ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଦ୍ଵାପରଂ ଦ୍ଵେ ସହସ୍ରେ ତୁ ଯୁଗମାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ । ତସ୍ଯାପି ଦ୍ଵିଶତୀ ସନ୍ଧ୍ଯା ସନ୍ଧଯାଂଶଃ ସନ୍ଧ୍ଯଯା ସମଃ ।। ୫୭.

ଦ୍ୱାପର ଯୁଗକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଦୁଇ ହଜାର ବର୍ଷ ବୋଲି କହନ୍ତି । ଏହାରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ଶତ ବର୍ଷର ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ସେଇପରି ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ଅଛି ।

କଲିଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରନ୍ତୁ ଯୁଗମାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ। ତସ୍ଯାପ୍ଯେକଶତୀ ସନ୍ଧ୍ଯା ସନ୍ଧ୍ଯଯା ସମଃ ।। ୫୭.

ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କଳି ଯୁଗକୁ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ବୋଲି କହନ୍ତି । ଏହାରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଶତ ବର୍ଷର ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ସେଇପରି ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ଅଛି ।

ଏଷା ଦ୍ଵାଦଶସାହସ୍ରୀ ଯୁଗାଖ୍ଯା ପରିକୀର୍ତ୍ତିତା। କୃତଂ ତ୍ରେତା ଦ୍ଵାପରଞ୍ଚ କଲିଶ୍ଚୈଵ ଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ ।। ୫୭.

ଏହିପରି, କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି — ଏହି ଚାରିଟି ଯୁଗ ମିଶି ଦ୍ୱାଦଶ ହଜାର ବର୍ଷର ଏକ ଯୁଗଚକ୍ର ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ ।

ଅତ୍ର ସଂଵତ୍ସରାଃ ସୃଷ୍ଟା ମାନୁଷେଣ ପ୍ରମାଣତଃ। କୃତସ୍ଯ ତାଵଦ୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵର୍ଷାଣାଂ ତତ୍ପ୍ରମାଣତଃ ।। ୫୭.

ଏଠାରେ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକୁ ମାନବ ମାପ ଅନୁଯାୟୀ ଗଣାଯାଇଛି । ମୁଁ ଏବେ କୃତ ଯୁଗର ବର୍ଷ ମାନବ ମାପରେ କେତେ ହେଉଛି, ସେଥିରେ କହିବି ।

ସହସ୍ରାଣାଂ ଶତାନ୍ଯତ୍ର ଚତୁର୍ଦଶ ତୁ ସଙ୍ଖ୍ଯଯା। ଚତ୍ଵାରିଂଶତ୍ ସହସ୍ରାଣି କଲିକାଲଯୁଗସ୍ଯ ତୁ ।। ୫୭.

ଏଠାରେ ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଚଉଦ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ଓ କଳି ଯୁଗର ସମୟ ପାଇଁ ଚାଳିସ ହଜାର ବର୍ଷ ଅଛି ।

ଏଵଂ ସଙ୍‌ଖ୍ଯାତକାଲଶ୍ଚ କାଲେଷ୍ଵିହ ଵିଶେଷତଃ। ଏଵଂ ଚତୁର୍ଯୁଗଃ କାଲୋ ଵିନା ସନ୍ଧ୍ଯାଂଶକୈଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୫୭.

ଏଭଳି ଗଣନା କ୍ରମରେ ସମୟକୁ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଏଠାରେ ଗଣାଯାଏ । ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ବାଦ ଦେଇ ଚାରି ଯୁଗର ସମୟ ଏପରି ଧରାଯାଏ ।

ଚତ୍ଵାରିଂଶତ୍ର୍ତ୍ରୀଣି ଚୈଵ ନିଯୁତାନି ଚ ସଙ୍ଖ୍ଯଯା । ଵିଂଶତିଶ୍ଚ ସହସ୍ରାଣି ସସନ୍ଧ୍ଯାଂଶଶ୍ଚତୁର୍ଯୁଗଃ ।। ୫୭.

ଏଠାରେ ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ତେତାଳିସ ନିୟୁତ ଓ କୁଡି ହଜାର ବର୍ଷ, ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ସହିତ, ଚାରି ଯୁଗ ପାଇଁ ହୁଏ ।

ଏଵଂ ଚତୁର୍ଯୁଗାଖ୍ଯା ତୁ ସାଧିକା ହ୍ଯେକସପ୍ତତିଃ। କୃତତ୍ରେତାଦିଯୁକ୍ତା ସା ମନୋରନ୍ତରମୁଚ୍ଯତେ ।। ୫୭.

