ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ମନ୍ଵନ୍ତରସ୍ଯ ସଙ୍ଖ୍ଯୈଷା ସଙ୍ଖ୍ଯାଵିଦ୍ଭିର୍ଦ୍ଵିଜୈଃ ସ୍ମୃତା। ମନ୍ଵନ୍ତରସ୍ଯ କାଲୋଽଯଂ ଯୁଗୈଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ ।। ୫୭.

ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରର ଗଣନା ସଂଖ୍ୟାଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମନେ ରଖନ୍ତି । ଏହି ମନ୍ବନ୍ତର ସମୟ ଯୁଗ ସହିତ ଏଭଳି କୁହାଯାଏ ।

ଚତୁଃ ସହସ୍ରଯୁକ୍ତଂ ଵୈ ପ୍ରଥମନ୍ତତ୍ କୃତଂ ଯୁଗମ୍। ତ୍ରେତାଵଶିଷ୍ଟଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦ୍ଵାପରଂ କଲିମେଵ ଚ ।। ୫୭.

ପ୍ରଥମ କୃତ ଯୁଗ ଚାରି ହଜାର ସହିତ ଯୁକ୍ତ । ମୁଁ ଏବେ ଶେଷ ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି ଯୁଗ ବିଷୟରେ କହିବି ।

ଯୁଗପତ୍ସମଵେତାର୍ଥୋ ଦ୍ଵିଧା ଵକ୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ଯତେ। କ୍ରମାଗତଂ ମଯା ହ୍ଯେତତ୍ତୁଭ୍ଯଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯୁଗଦ୍ଵଯମ୍। ଋଷିଵଂଶପ୍ରସଙ୍ଗେନ ଵ୍ଯାକୁଲତ୍ଵାତ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୫୭.

ସମସ୍ତ ଯୁଗର ଅର୍ଥକୁ ଏକାସାଥି ଦୁଇ ଭାବରେ କୁହିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ । କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ମୁଁ ଏହି ଦୁଇ ଯୁଗ ବିଷୟରେ ତୁମକୁ କହିଛି, କାରଣ ଏହା ଋଷିବଂଶ ଉଲ୍ଲେଖ ଓ ଅନେକ ଜଟିଳତା ଦ୍ୱାରା ଏପରି ହୋଇଛି ।

ତତ୍ର ତ୍ରେତାଯୁଗସ୍ଯାଦୌ ମନୁଃ ସପ୍ତର୍ଷଯଶ୍ଚ ତେ। ଶ୍ରୌତଂ ସ୍ମାର୍ତ୍ତଞ୍ଚ ଧର୍ମଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଣା ଚ ପ୍ରଚୋଦିତମ୍ ।। ୫୭.

ତ୍ରେତାଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ, ମନୁ ଓ ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପ୍ରେରଣାରେ, ଶ୍ରୌତ ଓ ସ୍ମାର୍ତ୍ତ ଧର୍ମ ଦୁଇଟିକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ।

ଦାରାଗ୍ନିହୋତ୍ରସଂଯୋଗମୃଗ୍ଯଜୁଃ ସାମସଂଜ୍ଞିତମ୍। ଇତ୍ଯାଦିଲକ୍ଷଣଂ ଶ୍ରୌତଂ ଧର୍ମଂ ସପ୍ତର୍ଷଯୋଽବ୍ରୁଵନ୍ ।। ୫୭.

ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ଶ୍ରୌତ ଧର୍ମକୁ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିଥିଲେ, ଯାହା ଦାମ୍ପତ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ସଂଯୋଗ, ଏବଂ ଋଗ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ନାମରେ ପରିଚିତ।

ପରସ୍ପରାଗତଂ ଧର୍ମଂ ସ୍ମାର୍ତ୍ତଞ୍ଚାଚାରଲକ୍ଷଣମ୍। ଵର୍ଣାଶ୍ରମାଚାରଯୁତଂ ମନୁଃ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵୋଽବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୫୭.

ମନୁ ସ୍ୱାୟଂଭୁବ ଆଚରଣ ଓ ପରସ୍ପର ଅନୁସରଣର ଚିହ୍ନ ଥିବା ସ୍ମାର୍ତ୍ତ ଧର୍ମ, ଏବଂ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ପ୍ରଥା ସହିତ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିଥିଲେ।

ସତ୍ଯେନ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେଣ ଶ୍ରୁତେନ ତପସା ଚ ଵୈ। ତେଷାଂ ସୁତପ୍ତତପସାମାର୍ଷେଯେଣ କ୍ରମେଣ ତୁ ।। ୫୭.

