ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଲୌକିକେନ ପ୍ରମାଣେନ ଵିବୁଦ୍ଧୋଽବ୍ଦସ୍ତୁ ମାନୁଷଃ। ତେନାବ୍ଦେନ ପ୍ରସଙ୍ଖ୍ଯାଯ ଵକ୍ଷ୍ଯାମୀହ ଚତୁର୍ଯୁଗମ୍ ।। ୫୭.୫ . ନିମେଷକାଲଃ କାଷ୍ଠା ଚ କଲାଶ୍ଚାପି ମୁହୂର୍ତ୍ତକାଃ। ନିମେଷକାଲତୁଲ୍ଯଂ ହି ଵିଦ୍ଯାଲ୍ଲଘ୍ଵକ୍ଷରଞ୍ଚଯତ୍ ।। ୫୭.

ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ଯେପରି ଏକ ବର୍ଷକୁ ମାନବ ବର୍ଷ ଭାବେ ଗଣନା କରନ୍ତି, ସେହି ମାନବ ବର୍ଷ ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ମୁଁ ଚାରିଟି ଯୁଗର ଗଣନା କରିବି। ଏଠାରେ ନିମେଷ, କଷ୍ଠା, କଳା ଓ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଯେପରି ଅଛି, ଏହାରେ ନିମେଷ ସମୟକୁ ଲଘୁ ଅକ୍ଷର ଭାବେ ଜାଣ।

କାଷ୍ଠା ନିମେଷା ଦଶ ପଞ୍ଚ ଚୈଵ ତ୍ରିଂଶଚ୍ଚ କାଷ୍ଠା ଗଣଯେତ୍ କଲାସ୍ତାଃ। ତ୍ରିଂଶତ୍ କଲାଶ୍ଚୈଵ ଭଵେନ୍ମୁହୂର୍ତ୍ତାସ୍ତତ୍ର୍ତ୍ରିଂଶତା ରାତ୍ର୍ଯହନୀ ସମେତେ ।। ୫୭.

ପନ୍ଦରଟି ନିମେଷ ହେଲେ ଏକ କଷ୍ଠା, ତିରିଶଟି କଷ୍ଠା ହେଲେ ଏକ କଳା, ତିରିଶଟି କଳା ହେଲେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଏବଂ ତିରିଶଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମିଶି ଏକ ଦିନ ଓ ରାତି ହୁଏ।

ଅହୋରାତ୍ରେ ଵିଭଜତେ ସୂର୍ଯୋ ମାନୁଷଦୈଵିକେ। ତତ୍ରାହଃ କର୍ମଚେଷ୍ଟାଯାଂ ରାତ୍ରିଃ ସ୍ଵପ୍ନାଯ କଲ୍ପ୍ଯତେ ।। ୫୭.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନ ଓ ରାତିକୁ ମାନବ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ମାନା ଅନୁଯାୟୀ ବିଭାଜନ କରେ; ଏଠାରେ ଦିନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ଓ ରାତି ଶୋଇବା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।

ପିତ୍ର୍ଯେ ରାତ୍ର୍ଯହନୀ ମାସଃ ପ୍ରଵିଭାଗସ୍ତଯୋଃ ପୁନଃ। କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷସ୍ତ୍ଵହସ୍ତେଷାଂ ଶୁକ୍ଲଃ ସ୍ଵପ୍ନାଯ ଶର୍ଵରୀ ।। ୫୭.

ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଏକ ମାସ ହେଉଛି ଏକ ଦିନ ଓ ଏକ ରାତି; ଏଥିରେ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ତାଙ୍କର ଦିନ ଓ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ତାଙ୍କର ଶୋଇବା ରାତି ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।

ତ୍ରିଂଶଚ୍ଚ ମାନୁଷା ମାସାଃ ପିତ୍ର୍ଯୋ ମାସଶ୍ଚ ସ ସ୍ମୃତଃ। ଶତାନି ତ୍ରୀଣି ମାସାନାଂ ଷଷ୍ଟଯା ଚାପ୍ଯଧିକାନି ଵୈ। ପିତ୍ର୍ଯଃ ସଂଵତ୍ସରୋ ହ୍ଯେଷ ମାନୁଷେଣ ଵିଭାଵ୍ଯତେ ।। ୫୭.