ଏଭଳି ଅଧିକ ସହିତ ଚାରି ଯୁଗର ଚକ୍ର ଏକାଉଣ୍ଠି ଥାଏ । କୃତ, ତ୍ରେତା ଇତ୍ୟାଦି ସହିତ ଏହାକୁ ମନ୍ବନ୍ତର ବୋଲାଯାଏ ।

ମନ୍ଵନ୍ତରସ୍ଯ ସଙ୍ଖ୍ଯା ତୁ ଵର୍ଷାଗ୍ରେଣ ନିବୋଧତ। ତ୍ରିଂଶତ୍କୋଟ୍ଯସ୍ତୁ ଵର୍ଷାଣାଂ ମାନୁଷେଣ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ ।। ୫୭.

ମନ୍ବନ୍ତରର ବର୍ଷ ଗଣନା ଏବେ ଶୁଣ । ମାନବ ମାପରେ ତିରିଶ କୋଟି ବର୍ଷ କୁହାଯାଇଛି ।

ସପ୍ତଷଷ୍ଟିସ୍ତଥାନ୍ଯାନି ନିଯୁତାନ୍ଯଧିକାନି ତୁ। ଵିଂଶତିଶ୍ଚ ସହସ୍ରାଣି କାଲୋଽଯଂ ସାଧିକାଂ ଵିନା ।। ୫୭.

ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ ଷଡ଼ଷଠି ନିୟୁତ ଓ କୁଡି ହଜାର ବର୍ଷ ଅଧିକ ଅଛି । ଏହି ସମୟ ଅଧିକ ବାଦ ଦେଇ ହୁଏ ।

ମନ୍ଵନ୍ତରସ୍ଯ ସଙ୍ଖ୍ଯୈଷା ସଙ୍ଖ୍ଯାଵିଦ୍ଭିର୍ଦ୍ଵିଜୈଃ ସ୍ମୃତା। ମନ୍ଵନ୍ତରସ୍ଯ କାଲୋଽଯଂ ଯୁଗୈଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ ।। ୫୭.

ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରର ଗଣନା ସଂଖ୍ୟାଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମନେ ରଖନ୍ତି । ଏହି ମନ୍ବନ୍ତର ସମୟ ଯୁଗ ସହିତ ଏଭଳି କୁହାଯାଏ ।

ଚତୁଃ ସହସ୍ରଯୁକ୍ତଂ ଵୈ ପ୍ରଥମନ୍ତତ୍ କୃତଂ ଯୁଗମ୍। ତ୍ରେତାଵଶିଷ୍ଟଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦ୍ଵାପରଂ କଲିମେଵ ଚ ।। ୫୭.

ପ୍ରଥମ କୃତ ଯୁଗ ଚାରି ହଜାର ସହିତ ଯୁକ୍ତ । ମୁଁ ଏବେ ଶେଷ ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି ଯୁଗ ବିଷୟରେ କହିବି ।

ଯୁଗପତ୍ସମଵେତାର୍ଥୋ ଦ୍ଵିଧା ଵକ୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ଯତେ। କ୍ରମାଗତଂ ମଯା ହ୍ଯେତତ୍ତୁଭ୍ଯଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯୁଗଦ୍ଵଯମ୍। ଋଷିଵଂଶପ୍ରସଙ୍ଗେନ ଵ୍ଯାକୁଲତ୍ଵାତ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୫୭.

ସମସ୍ତ ଯୁଗର ଅର୍ଥକୁ ଏକାସାଥି ଦୁଇ ଭାବରେ କୁହିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ । କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ମୁଁ ଏହି ଦୁଇ ଯୁଗ ବିଷୟରେ ତୁମକୁ କହିଛି, କାରଣ ଏହା ଋଷିବଂଶ ଉଲ୍ଲେଖ ଓ ଅନେକ ଜଟିଳତା ଦ୍ୱାରା ଏପରି ହୋଇଛି ।

ତତ୍ର ତ୍ରେତାଯୁଗସ୍ଯାଦୌ ମନୁଃ ସପ୍ତର୍ଷଯଶ୍ଚ ତେ। ଶ୍ରୌତଂ ସ୍ମାର୍ତ୍ତଞ୍ଚ ଧର୍ମଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଣା ଚ ପ୍ରଚୋଦିତମ୍ ।। ୫୭.

ତ୍ରେତାଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ, ମନୁ ଓ ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପ୍ରେରଣାରେ, ଶ୍ରୌତ ଓ ସ୍ମାର୍ତ୍ତ ଧର୍ମ ଦୁଇଟିକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ।

ଦାରାଗ୍ନିହୋତ୍ରସଂଯୋଗମୃଗ୍ଯଜୁଃ ସାମସଂଜ୍ଞିତମ୍। ଇତ୍ଯାଦିଲକ୍ଷଣଂ ଶ୍ରୌତଂ ଧର୍ମଂ ସପ୍ତର୍ଷଯୋଽବ୍ରୁଵନ୍ ।। ୫୭.

ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ଶ୍ରୌତ ଧର୍ମକୁ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିଥିଲେ, ଯାହା ଦାମ୍ପତ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ସଂଯୋଗ, ଏବଂ ଋଗ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ନାମରେ ପରିଚିତ।

ପରସ୍ପରାଗତଂ ଧର୍ମଂ ସ୍ମାର୍ତ୍ତଞ୍ଚାଚାରଲକ୍ଷଣମ୍। ଵର୍ଣାଶ୍ରମାଚାରଯୁତଂ ମନୁଃ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵୋଽବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୫୭.

ମନୁ ସ୍ୱାୟଂଭୁବ ଆଚରଣ ଓ ପରସ୍ପର ଅନୁସରଣର ଚିହ୍ନ ଥିବା ସ୍ମାର୍ତ୍ତ ଧର୍ମ, ଏବଂ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ପ୍ରଥା ସହିତ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିଥିଲେ।

ସତ୍ଯେନ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେଣ ଶ୍ରୁତେନ ତପସା ଚ ଵୈ। ତେଷାଂ ସୁତପ୍ତତପସାମାର୍ଷେଯେଣ କ୍ରମେଣ ତୁ ।। ୫୭.

ସତ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଶ୍ରବଣ ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା, ଯେମାନେ ଭଲ ତପ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଋଷିମାନଙ୍କର ଅନୁକ୍ରମ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ।

ସପ୍ତର୍ଷୀଣାଂ ମନୋଶ୍ଚୈଵ ଆଦ୍ଯେ ତ୍ରେତାଯୁଗସ୍ଯ ତୁ । ଅବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵକଂ ତେଷାମକ୍ରିଯାପୂର୍ଵମେଵ ଚ ।। ୫୭.

ତ୍ରେତାଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ, ସପ୍ତ ଋଷି ଓ ମନୁଙ୍କ ପାଇଁ, ପୂର୍ବରୁ କୌଣସି ବୁଝିବା ନଥିଲା, ଏବଂ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ମଧ୍ୟ ହୋଇନଥିଲା।

ଅଭିଵ୍ଯକ୍ତାସ୍ତୁ ତେ ମନ୍ତ୍ରାସ୍ତାରକାଦ୍ଯୈର୍ନିଦର୍ଶନୈଃ। ଆଦିକଲ୍ପେ ତୁ ଦେଵାନାଂ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତାସ୍ତୁ ତେ ସ୍ଵଯମ୍ ।। ୫୭.

ସେମାନଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରଗୁଡିକ ତାରା ଓ ଅନ୍ୟ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା; ଆଦି କଳ୍ପରେ, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକଟ ହେଇଥିଲେ।

ପ୍ରଣାଶେ ତ୍ଵଥ ସିଦ୍ଧୀନାମପ୍ଯାସାଞ୍ଚ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତନମ୍। ଆସନ୍ ମନ୍ତ୍ରା ଵ୍ଯତୀତେଷୁ ଯେ କଲ୍ପେଷୁ ସହସ୍ରଶଃ। ତେମନ୍ତ୍ରା ଵୈ ପୁନସ୍ତେଷାଂ ପ୍ରତିଭାସସମୁତ୍ଥିତାଃ ।। ୫୭.

ସିଦ୍ଧିର ନାଶ ଓ ନୂତନ ଆରମ୍ଭ ସମୟରେ, ପୂର୍ବ କଳ୍ପରେ ହଜାର ହଜାର ମନ୍ତ୍ର ଥିଲା; ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୁନି ଏହି ମନ୍ତ୍ରଗୁଡିକ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ହେଲା।

ଋଚୋ ଯଜୂଂଷି ସାମାନି ମନ୍ତ୍ରାଶ୍ଚାଥର୍ଵଣାନି ଚ। ସପ୍ତର୍ଷିଭିସ୍ତୁ ତେ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ସ୍ମାର୍ତଂ ଧର୍ମଂ ମନୁର୍ଜଗୌ ।। ୫୭.

ଋଚ୍, ଯଜୁସ୍, ସାମ ଓ ଅଥର୍ବଣ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡିକ ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ କହିଥିଲେ; ମନୁ ସ୍ମାର୍ତ୍ତ ଧର୍ମକୁ ପ୍ରଚାର କରିଥିଲେ।

ତ୍ରେତାଦୌ ସଂହିତା ଵେଦାଃ କେଵଲା ଧର୍ମଶେଷତଃ। ସଂରୋଧାଦାଯୁଷଶ୍ଚୈଵ ଵ୍ଯସ୍ଯନ୍ତେ ଦ୍ଵାପରେଷୁ ତେ ।। ୫୭.