ସତ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଶ୍ରବଣ ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା, ଯେମାନେ ଭଲ ତପ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଋଷିମାନଙ୍କର ଅନୁକ୍ରମ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ।

ସପ୍ତର୍ଷୀଣାଂ ମନୋଶ୍ଚୈଵ ଆଦ୍ଯେ ତ୍ରେତାଯୁଗସ୍ଯ ତୁ । ଅବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵକଂ ତେଷାମକ୍ରିଯାପୂର୍ଵମେଵ ଚ ।। ୫୭.

ତ୍ରେତାଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ, ସପ୍ତ ଋଷି ଓ ମନୁଙ୍କ ପାଇଁ, ପୂର୍ବରୁ କୌଣସି ବୁଝିବା ନଥିଲା, ଏବଂ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ମଧ୍ୟ ହୋଇନଥିଲା।

ଅଭିଵ୍ଯକ୍ତାସ୍ତୁ ତେ ମନ୍ତ୍ରାସ୍ତାରକାଦ୍ଯୈର୍ନିଦର୍ଶନୈଃ। ଆଦିକଲ୍ପେ ତୁ ଦେଵାନାଂ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତାସ୍ତୁ ତେ ସ୍ଵଯମ୍ ।। ୫୭.

ସେମାନଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରଗୁଡିକ ତାରା ଓ ଅନ୍ୟ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା; ଆଦି କଳ୍ପରେ, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକଟ ହେଇଥିଲେ।

ପ୍ରଣାଶେ ତ୍ଵଥ ସିଦ୍ଧୀନାମପ୍ଯାସାଞ୍ଚ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତନମ୍। ଆସନ୍ ମନ୍ତ୍ରା ଵ୍ଯତୀତେଷୁ ଯେ କଲ୍ପେଷୁ ସହସ୍ରଶଃ। ତେମନ୍ତ୍ରା ଵୈ ପୁନସ୍ତେଷାଂ ପ୍ରତିଭାସସମୁତ୍ଥିତାଃ ।। ୫୭.

ସିଦ୍ଧିର ନାଶ ଓ ନୂତନ ଆରମ୍ଭ ସମୟରେ, ପୂର୍ବ କଳ୍ପରେ ହଜାର ହଜାର ମନ୍ତ୍ର ଥିଲା; ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୁନି ଏହି ମନ୍ତ୍ରଗୁଡିକ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ହେଲା।

ଋଚୋ ଯଜୂଂଷି ସାମାନି ମନ୍ତ୍ରାଶ୍ଚାଥର୍ଵଣାନି ଚ। ସପ୍ତର୍ଷିଭିସ୍ତୁ ତେ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ସ୍ମାର୍ତଂ ଧର୍ମଂ ମନୁର୍ଜଗୌ ।। ୫୭.

ଋଚ୍, ଯଜୁସ୍, ସାମ ଓ ଅଥର୍ବଣ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡିକ ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ କହିଥିଲେ; ମନୁ ସ୍ମାର୍ତ୍ତ ଧର୍ମକୁ ପ୍ରଚାର କରିଥିଲେ।

ତ୍ରେତାଦୌ ସଂହିତା ଵେଦାଃ କେଵଲା ଧର୍ମଶେଷତଃ। ସଂରୋଧାଦାଯୁଷଶ୍ଚୈଵ ଵ୍ଯସ୍ଯନ୍ତେ ଦ୍ଵାପରେଷୁ ତେ ।। ୫୭.

ତ୍ରେତାର ଆରମ୍ଭରେ, ବେଦଗୁଡିକ ସଂହିତା ଭାବରେ ଥିଲା, କେବଳ ଧର୍ମର ଅବଶେଷ ରହିଥିଲା; ଆୟୁ ଓ ସଂରୋଧ ଦ୍ୱାରା, ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ସେଗୁଡିକ ବିଭକ୍ତ ହେଲା।

ଋଷଯସ୍ତପସା ଦେଵାଃ କଲୌ ଚ ଦ୍ଵାପରେଷୁ ଵୈ। ଅନାଦିନିଧନା ଦିଵ୍ଯାଃ ପୂର୍ଵଂ ସୃଷ୍ଟାଃ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵା ।। ୫୭.

ଋଷିମାନେ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା, ଦେବମାନେ କଳି ଓ ଦ୍ୱାପରରେ, ପୂର୍ବକାଳରେ ସ୍ୱୟଂଭୁବା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହେଇଥିଲେ; ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ, ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନଥିବା।

ସଧର୍ମାଃ ସପ୍ରଜାଃ ସାଙ୍ଗା ଯଥାଧର୍ମଂ ଯୁଗେ ଯୁଗେ। ଵିକ୍ରୀଡନ୍ତେ ସମାନାର୍ଥା ଵେଦଵାଦା ଯଥାଯୁଗମ୍ ।। ୫୭.

