃ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯାଥାତଥ୍ଯଂ ପ୍ରଜାପତିଃ ।। ୫୭.

ପରସ୍ପର ବିରୋଧ ଦ୍ୱାରା, ସେମାନେ ପୁନି ମନୁଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ; ସ୍ୱାୟଂଭୁବ ମନୁ ପ୍ରଜାପତି ଭାବେ ସତ୍ୟ ଦେଖି, ଯଥାଯଥା କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ।

ଧାତା ତୁ ଶତରୂପାଯାଃ ପୁମାନ୍ ସ ଉଦପାଦଯତ୍। ପ୍ରିଯଵ୍ରତୋତ୍ତାନପାଦୌ ପ୍ରଧମନ୍ତୌ ମହୀପତୀ ।। ୫୭.

ଧାତା ଏବଂ ଶତରୂପାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅ ପ୍ରିୟବ୍ରତ ଓ ଉତ୍ତାନପାଦ ଜନ୍ମିଲେ, ଏମାନେ ମହାନ ରାଜା ହେଲେ।

ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ରାଜାନ ଉତ୍ପନ୍ନା ଦଣ୍ଡଧାରିଣଃ। ପ୍ରଜାନାଂ ରଞ୍ଜନାଚ୍ଚୈଵ ରାଜାନସ୍ତ୍ଵଭଵନ୍ନୃଷାଃ ।। ୫୭.

ସେଥିଠୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଦଣ୍ଡ ଧରିଥିବା ରାଜାମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ; ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ଖୁସି କରିଥିବାରୁ, ଏହି ରାଜାମାନେ 'ନୃଷ' ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେଲେ।

ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନପାପା ଯେ ଜେତୁମଶକ୍ଯା ମନୁଜା ଭୁଵି। ଧର୍ମସଂସ୍ଥାପନାର୍ଥାଯ ତେଷାଂ ଶାସ୍ତ୍ରେ ତପୋ ମଯା ।। ୫୭.

ପୃଥିବୀରେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଲୁଚିଥିବା ପାପ ଜିତିବା କଷ୍ଟକର, ତେଣୁ ଧର୍ମ ସ୍ଥାପନା ପାଇଁ ମୁଁ ତପସ୍ୟା ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଦେଇଛି।

ଵର୍ଣାନାଂ ପ୍ରଵିଭାଗାଶ୍ଚ ତ୍ରେତାଯାଂ ସଂପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ। ସଂହିତାଶ୍ଚ ତତୋ ମନ୍ତ୍ରା ଋଷଭିର୍ବ୍ରହ୍ମଣୈସ୍ତୁ ତେ ।। ୫୭.

ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଜାତିର ବିଭାଗ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା; ଏହା ପରେ ଋଷି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡିକର ସଂହିତା ରଚନା କଲେ।

ଯଜ୍ଞଃ ପ୍ରଵର୍ତିତଶ୍ଚୈଵ ତଦା ହ୍ଯେଵନ୍ତୁ ଦୈଵତୈଃ। ଯାମୈଃ ଶୁକ୍ଲୈର୍ଜପୈଶ୍ଚୈଵ ସର୍ଵସମ୍ଭାରସଂଵୃତୈଃ ।। ୫୭.

ସେ ସମୟରେ ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଶୁଧ୍ଧ ଯାମ, ଜପ ଓ ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ ସହିତ।

ସାର୍ଦ୍ଧଂ ଵିଶ୍ଵଭୁଜା ଚୈଵ ଦେଵେନ୍ଦ୍ରେଣ ମହୌଜସା। ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେଽନ୍ତରେ ଦେଵୈର୍ଯଜ୍ଞାସ୍ତେ ପ୍ରାକ୍ ପ୍ରଵର୍ତିତାଃ ।। ୫୭.