ତିରିଶଟି ମାନବ ମାସ ହେଉଛି ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଏକ ମାସ; ତିନି ଶତ ଓ ଷଷ୍ଠି ଅଧିକ ମାସ ମିଶି ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଏକ ବର୍ଷ ହୁଏ, ଯାହା ମାନବ ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ।

ମାନୁଷେଣୈଵ ମାନେନ ଵର୍ଷାଣାଂ ଯଚ୍ଛତଂ ଭଵେତ୍ । ପିଦୄଣାଂ ତ୍ରୀଣି ଵର୍ଷାଣି ସଙ୍ଖଯାତାନୀହ ତାନି ଵୈ। ଚତ୍ଵାର ଶ୍ଚାଧିକା ମାସାଃ ପିତ୍ରେ ଚୈଵେହ କୀର୍ତ୍ତିତାଃ ।। ୫୭.

ମାନବ ମାନା ଅନୁଯାୟୀ, ଶତ ବର୍ଷ ହେଉଛି ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ତିନି ବର୍ଷ ଓ ଚାରି ମାସ ଅଧିକ ଥାଏ, ଏହିଠାରେ ଏହିପରି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

ଲୋକିକେନୈଵ ମାନେନ ଅବ୍ଦୋ ଯୋ ମାନୁଷଃ ସ୍ମୃତଃ। ଏତଦ୍ଦିଵ୍ଯମହୋରାତ୍ରଂ ଶାସ୍ତ୍ରେଽସ୍ମିନ୍ ନିଶ୍ଵଯୋ ମତଃ ।। ୫୭.

ସାଧାରଣ ମାନା ଅନୁଯାୟୀ, ଯେଉଁ ବର୍ଷକୁ ମାନବ ବର୍ଷ ବୋଲାଯାଏ, ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଏହାକୁ ଏକ ଦେବଦିନ ଓ ଦେବରାତି ଭାବେ ଗଣାଯାଏ।

ଦିଵ୍ଯେ ରାତ୍ର୍ଯହନୀ ଵର୍ଷଂ ପ୍ରଵିଭାଗସ୍ତଯୋଃ ପୁନଃ । ଅହସ୍ତତ୍ରୋଦଗଯନଂ ରାତ୍ରିଃ ସ୍ଯାଦ୍ଦକ୍ଷିଣାଯନମ୍ ।। ୫୭.

ଦେବତାଙ୍କ ବର୍ଷକୁ ଦିନ ଓ ରାତିରେ ବିଭାଜନ କରାଯାଏ; ଏଠାରେ ଦିନ ହେଉଛି ଉତ୍ତରାୟଣ ଓ ରାତି ହେଉଛି ଦକ୍ଷିଣାୟଣ।

ଯେ ତେ ରାତ୍ର୍ଯହନୀ ଦିଵ୍ଯେ ପ୍ରସଙ୍ଖଯାତେ ତଯୋଃ ପୁନଃ। ତ୍ରିଂଶଚ୍ଚ ତାନି ଵର୍ଷାଣି ଦିଵ୍ଯୋ ମାସସ୍ତୁ ସ ସ୍ମୃତଃ ।। ୫୭.

ଯେଉଁ ଦିନ ଓ ରାତିକୁ ଦେବତାଙ୍କ ମାନା ଅନୁଯାୟୀ ଗଣାଯାଏ, ସେଗୁଡିକୁ ତିରିଶଟି ମିଶି ଏକ ଦେବମାସ ହୁଏ।

ମାନୁଷଞ୍ଚ ଶତଂ ଵିଦ୍ଧି ଦିଵ୍ଯମାସାସ୍ତ୍ରଯସ୍ତୁ ତେ। ଦଶ ଚୈଵ ତଥାହାନି ଦିଵ୍ଯୋ ହ୍ଯେଷ ଵିଧିଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୫୭.