ସେମାନେ ନିଜ ଧର୍ମ, ସନ୍ତାନ ଓ ଅଙ୍ଗ ସହିତ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗର ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ, ସମାନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏକାଠି ଖେଳିଥିଲେ, ବେଦବାଦକୁ ଯୁଗ ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିଥିଲେ।

ଆରମ୍ଭଯଜ୍ଞା କ୍ଷତ୍ରସ୍ଯ ହଵିର୍ଯଜ୍ଞା ଵିଶାମ୍ପତେଃ। ପରିଚାର ଯଜ୍ଞାଃ ଶୂଦ୍ରାସ୍ତୁ ଜପଯଜ୍ଞା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ ।। ୫୭.

ଆରମ୍ଭ ଯଜ୍ଞ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କର, ହବିର୍ଯ୍ଞ ବିଶମାନଙ୍କର, ପରିଚାର ଯଜ୍ଞ ଶୂଦ୍ରଙ୍କର, ଜପ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କର।

ତଥା ପ୍ରମୁଦିତା ଵର୍ଣାସ୍ତ୍ରେତାଯାଂ ଧର୍ମପାଲିତାଃ। କ୍ରିଯାଵନ୍ତଃ ପ୍ରଜାଵନ୍ତଃ ସମୃଦ୍ଧାଃ ସୁଖିନସ୍ତଥା ।। ୫୭.

ତ୍ରେତାଯୁଗରେ, ଧର୍ମରେ ରକ୍ଷିତ ହୋଇ, ବର୍ଣ୍ଣମାନେ ଆନନ୍ଦିତ, କାର୍ଯ୍ୟଶୀଳ, ସନ୍ତାନଶୀଳ, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସୁଖୀ ଥିଲେ।

ବ୍ରାହ୍ମଣାନନୁଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ କ୍ଷତ୍ରିଯାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯାନ୍ ଵିଶଃ। ଵୈଶ୍ଯାନୁଵର୍ତିନଃ ଶୂଦ୍ରାଃ ପରସ୍ପରମନୁଵ୍ରତାଃ ।। ୫୭.

କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି; ବିଶମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ; ଶୂଦ୍ରମାନେ ବୈଶ୍ୟଙ୍କୁ; ସମସ୍ତେ ପରସ୍ପରକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।

ଶୁଭାଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତଯସ୍ତେଷାଂ ଧର୍ମା ଵର୍ଣାଶ୍ରମାସ୍ତଥା। ସଙ୍କଲ୍ପିତେନ ମନସା ଵାଚୋକ୍ତେନ ସ୍ଵସର୍ମଣା। ତ୍ରେତାଯୁଗେ ତ୍ଵଵିକଲଃ କର୍ମ୍ମାରମ୍ଭଃ ପ୍ରସିଦ୍ଧ୍ଯତି ।। ୫୭.

ସେମାନଙ୍କର ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ, ଧର୍ମ, ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ, ନିଶ୍ଚିତ ମନ, କଥା ଓ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସହିତ, ତ୍ରେତାଯୁଗରେ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ନିର୍ବିକଳ ଓ ସଫଳ ହେଇଥିଲା।

ଆଯୁର୍ମେଧା ବଲଂ ରୂପମାରୋଗ୍ଯଂ ଧର୍ମଶୀଲତା। ସର୍ଵସାଧାରଣା ହ୍ଯେତେ ତ୍ରେତାଯାଂ ଵୈ ଭଵନ୍ତ୍ଯୁତ ।। ୫୭.

ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ, ବୁଦ୍ଧି, ଶକ୍ତି, ରୂପ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଧର୍ମଶୀଳତା, ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ଥିଲା।

ଵର୍ଣାଶ୍ରମଵ୍ଯଵସ୍ଥାନଂ ତେଷାଂ ବ୍ରହ୍ମା ତଥାକରୋତ୍ । ପୁନଃ ପ୍ରଜାସ୍ତୁ ତା ମୋହାତ୍ତାନ୍ ଧର୍ମାନ୍ନ ହ୍ଯପାଲଯନ୍ ।। ୫୭.

ବ୍ରହ୍ମା ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ପୁନି, ମୋହରେ ପଡି, ପ୍ରଜାମାନେ ସେ ଧର୍ମଗୁଡିକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିନଥିଲେ।

ପରସ୍ପରଵିରୋଧେନ ମନୁନ୍ତାଃ ପୁନରନ୍ଵଯୁଃ। ମନୁଃ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯାଥାତଥ୍ଯଂ ପ୍ରଜାପତିଃ ।। ୫୭.

