ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ତ୍ରୀଣି ପର୍ଷଶତାନ୍ଯେଵ ଷଷ୍ଟିଵର୍ଷାଣି ଯାନି ଚ। ଦିଵ୍ଯଃ ସଂଵତ୍ସରୋ ହ୍ଯେଷ ମାନୁଷେଣ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଃ ।। ୫୭.

ତିନି ଶତ ଓ ଷଷ୍ଠି ବର୍ଷ ମିଶି ଏକ ଦେବବର୍ଷ ହୁଏ, ଏହାକୁ ମାନବ ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ କୁହାଯାଏ।

ତ୍ରୀଣି ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ମାନୁଷେଣ ପ୍ରମାଣତଃ। ତ୍ରିଂଶଦ୍ଯାନି ତୁ ଵର୍ଷାଣି ମତଃ ସପ୍ତର୍ଷିଵତ୍ସରଃ ।। ୫୭.

ତିନି ହଜାର ମାନବ ବର୍ଷ ଓ ତିରିଶ ବର୍ଷ ମିଶି ଏହାକୁ ସପ୍ତର୍ଷିଙ୍କ ବର୍ଷ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।

ନଵ ଯାନି ସହସ୍ରାଣି ଵର୍ଷାଣାଂ ମାନୁଷାଣି ତୁ । ଅନ୍ଯାନି ନଵତିଶ୍ଚୈଵ କ୍ରୌଞ୍ଚଃ ସଂଵତ୍ସରଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୫୭.

ନଅ ହଜାର ମାନବ ବର୍ଷ ଓ ନବ୍ବେ ବର୍ଷ ମିଶି କ୍ରଉଞ୍ଚ ବର୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଷଟ୍‌ତ୍ରିଂଶତ୍ତୁ ସହସ୍ରାଣି ଵର୍ଷାଣାଂ ମାନୁଷାଣି ତୁ । ଵର୍ଷାଣାନ୍ତୁ ଶତଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଦିଵ୍ଯୋ ହ୍ଯେଷ ଵିଧିଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୫୭.

ଛଅତିରିଶ ହଜାର ମାନବ ବର୍ଷ ଓ ଏକଶ ମିଶି ଏହାକୁ ଦେବତାଙ୍କ ଗଣନା ଭାବେ ଜଣାଯାଏ।

ତ୍ରୀଣ୍ଯେଵ ନିଯୁତାନ୍ଯେଵ ଵର୍ଷାଣାଂ ମାନୁଷାଣି ଚ। ଷଷ୍ଟିଶ୍ଚୈଵ ସହସ୍ରାଣି ସଙ୍ଖ୍ଯାତାନି ତୁ ସଙ୍ଖ୍ଯଯା। ଦିଵ୍ଯଵର୍ଷସହସ୍ରନ୍ତୁ ପ୍ରାହୁଃ ସଙ୍ଖ୍ଯାଵିଦୋ ଜନାଃ ।। ୫୭.

ତିନି ଲକ୍ଷ ମାନବ ବର୍ଷ ଓ ଷଷ୍ଠି ହଜାର ବର୍ଷ ମିଶି, ଗଣନା କରିବା ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ଦେବବର୍ଷର ହଜାର ବର୍ଷ ବୋଲି କହନ୍ତି।

ଇତ୍ଯେଵମୃଷିଭିର୍ଗୀତଂ ଦିଵ୍ଯଯା ସଙ୍ଖ୍ଯଯାନ୍ଵିତମ୍। ଦିଵ୍ଯେନୈଵ ପ୍ରମାଣେନ ଯୁଗସଙ୍କଚାପ୍ରକଲ୍ପନମ୍ ।। ୫୭.

ଏହିପରି ଋଷିମାନେ ଦିବ୍ୟ ଗଣନା ସହିତ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ମାପଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଯୁଗମାନଙ୍କ ବିନ୍ୟାସକୁ ଗାଇଛନ୍ତି ।

ଚତ୍ଵାରି ଭାରତେ ଵର୍ଷେ ଯୁଗାନି କଵଯୋ ଵିଦୁଃ। ପୂର୍ଵଂ କୃତଯୁଗଂ ନାମ ତତସ୍ତ୍ରେତା ଵିଧୀଯତେ। ଦ୍ଵାପରଶ୍ଚ କଲି ଶ୍ଚୈଵ ଯୁଗାନ୍ଯେତାନି କଲ୍ପଯେତ୍ ।। ୫୭.