ଶତ ମାନବ ବର୍ଷ ହେଉଛି ତିନି ଦେବମାସ ଓ ଦଶ ଦିନ; ଏହିପରି ଦେବତାଙ୍କ ଗଣନା ଉଲ୍ଲେଖିତ ହୋଇଛି।

ତ୍ରୀଣି ପର୍ଷଶତାନ୍ଯେଵ ଷଷ୍ଟିଵର୍ଷାଣି ଯାନି ଚ। ଦିଵ୍ଯଃ ସଂଵତ୍ସରୋ ହ୍ଯେଷ ମାନୁଷେଣ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଃ ।। ୫୭.

ତିନି ଶତ ଓ ଷଷ୍ଠି ବର୍ଷ ମିଶି ଏକ ଦେବବର୍ଷ ହୁଏ, ଏହାକୁ ମାନବ ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ କୁହାଯାଏ।

ତ୍ରୀଣି ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ମାନୁଷେଣ ପ୍ରମାଣତଃ। ତ୍ରିଂଶଦ୍ଯାନି ତୁ ଵର୍ଷାଣି ମତଃ ସପ୍ତର୍ଷିଵତ୍ସରଃ ।। ୫୭.

ତିନି ହଜାର ମାନବ ବର୍ଷ ଓ ତିରିଶ ବର୍ଷ ମିଶି ଏହାକୁ ସପ୍ତର୍ଷିଙ୍କ ବର୍ଷ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।

ନଵ ଯାନି ସହସ୍ରାଣି ଵର୍ଷାଣାଂ ମାନୁଷାଣି ତୁ । ଅନ୍ଯାନି ନଵତିଶ୍ଚୈଵ କ୍ରୌଞ୍ଚଃ ସଂଵତ୍ସରଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୫୭.

ନଅ ହଜାର ମାନବ ବର୍ଷ ଓ ନବ୍ବେ ବର୍ଷ ମିଶି କ୍ରଉଞ୍ଚ ବର୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଷଟ୍‌ତ୍ରିଂଶତ୍ତୁ ସହସ୍ରାଣି ଵର୍ଷାଣାଂ ମାନୁଷାଣି ତୁ । ଵର୍ଷାଣାନ୍ତୁ ଶତଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଦିଵ୍ଯୋ ହ୍ଯେଷ ଵିଧିଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୫୭.

ଛଅତିରିଶ ହଜାର ମାନବ ବର୍ଷ ଓ ଏକଶ ମିଶି ଏହାକୁ ଦେବତାଙ୍କ ଗଣନା ଭାବେ ଜଣାଯାଏ।

ତ୍ରୀଣ୍ଯେଵ ନିଯୁତାନ୍ଯେଵ ଵର୍ଷାଣାଂ ମାନୁଷାଣି ଚ। ଷଷ୍ଟିଶ୍ଚୈଵ ସହସ୍ରାଣି ସଙ୍ଖ୍ଯାତାନି ତୁ ସଙ୍ଖ୍ଯଯା। ଦିଵ୍ଯଵର୍ଷସହସ୍ରନ୍ତୁ ପ୍ରାହୁଃ ସଙ୍ଖ୍ଯାଵିଦୋ ଜନାଃ ।। ୫୭.

ତିନି ଲକ୍ଷ ମାନବ ବର୍ଷ ଓ ଷଷ୍ଠି ହଜାର ବର୍ଷ ମିଶି, ଗଣନା କରିବା ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ଦେବବର୍ଷର ହଜାର ବର୍ଷ ବୋଲି କହନ୍ତି।

ଇତ୍ଯେଵମୃଷିଭିର୍ଗୀତଂ ଦିଵ୍ଯଯା ସଙ୍ଖ୍ଯଯାନ୍ଵିତମ୍। ଦିଵ୍ଯେନୈଵ ପ୍ରମାଣେନ ଯୁଗସଙ୍କଚାପ୍ରକଲ୍ପନମ୍ ।। ୫୭.

ଏହିପରି ଋଷିମାନେ ଦିବ୍ୟ ଗଣନା ସହିତ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ମାପଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଯୁଗମାନଙ୍କ ବିନ୍ୟାସକୁ ଗାଇଛନ୍ତି ।

ଚତ୍ଵାରି ଭାରତେ ଵର୍ଷେ ଯୁଗାନି କଵଯୋ ଵିଦୁଃ। ପୂର୍ଵଂ କୃତଯୁଗଂ ନାମ ତତସ୍ତ୍ରେତା ଵିଧୀଯତେ। ଦ୍ଵାପରଶ୍ଚ କଲି ଶ୍ଚୈଵ ଯୁଗାନ୍ଯେତାନି କଲ୍ପଯେତ୍ ।। ୫୭.