ପରସ୍ପର ବିରୋଧ ଦ୍ୱାରା, ସେମାନେ ପୁନି ମନୁଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ; ସ୍ୱାୟଂଭୁବ ମନୁ ପ୍ରଜାପତି ଭାବେ ସତ୍ୟ ଦେଖି, ଯଥାଯଥା କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ।

ଧାତା ତୁ ଶତରୂପାଯାଃ ପୁମାନ୍ ସ ଉଦପାଦଯତ୍। ପ୍ରିଯଵ୍ରତୋତ୍ତାନପାଦୌ ପ୍ରଧମନ୍ତୌ ମହୀପତୀ ।। ୫୭.

ଧାତା ଏବଂ ଶତରୂପାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅ ପ୍ରିୟବ୍ରତ ଓ ଉତ୍ତାନପାଦ ଜନ୍ମିଲେ, ଏମାନେ ମହାନ ରାଜା ହେଲେ।

ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ରାଜାନ ଉତ୍ପନ୍ନା ଦଣ୍ଡଧାରିଣଃ। ପ୍ରଜାନାଂ ରଞ୍ଜନାଚ୍ଚୈଵ ରାଜାନସ୍ତ୍ଵଭଵନ୍ନୃଷାଃ ।। ୫୭.

ସେଥିଠୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଦଣ୍ଡ ଧରିଥିବା ରାଜାମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ; ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ଖୁସି କରିଥିବାରୁ, ଏହି ରାଜାମାନେ 'ନୃଷ' ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେଲେ।

ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନପାପା ଯେ ଜେତୁମଶକ୍ଯା ମନୁଜା ଭୁଵି। ଧର୍ମସଂସ୍ଥାପନାର୍ଥାଯ ତେଷାଂ ଶାସ୍ତ୍ରେ ତପୋ ମଯା ।। ୫୭.

ପୃଥିବୀରେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଲୁଚିଥିବା ପାପ ଜିତିବା କଷ୍ଟକର, ତେଣୁ ଧର୍ମ ସ୍ଥାପନା ପାଇଁ ମୁଁ ତପସ୍ୟା ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଦେଇଛି।

ଵର୍ଣାନାଂ ପ୍ରଵିଭାଗାଶ୍ଚ ତ୍ରେତାଯାଂ ସଂପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ। ସଂହିତାଶ୍ଚ ତତୋ ମନ୍ତ୍ରା ଋଷଭିର୍ବ୍ରହ୍ମଣୈସ୍ତୁ ତେ ।। ୫୭.

ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଜାତିର ବିଭାଗ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା; ଏହା ପରେ ଋଷି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡିକର ସଂହିତା ରଚନା କଲେ।

ଯଜ୍ଞଃ ପ୍ରଵର୍ତିତଶ୍ଚୈଵ ତଦା ହ୍ଯେଵନ୍ତୁ ଦୈଵତୈଃ। ଯାମୈଃ ଶୁକ୍ଲୈର୍ଜପୈଶ୍ଚୈଵ ସର୍ଵସମ୍ଭାରସଂଵୃତୈଃ ।। ୫୭.

ସେ ସମୟରେ ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଶୁଧ୍ଧ ଯାମ, ଜପ ଓ ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ ସହିତ।

ସାର୍ଦ୍ଧଂ ଵିଶ୍ଵଭୁଜା ଚୈଵ ଦେଵେନ୍ଦ୍ରେଣ ମହୌଜସା। ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେଽନ୍ତରେ ଦେଵୈର୍ଯଜ୍ଞାସ୍ତେ ପ୍ରାକ୍ ପ୍ରଵର୍ତିତାଃ ।। ୫୭.

ବିଶ୍ୱଭୁଜ ଓ ପ୍ରବଳ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ, ଦେବତାମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ।

ସତ୍ଯଂ ଜପସ୍ତପୋ ଦାନଂ ତ୍ରେତାଯାଂ ଧର୍ମ ଉଚ୍ଯତେ। କ୍ରିଯା ଧର୍ମଶ୍ଚ ହ୍ରସତେ ସତ୍ଯଧର୍ମଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୫୭.

ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ସତ୍ୟ, ଜପ, ତପ, ଦାନକୁ ଧର୍ମ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; କ୍ରିୟା ଓ ଧର୍ମ କ୍ଷୟ ହୁଏ, ଏବଂ ସତ୍ୟଧର୍ମ ପ୍ରବଳ ହୁଏ।

ପ୍ରଜାଯନ୍ତେ ତତଃ ଶୂରା ଆଯୁଷ୍ମନ୍ତୋ ମହାବଲାଃ। ନ୍ଯସ୍ତଦଣ୍ଡମହାଭାଗା ଯଜ୍ଵାନୋ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନଃ ।। ୫୭.

ତାପରେ ଶୂର, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ପ୍ରବଳ, ଉତ୍ତମ ଭାଗ୍ୟବାନ, ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଓ ବ୍ରହ୍ମ ବିଷୟରେ କଥା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଜନ୍ମିଥାନ୍ତି।