ଭାରତ ଭୂମିରେ କବିମାନେ ଚାରିଟି ଯୁଗ ଜାଣନ୍ତି । ପ୍ରଥମେ କୃତ ଯୁଗ, ତାପରେ ତ୍ରେତା, ପରେ ଦ୍ୱାପର, ଏବଂ ଶେଷରେ କଳି ଯୁଗ — ଏହିମାନେ ହେଉଛି ଗଣନାର ଯୁଗଗୁଡ଼ିକ ।

ଚତ୍ଵାର୍ଯାହୁଃ ସହସ୍ରାଣି ଵର୍ଷାଣାନ୍ତୁ କୃତଂ ଯୁଗମ୍। ତତ୍ର ତାଵଚ୍ଛତୀ ସନ୍ଧ୍ଯା ସନ୍ଧ୍ଯାଂଶଶ୍ଚ ତଥାଵିଧଃ ।। ୫୭.

କୃତ ଯୁଗକୁ ଚାରି ହଜାର ବର୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହାର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଶତ ବର୍ଷର ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ସେଇପରି ଏକ ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ରହିଛି ।

ଇତ ରାସୁ ଚ ସନ୍ଧ୍ଯାସୁ ସନ୍ଧ୍ଯାଂଶେଷୁ ଚ ଵୈ ତ୍ରିଷୁ । ଏକାପାଯେନ ଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ସହସ୍ରାଣି ଶତାନି ଚ ।। ୫୭.

ଏହି ସମସ୍ତ ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ତିନିଟିରେ, ହଜାର ଓ ଶତ ଗଣନା ଏକ ହ୍ରାସ ସହିତ ଚାଲିଥାଏ ।

ତ୍ରେତା ତ୍ରୀଣି ସହସ୍ରାଣି ସଙ୍ଖ୍ଯୈଵ ପରିକୀର୍ତ୍ଯତେ। ତସ୍ଯାସ୍ତୁ ତ୍ରିଶତୀ ସନ୍ଧ୍ଯା ସନ୍ଧ୍ଯାଂଶଶ୍ଚ ତଥାଵିଧଃ ।। ୫୭.

ତ୍ରେତା ଯୁଗକୁ ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହାରେ ମଧ୍ୟ ତିନି ଶତ ବର୍ଷର ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ସେଇପରି ଏକ ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ଅଛି ।

ଦ୍ଵାପରଂ ଦ୍ଵେ ସହସ୍ରେ ତୁ ଯୁଗମାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ । ତସ୍ଯାପି ଦ୍ଵିଶତୀ ସନ୍ଧ୍ଯା ସନ୍ଧଯାଂଶଃ ସନ୍ଧ୍ଯଯା ସମଃ ।। ୫୭.

ଦ୍ୱାପର ଯୁଗକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଦୁଇ ହଜାର ବର୍ଷ ବୋଲି କହନ୍ତି । ଏହାରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ଶତ ବର୍ଷର ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ସେଇପରି ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ଅଛି ।

କଲିଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରନ୍ତୁ ଯୁଗମାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ। ତସ୍ଯାପ୍ଯେକଶତୀ ସନ୍ଧ୍ଯା ସନ୍ଧ୍ଯଯା ସମଃ ।। ୫୭.

ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କଳି ଯୁଗକୁ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ବୋଲି କହନ୍ତି । ଏହାରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଶତ ବର୍ଷର ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ସେଇପରି ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ଅଛି ।

ଏଷା ଦ୍ଵାଦଶସାହସ୍ରୀ ଯୁଗାଖ୍ଯା ପରିକୀର୍ତ୍ତିତା। କୃତଂ ତ୍ରେତା ଦ୍ଵାପରଞ୍ଚ କଲିଶ୍ଚୈଵ ଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ ।। ୫୭.

ଏହିପରି, କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି — ଏହି ଚାରିଟି ଯୁଗ ମିଶି ଦ୍ୱାଦଶ ହଜାର ବର୍ଷର ଏକ ଯୁଗଚକ୍ର ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ ।

ଅତ୍ର ସଂଵତ୍ସରାଃ ସୃଷ୍ଟା ମାନୁଷେଣ ପ୍ରମାଣତଃ। କୃତସ୍ଯ ତାଵଦ୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵର୍ଷାଣାଂ ତତ୍ପ୍ରମାଣତଃ ।। ୫୭.

ଏଠାରେ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକୁ ମାନବ ମାପ ଅନୁଯାୟୀ ଗଣାଯାଇଛି । ମୁଁ ଏବେ କୃତ ଯୁଗର ବର୍ଷ ମାନବ ମାପରେ କେତେ ହେଉଛି, ସେଥିରେ କହିବି ।

ସହସ୍ରାଣାଂ ଶତାନ୍ଯତ୍ର ଚତୁର୍ଦଶ ତୁ ସଙ୍ଖ୍ଯଯା। ଚତ୍ଵାରିଂଶତ୍ ସହସ୍ରାଣି କଲିକାଲଯୁଗସ୍ଯ ତୁ ।। ୫୭.