ଭାରତ ଭୂମିରେ କବିମାନେ ଚାରିଟି ଯୁଗ ଜାଣନ୍ତି । ପ୍ରଥମେ କୃତ ଯୁଗ, ତାପରେ ତ୍ରେତା, ପରେ ଦ୍ୱାପର, ଏବଂ ଶେଷରେ କଳି ଯୁଗ — ଏହିମାନେ ହେଉଛି ଗଣନାର ଯୁଗଗୁଡ଼ିକ ।

ଚତ୍ଵାର୍ଯାହୁଃ ସହସ୍ରାଣି ଵର୍ଷାଣାନ୍ତୁ କୃତଂ ଯୁଗମ୍। ତତ୍ର ତାଵଚ୍ଛତୀ ସନ୍ଧ୍ଯା ସନ୍ଧ୍ଯାଂଶଶ୍ଚ ତଥାଵିଧଃ ।। ୫୭.

କୃତ ଯୁଗକୁ ଚାରି ହଜାର ବର୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହାର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଶତ ବର୍ଷର ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ସେଇପରି ଏକ ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ରହିଛି ।

ଇତ ରାସୁ ଚ ସନ୍ଧ୍ଯାସୁ ସନ୍ଧ୍ଯାଂଶେଷୁ ଚ ଵୈ ତ୍ରିଷୁ । ଏକାପାଯେନ ଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ସହସ୍ରାଣି ଶତାନି ଚ ।। ୫୭.

ଏହି ସମସ୍ତ ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ତିନିଟିରେ, ହଜାର ଓ ଶତ ଗଣନା ଏକ ହ୍ରାସ ସହିତ ଚାଲିଥାଏ ।

ତ୍ରେତା ତ୍ରୀଣି ସହସ୍ରାଣି ସଙ୍ଖ୍ଯୈଵ ପରିକୀର୍ତ୍ଯତେ। ତସ୍ଯାସ୍ତୁ ତ୍ରିଶତୀ ସନ୍ଧ୍ଯା ସନ୍ଧ୍ଯାଂଶଶ୍ଚ ତଥାଵିଧଃ ।। ୫୭.

ତ୍ରେତା ଯୁଗକୁ ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହାରେ ମଧ୍ୟ ତିନି ଶତ ବର୍ଷର ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ସେଇପରି ଏକ ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ଅଛି ।

ଦ୍ଵାପରଂ ଦ୍ଵେ ସହସ୍ରେ ତୁ ଯୁଗମାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ । ତସ୍ଯାପି ଦ୍ଵିଶତୀ ସନ୍ଧ୍ଯା ସନ୍ଧଯାଂଶଃ ସନ୍ଧ୍ଯଯା ସମଃ ।। ୫୭.

ଦ୍ୱାପର ଯୁଗକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଦୁଇ ହଜାର ବର୍ଷ ବୋଲି କହନ୍ତି । ଏହାରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ଶତ ବର୍ଷର ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ସେଇପରି ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ଅଛି ।

କଲିଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରନ୍ତୁ ଯୁଗମାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ। ତସ୍ଯାପ୍ଯେକଶତୀ ସନ୍ଧ୍ଯା ସନ୍ଧ୍ଯଯା ସମଃ ।। ୫୭.

ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କଳି ଯୁଗକୁ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ବୋଲି କହନ୍ତି । ଏହାରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଶତ ବର୍ଷର ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ସେଇପରି ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ଅଛି ।

ଏଷା ଦ୍ଵାଦଶସାହସ୍ରୀ ଯୁଗାଖ୍ଯା ପରିକୀର୍ତ୍ତିତା। କୃତଂ ତ୍ରେତା ଦ୍ଵାପରଞ୍ଚ କଲିଶ୍ଚୈଵ ଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ ।। ୫୭.

