ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଏତେ ତୁ ପିତରୋ ଦେଵା ମାନୁଷାଃ ପିତରଶ୍ଚ ଯେ। ପ୍ରୀତେଷୁ ତେଷୁ ପ୍ରୀଯନ୍ତେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଯୁକ୍ତେନ କର୍ମଣା ।। ୫୬.

ଏହି ପିତୃମାନେ ଦେବତା ଓ ମାନବ ପିତୃମାନେ; ସେମାନେ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟରେ ତୃପ୍ତି ହୁଅନ୍ତି।

ଇତ୍ଯେଵଂ ପିତରଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ପିଦୄଣାଂ ସୋମପାଯିନାମ୍। ଏତତ୍ ପିତୃମତତ୍ଵଂ ହି ପୁରାଣେ ନିଶ୍ଚଯୋ ମତଃ ।। ୫୬.

ଏପରି ପିତୃମାନେ କଥିତ, ସୋମପାନ କରୁଥିବା ପିତୃମାନେ; ଏହା ପିତୃତତ୍ତ୍ୱ, ପୁରାଣରେ ଏହି ନିଷ୍କର୍ଷ ମନ୍ୟ।

ଇତ୍ଯର୍କପିତୃ ସୋମାନାମୈଲସ୍ଯ ଚ ସମାଗମଃ। ସୁଧାମୃତସ୍ଯ ଚାଵାପ୍ତିଃ ପିତୄଣାଞ୍ଚୈଵ ତର୍ପଣମ୍ ।। ୫୬.

ଏଭଳି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ପିତୃମାନଙ୍କର ଏକତା, ଅମୃତ ଓ ସୁଧାର ଲାଭ, ଏବଂ ପିତୃମାନଙ୍କର ତୃପ୍ତି ହୁଏ।

ପୂର୍ଣିମାଵାସ୍ଯଯୋଃ କାଲଃ ପିତୄଣାଂ ସ୍ଥାନମେଵ ଚ। ସମାସାତ୍କୀର୍ତ୍ତିତସ୍ତୁଭ୍ଯମେଷ ସର୍ଗଃ ସନାତନଃ ।। ୫୬.

ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଓ ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନ, ପିତୃମାନଙ୍କର ସ୍ଥାନ, ସଂକ୍ଷେପରେ ତୁମକୁ କୁହାଯାଇଛି; ଏହି ସନାତନ ସୃଷ୍ଟି।

ଵୈଶ୍ଵରୂପ୍ଯନ୍ତୁ ସର୍ଵସ୍ଯ କଥିତ़ଞ୍ଚୈକଦେଶିକମ୍। ନ ଶକ୍ଯଂ ପରିସଙ୍ଖ୍ଯାତୁଂ ଶ୍ରଦ୍ଧେଯଂ ଭୂତିମିଚ୍ଛତା ।। ୫୬.

ସମସ୍ତଙ୍କର ବିଶ୍ୱରୂପ ଓ ତାହାର ଅଂଶିକ ରୂପ କୁହାଯାଇଛି; ଏହାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଗଣନା କରିହେବ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଭଳି ହେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି ସେମାନେ ଏହାକୁ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ।

ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵସ୍ଯ ହୀତ୍ଯେଷ ସର୍ଗଃ କ୍ରାନ୍ତୋ ମଯାତ୍ର ଵୈ। ଵିସ୍ତରେଣାନୁପୂର୍ଵ୍ଯା ଚ ଭୂଯଃ କିଂ ଵର୍ଣଯାମ୍ଯହମ୍ ।। ୫୬.

ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବଙ୍କର ଏହି ସୃଷ୍ଟି ମୁଁ ଏଠିରେ ବିସ୍ତାରରେ ଏବଂ କ୍ରମକ୍ରମେ କହିଛି; ଏଠାରେ ଆଉ କଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି?

ଚତୁର୍ଯୁଗାନି ଯାନ୍ଯାସନ୍ ପୂର୍ଵଂ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେଽନ୍ତରେ । ତେଷାଂ ନିସର୍ଗଂ ତତ୍ତ୍ଵଞ୍ଚ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ଵିସ୍ତରାତ୍ ।। ୫୭.

ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଯେଉଁ ଚାରିଟି ଯୁଗ ପୂର୍ବରୁ ଥିଲା, ସେମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ମୁଁ ବିସ୍ତାରରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।

ପୃଥିଵ୍ଯାଦିପ୍ରସଙ୍ଗେନ ଯନ୍ମଯା ପ୍ରାଗୁଦାହୃତମ୍। ତେଷାଞ୍ଚତୁର୍ଯୁଗଂ ହ୍ଯେତତ୍ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନିବୋଧତ ।। ୫୭.

ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଷୟ ଉପଲକ୍ଷେରେ ଯାହାକୁ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ କହିଥିଲି, ସେଗୁଡିକର ଚାରିଟି ଯୁଗ ବିଷୟରେ ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ଆଗ୍ରହରେ ଶୁଣ।

ସଙ୍ଖ୍ଯଯେହ ପ୍ରସଙ୍ଖ୍ଯାଯ ଵିସ୍ତାରାଚ୍ଚୈଵ ସର୍ଵଶଃ। ଯୁଗଞ୍ଚ ଯୁଗଭେଦଞ୍ଚ ଯୁଗଧର୍ମନ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୫୭.

ଏଠାରେ ମୁଁ ଯୁଗଗୁଡିକର ଗଣନା, ତାହାର ପ୍ରକାରଭେଦ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗର ଲକ୍ଷଣଗୁଡିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।

ଯୁଗସନ୍ଧ୍ଯଂଶକଞ୍ଚୈଵ ଯୁଗସନ୍ଧାନମେଵ ଚ। ଷଟ୍‌ପ୍ରକାରଯୁଗାଖ୍ଯାନାଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମୀହ ତତ୍ତ୍ଵତଃ ।। ୫୭.

ଯୁଗସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ତାହାର ଅଂଶ, ଯୁଗସନ୍ଧି ଓ ଯୁଗର ଛଅ ପ୍ରକାରର ବିବରଣୀକୁ ଏଠାରେ ମୁଁ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।

ଲୌକିକେନ ପ୍ରମାଣେନ ଵିବୁଦ୍ଧୋଽବ୍ଦସ୍ତୁ ମାନୁଷଃ। ତେନାବ୍ଦେନ ପ୍ରସଙ୍ଖ୍ଯାଯ ଵକ୍ଷ୍ଯାମୀହ ଚତୁର୍ଯୁଗମ୍ ।। ୫୭.୫ . ନିମେଷକାଲଃ କାଷ୍ଠା ଚ କଲାଶ୍ଚାପି ମୁହୂର୍ତ୍ତକାଃ। ନିମେଷକାଲତୁଲ୍ଯଂ ହି ଵିଦ୍ଯାଲ୍ଲଘ୍ଵକ୍ଷରଞ୍ଚଯତ୍ ।। ୫୭.

ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ଯେପରି ଏକ ବର୍ଷକୁ ମାନବ ବର୍ଷ ଭାବେ ଗଣନା କରନ୍ତି, ସେହି ମାନବ ବର୍ଷ ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ମୁଁ ଚାରିଟି ଯୁଗର ଗଣନା କରିବି। ଏଠାରେ ନିମେଷ, କଷ୍ଠା, କଳା ଓ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଯେପରି ଅଛି, ଏହାରେ ନିମେଷ ସମୟକୁ ଲଘୁ ଅକ୍ଷର ଭାବେ ଜାଣ।

କାଷ୍ଠା ନିମେଷା ଦଶ ପଞ୍ଚ ଚୈଵ ତ୍ରିଂଶଚ୍ଚ କାଷ୍ଠା ଗଣଯେତ୍ କଲାସ୍ତାଃ। ତ୍ରିଂଶତ୍ କଲାଶ୍ଚୈଵ ଭଵେନ୍ମୁହୂର୍ତ୍ତାସ୍ତତ୍ର୍ତ୍ରିଂଶତା ରାତ୍ର୍ଯହନୀ ସମେତେ ।। ୫୭.