ତ୍ରେତାର ଆରମ୍ଭରେ, ବେଦଗୁଡିକ ସଂହିତା ଭାବରେ ଥିଲା, କେବଳ ଧର୍ମର ଅବଶେଷ ରହିଥିଲା; ଆୟୁ ଓ ସଂରୋଧ ଦ୍ୱାରା, ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ସେଗୁଡିକ ବିଭକ୍ତ ହେଲା।

ଋଷଯସ୍ତପସା ଦେଵାଃ କଲୌ ଚ ଦ୍ଵାପରେଷୁ ଵୈ। ଅନାଦିନିଧନା ଦିଵ୍ଯାଃ ପୂର୍ଵଂ ସୃଷ୍ଟାଃ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵା ।। ୫୭.

ଋଷିମାନେ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା, ଦେବମାନେ କଳି ଓ ଦ୍ୱାପରରେ, ପୂର୍ବକାଳରେ ସ୍ୱୟଂଭୁବା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହେଇଥିଲେ; ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ, ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନଥିବା।

ସଧର୍ମାଃ ସପ୍ରଜାଃ ସାଙ୍ଗା ଯଥାଧର୍ମଂ ଯୁଗେ ଯୁଗେ। ଵିକ୍ରୀଡନ୍ତେ ସମାନାର୍ଥା ଵେଦଵାଦା ଯଥାଯୁଗମ୍ ।। ୫୭.

ସେମାନେ ନିଜ ଧର୍ମ, ସନ୍ତାନ ଓ ଅଙ୍ଗ ସହିତ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗର ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ, ସମାନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏକାଠି ଖେଳିଥିଲେ, ବେଦବାଦକୁ ଯୁଗ ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିଥିଲେ।

ଆରମ୍ଭଯଜ୍ଞା କ୍ଷତ୍ରସ୍ଯ ହଵିର୍ଯଜ୍ଞା ଵିଶାମ୍ପତେଃ। ପରିଚାର ଯଜ୍ଞାଃ ଶୂଦ୍ରାସ୍ତୁ ଜପଯଜ୍ଞା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ ।। ୫୭.

ଆରମ୍ଭ ଯଜ୍ଞ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କର, ହବିର୍ଯ୍ଞ ବିଶମାନଙ୍କର, ପରିଚାର ଯଜ୍ଞ ଶୂଦ୍ରଙ୍କର, ଜପ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କର।

ତଥା ପ୍ରମୁଦିତା ଵର୍ଣାସ୍ତ୍ରେତାଯାଂ ଧର୍ମପାଲିତାଃ। କ୍ରିଯାଵନ୍ତଃ ପ୍ରଜାଵନ୍ତଃ ସମୃଦ୍ଧାଃ ସୁଖିନସ୍ତଥା ।। ୫୭.

ତ୍ରେତାଯୁଗରେ, ଧର୍ମରେ ରକ୍ଷିତ ହୋଇ, ବର୍ଣ୍ଣମାନେ ଆନନ୍ଦିତ, କାର୍ଯ୍ୟଶୀଳ, ସନ୍ତାନଶୀଳ, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସୁଖୀ ଥିଲେ।

ବ୍ରାହ୍ମଣାନନୁଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ କ୍ଷତ୍ରିଯାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯାନ୍ ଵିଶଃ। ଵୈଶ୍ଯାନୁଵର୍ତିନଃ ଶୂଦ୍ରାଃ ପରସ୍ପରମନୁଵ୍ରତାଃ ।। ୫୭.

କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି; ବିଶମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ; ଶୂଦ୍ରମାନେ ବୈଶ୍ୟଙ୍କୁ; ସମସ୍ତେ ପରସ୍ପରକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।

ଶୁଭାଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତଯସ୍ତେଷାଂ ଧର୍ମା ଵର୍ଣାଶ୍ରମାସ୍ତଥା। ସଙ୍କଲ୍ପିତେନ ମନସା ଵାଚୋକ୍ତେନ ସ୍ଵସର୍ମଣା। ତ୍ରେତାଯୁଗେ ତ୍ଵଵିକଲଃ କର୍ମ୍ମାରମ୍ଭଃ ପ୍ରସିଦ୍ଧ୍ଯତି ।। ୫୭.

ସେମାନଙ୍କର ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ, ଧର୍ମ, ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ, ନିଶ୍ଚିତ ମନ, କଥା ଓ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସହିତ, ତ୍ରେତାଯୁଗରେ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ନିର୍ବିକଳ ଓ ସଫଳ ହେଇଥିଲା।

ଆଯୁର୍ମେଧା ବଲଂ ରୂପମାରୋଗ୍ଯଂ ଧର୍ମଶୀଲତା। ସର୍ଵସାଧାରଣା ହ୍ଯେତେ ତ୍ରେତାଯାଂ ଵୈ ଭଵନ୍ତ୍ଯୁତ ।। ୫୭.

ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ, ବୁଦ୍ଧି, ଶକ୍ତି, ରୂପ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଧର୍ମଶୀଳତା, ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ଥିଲା।