ଏଠାରେ ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଚଉଦ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ଓ କଳି ଯୁଗର ସମୟ ପାଇଁ ଚାଳିସ ହଜାର ବର୍ଷ ଅଛି ।

ଏଵଂ ସଙ୍‌ଖ୍ଯାତକାଲଶ୍ଚ କାଲେଷ୍ଵିହ ଵିଶେଷତଃ। ଏଵଂ ଚତୁର୍ଯୁଗଃ କାଲୋ ଵିନା ସନ୍ଧ୍ଯାଂଶକୈଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୫୭.

ଏଭଳି ଗଣନା କ୍ରମରେ ସମୟକୁ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଏଠାରେ ଗଣାଯାଏ । ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ବାଦ ଦେଇ ଚାରି ଯୁଗର ସମୟ ଏପରି ଧରାଯାଏ ।

ଚତ୍ଵାରିଂଶତ୍ର୍ତ୍ରୀଣି ଚୈଵ ନିଯୁତାନି ଚ ସଙ୍ଖ୍ଯଯା । ଵିଂଶତିଶ୍ଚ ସହସ୍ରାଣି ସସନ୍ଧ୍ଯାଂଶଶ୍ଚତୁର୍ଯୁଗଃ ।। ୫୭.

ଏଠାରେ ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ତେତାଳିସ ନିୟୁତ ଓ କୁଡି ହଜାର ବର୍ଷ, ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ସହିତ, ଚାରି ଯୁଗ ପାଇଁ ହୁଏ ।

ଏଵଂ ଚତୁର୍ଯୁଗାଖ୍ଯା ତୁ ସାଧିକା ହ୍ଯେକସପ୍ତତିଃ। କୃତତ୍ରେତାଦିଯୁକ୍ତା ସା ମନୋରନ୍ତରମୁଚ୍ଯତେ ।। ୫୭.

ଏଭଳି ଅଧିକ ସହିତ ଚାରି ଯୁଗର ଚକ୍ର ଏକାଉଣ୍ଠି ଥାଏ । କୃତ, ତ୍ରେତା ଇତ୍ୟାଦି ସହିତ ଏହାକୁ ମନ୍ବନ୍ତର ବୋଲାଯାଏ ।

ମନ୍ଵନ୍ତରସ୍ଯ ସଙ୍ଖ୍ଯା ତୁ ଵର୍ଷାଗ୍ରେଣ ନିବୋଧତ। ତ୍ରିଂଶତ୍କୋଟ୍ଯସ୍ତୁ ଵର୍ଷାଣାଂ ମାନୁଷେଣ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ ।। ୫୭.

ମନ୍ବନ୍ତରର ବର୍ଷ ଗଣନା ଏବେ ଶୁଣ । ମାନବ ମାପରେ ତିରିଶ କୋଟି ବର୍ଷ କୁହାଯାଇଛି ।

ସପ୍ତଷଷ୍ଟିସ୍ତଥାନ୍ଯାନି ନିଯୁତାନ୍ଯଧିକାନି ତୁ। ଵିଂଶତିଶ୍ଚ ସହସ୍ରାଣି କାଲୋଽଯଂ ସାଧିକାଂ ଵିନା ।। ୫୭.

ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ ଷଡ଼ଷଠି ନିୟୁତ ଓ କୁଡି ହଜାର ବର୍ଷ ଅଧିକ ଅଛି । ଏହି ସମୟ ଅଧିକ ବାଦ ଦେଇ ହୁଏ ।

ମନ୍ଵନ୍ତରସ୍ଯ ସଙ୍ଖ୍ଯୈଷା ସଙ୍ଖ୍ଯାଵିଦ୍ଭିର୍ଦ୍ଵିଜୈଃ ସ୍ମୃତା। ମନ୍ଵନ୍ତରସ୍ଯ କାଲୋଽଯଂ ଯୁଗୈଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ ।। ୫୭.

ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରର ଗଣନା ସଂଖ୍ୟାଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମନେ ରଖନ୍ତି । ଏହି ମନ୍ବନ୍ତର ସମୟ ଯୁଗ ସହିତ ଏଭଳି କୁହାଯାଏ ।

ଚତୁଃ ସହସ୍ରଯୁକ୍ତଂ ଵୈ ପ୍ରଥମନ୍ତତ୍ କୃତଂ ଯୁଗମ୍। ତ୍ରେତାଵଶିଷ୍ଟଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦ୍ଵାପରଂ କଲିମେଵ ଚ ।। ୫୭.