ବିଶ୍ୱଭୁଜ ଓ ପ୍ରବଳ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ, ଦେବତାମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ।

ସତ୍ଯଂ ଜପସ୍ତପୋ ଦାନଂ ତ୍ରେତାଯାଂ ଧର୍ମ ଉଚ୍ଯତେ। କ୍ରିଯା ଧର୍ମଶ୍ଚ ହ୍ରସତେ ସତ୍ଯଧର୍ମଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୫୭.

ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ସତ୍ୟ, ଜପ, ତପ, ଦାନକୁ ଧର୍ମ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; କ୍ରିୟା ଓ ଧର୍ମ କ୍ଷୟ ହୁଏ, ଏବଂ ସତ୍ୟଧର୍ମ ପ୍ରବଳ ହୁଏ।

ପ୍ରଜାଯନ୍ତେ ତତଃ ଶୂରା ଆଯୁଷ୍ମନ୍ତୋ ମହାବଲାଃ। ନ୍ଯସ୍ତଦଣ୍ଡମହାଭାଗା ଯଜ୍ଵାନୋ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନଃ ।। ୫୭.

ତାପରେ ଶୂର, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ପ୍ରବଳ, ଉତ୍ତମ ଭାଗ୍ୟବାନ, ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଓ ବ୍ରହ୍ମ ବିଷୟରେ କଥା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଜନ୍ମିଥାନ୍ତି।

ପଦ୍ମ ପତ୍ରାଯତାକ୍ଷାଶ୍ଚ ପୃଥୂରସ୍କାଃ ସୁସଂହିତାଃ। ସିଂହାନ୍ତକା ମହାସତ୍ତ୍ଵା ମତ୍ତମାତଙ୍ଗଗାମିନଃ ।। ୫୭.

ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ଚଉଡ଼ା ଆଖି, ଚଉଡ଼ା ଛାତି, ଭଲ ଗଠନ, ସିଂହ ପରି ସାହସ, ଭାରି ଶକ୍ତି, ମଦ ହାତୀ ପରି ଚାଲିବା—ଏହି ଗୁଣ ଥାନ୍ତି।

ମହାଧନୁର୍ଦ୍ଧରାଶ୍ଚୈଵ ତ୍ରେତାଯାଂ ଚକ୍ରଵର୍ତିନଃ। ସର୍ଵଲକ୍ଷଣସମ୍ପନ୍ନା ନ୍ଯଗ୍ରୋଧପରିମଣ୍ଡଲାଃ ।। ୫୭.

ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀମାନେ ବଡ଼ ଧନୁ ଧରିଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଥିଲା, ଏବଂ ଦେହ ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ ଗଛ ପରି ଆକୃତି ଥିଲା।

ନ୍ଯଗ୍ରୋଧୌ ତୌ ସ୍ମୃତୌ ବାହୂ ଵ୍ଯାମୋ ନ୍ଯଗ୍ରୋଧ ଉଚ୍ଯତେ। ଵାମେନୈଵୋଚ୍ଛ୍ରଯାଦ୍ଯସ୍ଯ ସମ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵନ୍ତୁ ଦେହିନଃ। ସମୁଚ୍ଛ୍ରଯଃ ପରୀଣାହୋ ଜ୍ଞେଯୋ ନ୍ଯଗ୍ରୋଧମଣ୍ଡଲଃ ।। ୫୭.

ଦୁଇଟି ବାହୁକୁ ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ ଭାବରେ ମନେ କରାଯାଏ; ଏକ ବ୍ୟାମ ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ। ବାମ ଦିଗରେ ମାପିଲେ, ଯଦି ଦେହର ଉଚ୍ଚତା ସମାନ ହୁଏ, ତାହାକୁ ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ ମଣ୍ଡଳ କୁହାଯାଏ।

ଚକ୍ରଂ ରଥୋ ମଣିର୍ଭାର୍ଯା ନିଧିରଶ୍ଚାଗଜାସ୍ତଥା। ସପ୍ତାତିଶଯରତ୍ନାନି ସର୍ଵେଷାଞ୍ଚକ୍ରଵର୍ତ୍ତିନାମ୍ ।। ୫୭.