ଏହିପରି, କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି — ଏହି ଚାରିଟି ଯୁଗ ମିଶି ଦ୍ୱାଦଶ ହଜାର ବର୍ଷର ଏକ ଯୁଗଚକ୍ର ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ ।

ଅତ୍ର ସଂଵତ୍ସରାଃ ସୃଷ୍ଟା ମାନୁଷେଣ ପ୍ରମାଣତଃ। କୃତସ୍ଯ ତାଵଦ୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵର୍ଷାଣାଂ ତତ୍ପ୍ରମାଣତଃ ।। ୫୭.

ଏଠାରେ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକୁ ମାନବ ମାପ ଅନୁଯାୟୀ ଗଣାଯାଇଛି । ମୁଁ ଏବେ କୃତ ଯୁଗର ବର୍ଷ ମାନବ ମାପରେ କେତେ ହେଉଛି, ସେଥିରେ କହିବି ।

ସହସ୍ରାଣାଂ ଶତାନ୍ଯତ୍ର ଚତୁର୍ଦଶ ତୁ ସଙ୍ଖ୍ଯଯା। ଚତ୍ଵାରିଂଶତ୍ ସହସ୍ରାଣି କଲିକାଲଯୁଗସ୍ଯ ତୁ ।। ୫୭.

ଏଠାରେ ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଚଉଦ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ଓ କଳି ଯୁଗର ସମୟ ପାଇଁ ଚାଳିସ ହଜାର ବର୍ଷ ଅଛି ।

ଏଵଂ ସଙ୍‌ଖ୍ଯାତକାଲଶ୍ଚ କାଲେଷ୍ଵିହ ଵିଶେଷତଃ। ଏଵଂ ଚତୁର୍ଯୁଗଃ କାଲୋ ଵିନା ସନ୍ଧ୍ଯାଂଶକୈଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୫୭.

ଏଭଳି ଗଣନା କ୍ରମରେ ସମୟକୁ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଏଠାରେ ଗଣାଯାଏ । ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ବାଦ ଦେଇ ଚାରି ଯୁଗର ସମୟ ଏପରି ଧରାଯାଏ ।

ଚତ୍ଵାରିଂଶତ୍ର୍ତ୍ରୀଣି ଚୈଵ ନିଯୁତାନି ଚ ସଙ୍ଖ୍ଯଯା । ଵିଂଶତିଶ୍ଚ ସହସ୍ରାଣି ସସନ୍ଧ୍ଯାଂଶଶ୍ଚତୁର୍ଯୁଗଃ ।। ୫୭.

ଏଠାରେ ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ତେତାଳିସ ନିୟୁତ ଓ କୁଡି ହଜାର ବର୍ଷ, ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ସହିତ, ଚାରି ଯୁଗ ପାଇଁ ହୁଏ ।

ଏଵଂ ଚତୁର୍ଯୁଗାଖ୍ଯା ତୁ ସାଧିକା ହ୍ଯେକସପ୍ତତିଃ। କୃତତ୍ରେତାଦିଯୁକ୍ତା ସା ମନୋରନ୍ତରମୁଚ୍ଯତେ ।। ୫୭.

ଏଭଳି ଅଧିକ ସହିତ ଚାରି ଯୁଗର ଚକ୍ର ଏକାଉଣ୍ଠି ଥାଏ । କୃତ, ତ୍ରେତା ଇତ୍ୟାଦି ସହିତ ଏହାକୁ ମନ୍ବନ୍ତର ବୋଲାଯାଏ ।

ମନ୍ଵନ୍ତରସ୍ଯ ସଙ୍ଖ୍ଯା ତୁ ଵର୍ଷାଗ୍ରେଣ ନିବୋଧତ। ତ୍ରିଂଶତ୍କୋଟ୍ଯସ୍ତୁ ଵର୍ଷାଣାଂ ମାନୁଷେଣ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ ।। ୫୭.

ମନ୍ବନ୍ତରର ବର୍ଷ ଗଣନା ଏବେ ଶୁଣ । ମାନବ ମାପରେ ତିରିଶ କୋଟି ବର୍ଷ କୁହାଯାଇଛି ।