ପ୍ରଥମ କୃତ ଯୁଗ ଚାରି ହଜାର ସହିତ ଯୁକ୍ତ । ମୁଁ ଏବେ ଶେଷ ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି ଯୁଗ ବିଷୟରେ କହିବି ।

ଯୁଗପତ୍ସମଵେତାର୍ଥୋ ଦ୍ଵିଧା ଵକ୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ଯତେ। କ୍ରମାଗତଂ ମଯା ହ୍ଯେତତ୍ତୁଭ୍ଯଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯୁଗଦ୍ଵଯମ୍। ଋଷିଵଂଶପ୍ରସଙ୍ଗେନ ଵ୍ଯାକୁଲତ୍ଵାତ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୫୭.

ସମସ୍ତ ଯୁଗର ଅର୍ଥକୁ ଏକାସାଥି ଦୁଇ ଭାବରେ କୁହିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ । କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ମୁଁ ଏହି ଦୁଇ ଯୁଗ ବିଷୟରେ ତୁମକୁ କହିଛି, କାରଣ ଏହା ଋଷିବଂଶ ଉଲ୍ଲେଖ ଓ ଅନେକ ଜଟିଳତା ଦ୍ୱାରା ଏପରି ହୋଇଛି ।

ତତ୍ର ତ୍ରେତାଯୁଗସ୍ଯାଦୌ ମନୁଃ ସପ୍ତର୍ଷଯଶ୍ଚ ତେ। ଶ୍ରୌତଂ ସ୍ମାର୍ତ୍ତଞ୍ଚ ଧର୍ମଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଣା ଚ ପ୍ରଚୋଦିତମ୍ ।। ୫୭.

ତ୍ରେତାଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ, ମନୁ ଓ ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପ୍ରେରଣାରେ, ଶ୍ରୌତ ଓ ସ୍ମାର୍ତ୍ତ ଧର୍ମ ଦୁଇଟିକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ।

ଦାରାଗ୍ନିହୋତ୍ରସଂଯୋଗମୃଗ୍ଯଜୁଃ ସାମସଂଜ୍ଞିତମ୍। ଇତ୍ଯାଦିଲକ୍ଷଣଂ ଶ୍ରୌତଂ ଧର୍ମଂ ସପ୍ତର୍ଷଯୋଽବ୍ରୁଵନ୍ ।। ୫୭.

ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ଶ୍ରୌତ ଧର୍ମକୁ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିଥିଲେ, ଯାହା ଦାମ୍ପତ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ସଂଯୋଗ, ଏବଂ ଋଗ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ନାମରେ ପରିଚିତ।

ପରସ୍ପରାଗତଂ ଧର୍ମଂ ସ୍ମାର୍ତ୍ତଞ୍ଚାଚାରଲକ୍ଷଣମ୍। ଵର୍ଣାଶ୍ରମାଚାରଯୁତଂ ମନୁଃ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵୋଽବ୍ରଵୀତ୍ ।। ୫୭.

ମନୁ ସ୍ୱାୟଂଭୁବ ଆଚରଣ ଓ ପରସ୍ପର ଅନୁସରଣର ଚିହ୍ନ ଥିବା ସ୍ମାର୍ତ୍ତ ଧର୍ମ, ଏବଂ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ପ୍ରଥା ସହିତ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିଥିଲେ।

ସତ୍ଯେନ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେଣ ଶ୍ରୁତେନ ତପସା ଚ ଵୈ। ତେଷାଂ ସୁତପ୍ତତପସାମାର୍ଷେଯେଣ କ୍ରମେଣ ତୁ ।। ୫୭.

ସତ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଶ୍ରବଣ ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା, ଯେମାନେ ଭଲ ତପ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଋଷିମାନଙ୍କର ଅନୁକ୍ରମ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ।

ସପ୍ତର୍ଷୀଣାଂ ମନୋଶ୍ଚୈଵ ଆଦ୍ଯେ ତ୍ରେତାଯୁଗସ୍ଯ ତୁ । ଅବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵକଂ ତେଷାମକ୍ରିଯାପୂର୍ଵମେଵ ଚ ।। ୫୭.

ତ୍ରେତାଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ, ସପ୍ତ ଋଷି ଓ ମନୁଙ୍କ ପାଇଁ, ପୂର୍ବରୁ କୌଣସି ବୁଝିବା ନଥିଲା, ଏବଂ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ମଧ୍ୟ ହୋଇନଥିଲା।

ଅଭିଵ୍ଯକ୍ତାସ୍ତୁ ତେ ମନ୍ତ୍ରାସ୍ତାରକାଦ୍ଯୈର୍ନିଦର୍ଶନୈଃ। ଆଦିକଲ୍ପେ ତୁ ଦେଵାନାଂ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତାସ୍ତୁ ତେ ସ୍ଵଯମ୍ ।। ୫୭.

ସେମାନଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରଗୁଡିକ ତାରା ଓ ଅନ୍ୟ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା; ଆଦି କଳ୍ପରେ, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକଟ ହେଇଥିଲେ।