ଚକ୍ର, ରଥ, ମଣି, ଭାର୍ଯ୍ୟା, ନିଧି, ଏବଂ ହାତୀ—ଏହି ସାତଟି ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରତ୍ନ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।

thumb|400px|ଚକ୍ରଵର୍ତୀ thumb|400px|ଚତୁର୍ଦଶରତ୍ନାନି ଚକ୍ରଂ ରଥୋ ମଣିଃ ଖଡ୍ଗଂ ଧନୂରତ୍ନଞ୍ଚ ପଞ୍ଚମମ୍। କେତୁର୍ନିଧିଶ୍ଚ ସପ୍ତୈତେ ପ୍ରାଣହୀନାଃ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ ।। ୫୭.

ଚକ୍ର, ରଥ, ମଣି, ଖଡ଼, ଧନୁ ଏହି ପଞ୍ଚମ, କେତୁ, ନିଧି—ଏହି ସାତଟି ଜଡ଼ ରତ୍ନ ଭାବରେ ପରିଚିତ।

ଭାର୍ଯା ପୁରୋହିତଶ୍ଚୈଵ ସେନାନୀ ରଥକୃଚ୍ଚ ଯଃ। ମନ୍ତ୍ର୍ଯଶ୍ଵଃ କଲଭଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରାଣିନଃ ସମ୍ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ ।। ୫୭.

ଭାର୍ଯ୍ୟା, ପୁରୋହିତ, ସେନାପତି, ରଥଚାଳକ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ଅଶ୍ୱ, ହାତୀ—ଏହି ସାତଟି ଜୀବନ୍ତ ରତ୍ନ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।

ରତ୍ନାନ୍ଯେତାନି ଦିଵ୍ଯାନି ସଂସିଦ୍ଧାନି ମହାତ୍ମନାମ୍। ଚତୁର୍ଦଶ ଵିଧେଯାନି ସର୍ଵେଷାଂ ଚକ୍ରଵାର୍ତିନାମ୍ ।। ୫୭.

ଏହି ଚଉଦାଟି ଦିବ୍ୟ ଓ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ରତ୍ନଗୁଡିକୁ ସମସ୍ତ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀମାନଙ୍କର ଭାବରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।

ଵିଷ୍ଣୋରଂଶେନ ଜାଯନ୍ତେ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଚକ୍ରଵର୍ତ୍ତିନଃ। ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଅତୀତାନାଗତେଷୁ ଵୈ ।। ୫୭.

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଅଂଶରେ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ, ଗତ ଓ ଆଗାମୀ ସମୟରେ, ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀମାନେ ଜନ୍ମିଥାନ୍ତି।

ଭୂତଭଵ୍ଯାନି ଯାନୀହ ଵର୍ତ୍ତମାନାନି ଯାନି ଚ। ତ୍ରେତାଯୁଗାଦିକେଷ୍ଵତ୍ର ଜାଯନ୍ତେ ଚକ୍ରଵର୍ତ୍ତିନଃ ।। ୫୭.

ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଦିନ ଥିଲା, ଏବେ ଅଛି, କିମ୍ବା ଆଗକୁ ଆସିବ, ତ୍ରେତାଯୁଗ ଓ ଅନ୍ୟ ଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀମାନେ ଜନ୍ମିଥାନ୍ତି।

ଭଦ୍ରାଣୀମାନି ତେଷାଂ ଵୈ ଭଵନ୍ତୀହ ମହୀକ୍ଷିତାମ୍। ଅଦ୍ଭୁତାନି ଚ ଚତ୍ଵାରି ବଲଂ ଧର୍ମଃ ସୁଖଂ ଧନମ୍ ।। ୫୭.

ଏହି ରାଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏଠାରେ ଭଦ୍ର ଦିନଗୁଡିକ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଚାରିଟି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଗୁଣ—ଶକ୍ତି, ଧର୍ମ, ସୁଖ ଓ ଧନ ଦିଆଯାଏ।