ପନ୍ଦରଟି ନିମେଷ ହେଲେ ଏକ କଷ୍ଠା, ତିରିଶଟି କଷ୍ଠା ହେଲେ ଏକ କଳା, ତିରିଶଟି କଳା ହେଲେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଏବଂ ତିରିଶଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମିଶି ଏକ ଦିନ ଓ ରାତି ହୁଏ।

ଅହୋରାତ୍ରେ ଵିଭଜତେ ସୂର୍ଯୋ ମାନୁଷଦୈଵିକେ। ତତ୍ରାହଃ କର୍ମଚେଷ୍ଟାଯାଂ ରାତ୍ରିଃ ସ୍ଵପ୍ନାଯ କଲ୍ପ୍ଯତେ ।। ୫୭.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନ ଓ ରାତିକୁ ମାନବ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ମାନା ଅନୁଯାୟୀ ବିଭାଜନ କରେ; ଏଠାରେ ଦିନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ଓ ରାତି ଶୋଇବା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।

ପିତ୍ର୍ଯେ ରାତ୍ର୍ଯହନୀ ମାସଃ ପ୍ରଵିଭାଗସ୍ତଯୋଃ ପୁନଃ। କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷସ୍ତ୍ଵହସ୍ତେଷାଂ ଶୁକ୍ଲଃ ସ୍ଵପ୍ନାଯ ଶର୍ଵରୀ ।। ୫୭.

ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଏକ ମାସ ହେଉଛି ଏକ ଦିନ ଓ ଏକ ରାତି; ଏଥିରେ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ତାଙ୍କର ଦିନ ଓ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ତାଙ୍କର ଶୋଇବା ରାତି ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।

ତ୍ରିଂଶଚ୍ଚ ମାନୁଷା ମାସାଃ ପିତ୍ର୍ଯୋ ମାସଶ୍ଚ ସ ସ୍ମୃତଃ। ଶତାନି ତ୍ରୀଣି ମାସାନାଂ ଷଷ୍ଟଯା ଚାପ୍ଯଧିକାନି ଵୈ। ପିତ୍ର୍ଯଃ ସଂଵତ୍ସରୋ ହ୍ଯେଷ ମାନୁଷେଣ ଵିଭାଵ୍ଯତେ ।। ୫୭.

ତିରିଶଟି ମାନବ ମାସ ହେଉଛି ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଏକ ମାସ; ତିନି ଶତ ଓ ଷଷ୍ଠି ଅଧିକ ମାସ ମିଶି ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଏକ ବର୍ଷ ହୁଏ, ଯାହା ମାନବ ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ।

ମାନୁଷେଣୈଵ ମାନେନ ଵର୍ଷାଣାଂ ଯଚ୍ଛତଂ ଭଵେତ୍ । ପିଦୄଣାଂ ତ୍ରୀଣି ଵର୍ଷାଣି ସଙ୍ଖଯାତାନୀହ ତାନି ଵୈ। ଚତ୍ଵାର ଶ୍ଚାଧିକା ମାସାଃ ପିତ୍ରେ ଚୈଵେହ କୀର୍ତ୍ତିତାଃ ।। ୫୭.

ମାନବ ମାନା ଅନୁଯାୟୀ, ଶତ ବର୍ଷ ହେଉଛି ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ତିନି ବର୍ଷ ଓ ଚାରି ମାସ ଅଧିକ ଥାଏ, ଏହିଠାରେ ଏହିପରି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

ଲୋକିକେନୈଵ ମାନେନ ଅବ୍ଦୋ ଯୋ ମାନୁଷଃ ସ୍ମୃତଃ। ଏତଦ୍ଦିଵ୍ଯମହୋରାତ୍ରଂ ଶାସ୍ତ୍ରେଽସ୍ମିନ୍ ନିଶ୍ଵଯୋ ମତଃ ।। ୫୭.

ସାଧାରଣ ମାନା ଅନୁଯାୟୀ, ଯେଉଁ ବର୍ଷକୁ ମାନବ ବର୍ଷ ବୋଲାଯାଏ, ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଏହାକୁ ଏକ ଦେବଦିନ ଓ ଦେବରାତି ଭାବେ ଗଣାଯାଏ।

ଦିଵ୍ଯେ ରାତ୍ର୍ଯହନୀ ଵର୍ଷଂ ପ୍ରଵିଭାଗସ୍ତଯୋଃ ପୁନଃ । ଅହସ୍ତତ୍ରୋଦଗଯନଂ ରାତ୍ରିଃ ସ୍ଯାଦ୍ଦକ୍ଷିଣାଯନମ୍ ।। ୫୭.

ଦେବତାଙ୍କ ବର୍ଷକୁ ଦିନ ଓ ରାତିରେ ବିଭାଜନ କରାଯାଏ; ଏଠାରେ ଦିନ ହେଉଛି ଉତ୍ତରାୟଣ ଓ ରାତି ହେଉଛି ଦକ୍ଷିଣାୟଣ।

ଯେ ତେ ରାତ୍ର୍ଯହନୀ ଦିଵ୍ଯେ ପ୍ରସଙ୍ଖଯାତେ ତଯୋଃ ପୁନଃ। ତ୍ରିଂଶଚ୍ଚ ତାନି ଵର୍ଷାଣି ଦିଵ୍ଯୋ ମାସସ୍ତୁ ସ ସ୍ମୃତଃ ।। ୫୭.

ଯେଉଁ ଦିନ ଓ ରାତିକୁ ଦେବତାଙ୍କ ମାନା ଅନୁଯାୟୀ ଗଣାଯାଏ, ସେଗୁଡିକୁ ତିରିଶଟି ମିଶି ଏକ ଦେବମାସ ହୁଏ।

ମାନୁଷଞ୍ଚ ଶତଂ ଵିଦ୍ଧି ଦିଵ୍ଯମାସାସ୍ତ୍ରଯସ୍ତୁ ତେ। ଦଶ ଚୈଵ ତଥାହାନି ଦିଵ୍ଯୋ ହ୍ଯେଷ ଵିଧିଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୫୭.

ଶତ ମାନବ ବର୍ଷ ହେଉଛି ତିନି ଦେବମାସ ଓ ଦଶ ଦିନ; ଏହିପରି ଦେବତାଙ୍କ ଗଣନା ଉଲ୍ଲେଖିତ ହୋଇଛି।

ତ୍ରୀଣି ପର୍ଷଶତାନ୍ଯେଵ ଷଷ୍ଟିଵର୍ଷାଣି ଯାନି ଚ। ଦିଵ୍ଯଃ ସଂଵତ୍ସରୋ ହ୍ଯେଷ ମାନୁଷେଣ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଃ ।। ୫୭.

ତିନି ଶତ ଓ ଷଷ୍ଠି ବର୍ଷ ମିଶି ଏକ ଦେବବର୍ଷ ହୁଏ, ଏହାକୁ ମାନବ ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ କୁହାଯାଏ।

ତ୍ରୀଣି ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ମାନୁଷେଣ ପ୍ରମାଣତଃ। ତ୍ରିଂଶଦ୍ଯାନି ତୁ ଵର୍ଷାଣି ମତଃ ସପ୍ତର୍ଷିଵତ୍ସରଃ ।। ୫୭.

ତିନି ହଜାର ମାନବ ବର୍ଷ ଓ ତିରିଶ ବର୍ଷ ମିଶି ଏହାକୁ ସପ୍ତର୍ଷିଙ୍କ ବର୍ଷ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।

ନଵ ଯାନି ସହସ୍ରାଣି ଵର୍ଷାଣାଂ ମାନୁଷାଣି ତୁ । ଅନ୍ଯାନି ନଵତିଶ୍ଚୈଵ କ୍ରୌଞ୍ଚଃ ସଂଵତ୍ସରଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୫୭.

ନଅ ହଜାର ମାନବ ବର୍ଷ ଓ ନବ୍ବେ ବର୍ଷ ମିଶି କ୍ରଉଞ୍ଚ ବର୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଷଟ୍‌ତ୍ରିଂଶତ୍ତୁ ସହସ୍ରାଣି ଵର୍ଷାଣାଂ ମାନୁଷାଣି ତୁ । ଵର୍ଷାଣାନ୍ତୁ ଶତଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଦିଵ୍ଯୋ ହ୍ଯେଷ ଵିଧିଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୫୭.

ଛଅତିରିଶ ହଜାର ମାନବ ବର୍ଷ ଓ ଏକଶ ମିଶି ଏହାକୁ ଦେବତାଙ୍କ ଗଣନା ଭାବେ ଜଣାଯାଏ।

ତ୍ରୀଣ୍ଯେଵ ନିଯୁତାନ୍ଯେଵ ଵର୍ଷାଣାଂ ମାନୁଷାଣି ଚ। ଷଷ୍ଟିଶ୍ଚୈଵ ସହସ୍ରାଣି ସଙ୍ଖ୍ଯାତାନି ତୁ ସଙ୍ଖ୍ଯଯା। ଦିଵ୍ଯଵର୍ଷସହସ୍ରନ୍ତୁ ପ୍ରାହୁଃ ସଙ୍ଖ୍ଯାଵିଦୋ ଜନାଃ ।। ୫୭.

ତିନି ଲକ୍ଷ ମାନବ ବର୍ଷ ଓ ଷଷ୍ଠି ହଜାର ବର୍ଷ ମିଶି, ଗଣନା କରିବା ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ଦେବବର୍ଷର ହଜାର ବର୍ଷ ବୋଲି କହନ୍ତି।

ଇତ୍ଯେଵମୃଷିଭିର୍ଗୀତଂ ଦିଵ୍ଯଯା ସଙ୍ଖ୍ଯଯାନ୍ଵିତମ୍। ଦିଵ୍ଯେନୈଵ ପ୍ରମାଣେନ ଯୁଗସଙ୍କଚାପ୍ରକଲ୍ପନମ୍ ।। ୫୭.

ଏହିପରି ଋଷିମାନେ ଦିବ୍ୟ ଗଣନା ସହିତ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ମାପଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଯୁଗମାନଙ୍କ ବିନ୍ୟାସକୁ ଗାଇଛନ୍ତି ।

ଚତ୍ଵାରି ଭାରତେ ଵର୍ଷେ ଯୁଗାନି କଵଯୋ ଵିଦୁଃ। ପୂର୍ଵଂ କୃତଯୁଗଂ ନାମ ତତସ୍ତ୍ରେତା ଵିଧୀଯତେ। ଦ୍ଵାପରଶ୍ଚ କଲି ଶ୍ଚୈଵ ଯୁଗାନ୍ଯେତାନି କଲ୍ପଯେତ୍ ।। ୫୭.

ଭାରତ ଭୂମିରେ କବିମାନେ ଚାରିଟି ଯୁଗ ଜାଣନ୍ତି । ପ୍ରଥମେ କୃତ ଯୁଗ, ତାପରେ ତ୍ରେତା, ପରେ ଦ୍ୱାପର, ଏବଂ ଶେଷରେ କଳି ଯୁଗ — ଏହିମାନେ ହେଉଛି ଗଣନାର ଯୁଗଗୁଡ଼ିକ ।

ଚତ୍ଵାର୍ଯାହୁଃ ସହସ୍ରାଣି ଵର୍ଷାଣାନ୍ତୁ କୃତଂ ଯୁଗମ୍। ତତ୍ର ତାଵଚ୍ଛତୀ ସନ୍ଧ୍ଯା ସନ୍ଧ୍ଯାଂଶଶ୍ଚ ତଥାଵିଧଃ ।। ୫୭.

କୃତ ଯୁଗକୁ ଚାରି ହଜାର ବର୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହାର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଶତ ବର୍ଷର ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ସେଇପରି ଏକ ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ରହିଛି ।

ଇତ ରାସୁ ଚ ସନ୍ଧ୍ଯାସୁ ସନ୍ଧ୍ଯାଂଶେଷୁ ଚ ଵୈ ତ୍ରିଷୁ । ଏକାପାଯେନ ଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ସହସ୍ରାଣି ଶତାନି ଚ ।। ୫୭.

ଏହି ସମସ୍ତ ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ତିନିଟିରେ, ହଜାର ଓ ଶତ ଗଣନା ଏକ ହ୍ରାସ ସହିତ ଚାଲିଥାଏ ।