ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଅଜୋଷୌ ଚ ମହାଭାଗୌ ଯଵୀଯଶ୍ଚ ମହାବଲଃ

ଅଜୋଷ ଏବଂ ମହାଭାଗ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯବୀୟ।

ହୋତା ଯଜ୍ଵାଚ ଇତ୍ଯେତେ ପରାକ୍ରାନ୍ତାଃ ପରାଵତାଃ । ଇତ୍ଯେତା ଦେଵତା ହ୍ଯାସନ୍ମନୁସ୍ଵାରୋଚିଷେନ୍ତରେ

ହୋତା ଏବଂ ଯଜ୍ୱା—ଏହିମାନେ ପ୍ରବଳ ପାରାବତ ଦେବତା। ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନୁଙ୍କ ଯୁଗରେ ଏହିମାନେ ଦେବତା ଥିଲେ।

ସୋମପାସ୍ତୁ ତଦା ହ୍ଯେତାଶ୍ଚତୁର୍ଵିଂଶତିଦେଵତାଃ । ତେଷାମିନ୍ଦ୍ରସ୍ତଦା ହ୍ଯାସୀଦ୍ଵୈଧଶ୍ଚ ଲୋକଵିଶ୍ରୁତଃ

ସେ ସମୟରେ ଏହି ଚବିଶଟି ଦେବତା ସୋମପାନ କରୁଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ 'ବୈଧ' ବୋଲି ଲୋକେ ଜଣା ଯାଏ।

ଊର୍ଜୌ ଵସିଷ୍ଠପୁତ୍ରସ୍ତୁ ସ୍ତମ୍ଭଃ କାଶ୍ଯପ ଏଵ ଚ । ଭାର୍ଗଵଶ୍ଚ ତଦା ଦ୍ରୋଣୋ ଋଷଭୋଽଙ୍ଗିରସସ୍ତଥା

ଉର୍ଜ, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁଅ, ଷ୍ଟମ୍ଭ, କାଶ୍ୟପ, ଭାର୍ଗବ, ଦ୍ରୋଣ, ଋଷଭ ଏବଂ ଅଙ୍ଗିରସ।

ପୌଲସ୍ତ୍ଯଶ୍ଚୈଵ ଦତ୍ତାତ୍ରିରାତ୍ରେଯୋ ନିଶ୍ଚଲସ୍ତଥା । ପୌଲହସ୍ଯ ଚ ଧାଵାଂସ୍ତୁ ଏତେ ସପ୍ତର୍ଷଯଃ ସ୍ମୃତାଃ

ପୌଲସ୍ତ୍ୟ, ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ, ଆତ୍ରେୟ, ନିଶ୍ଚଳ ଏବଂ ପୌଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ପୁଅ ଧାଵାନ—ଏହି ସାତଜଣ ସପ୍ତଋଷି ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

ବୃହଦ୍ଗୁହୋ ନଵଶ୍ଚୈଵ ସୁତାଶ୍ଚୈତେ ନଵ ସ୍ମୃତାଃ

ବୃହଦ୍ଗୁହ, ନବ ଏବଂ ଏମାନଙ୍କ ନଉଟି ପୁଅ—ଏହି ନଉଜଣ ସ୍ମୃତ।

ମନୋଃ ସ୍ଵାରୋଚିଷସ୍ଯୈତେ ପୁତ୍ରା ଵଂଶକରାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ପୁରାଣେ ପରିସଙ୍ଖ୍ଯାତା ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଚୈତଦନ୍ତରମ୍

ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନୁଙ୍କ ଏହି ପୁଅମାନେ ବଂଶକର ଭାବେ ସ୍ମୃତ। ପୁରାଣରେ ଏମାନେ ଦ୍ୱିତୀୟ ମନ୍ବନ୍ତରର ଭାଗ ଭାବେ ଗଣନା କରାଯାଇଛନ୍ତି।

ସପ୍ତର୍ଷଯୋ ମନୁର୍ଦେଵାଃ ପିତରଶ୍ଚ ଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ । ମୂଲଂ ମନ୍ଵନ୍ତରସ୍ଯୈତେ ତେଷାଂ ଚୈଵାନ୍ତରେ ପ୍ରଜାଃ

ସପ୍ତ ଋଷି, ମନୁ, ଦେବତାମାନେ ଏବଂ ଚାରି ପ୍ରକାର ପିତୃମାନେ—ଏହିମାନେ ମନ୍ବନ୍ତରର ମୂଳ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଜାମାନେ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

ଋଷୀଣାଂ ଦେଵତାଃ ପୁତ୍ରାଃ ପିତରୋ ଦେଵସୂନଵଃ । ଋଷଯୋ ଦେଵପୁତ୍ରାଶ୍ଚ ଇତି ଶାସ୍ତ୍ରଵିନିଶ୍ଚଯଃ ॥୨.୧.

ଋଷିମାନଙ୍କର ପୁଅମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଦେବତା, ଦେବମାନଙ୍କର ପୁଅମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ପିତୃମାନେ। ଏଭଳି ଋଷି ଓ ଦେବପୁତ୍ରମାନେ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଶାସ୍ତ୍ରର ନିଷ୍କର୍ଷ।

                 ୬୨.୨୧ ମନୋଃ କ୍ଷତ୍ରଂ ଵିଶଶ୍ଚୈଵ ସପ୍ତର୍ଷିଭ୍ଯୋ ଦ୍ଵିଜାତଯଃ । ଏତନ୍ମନ୍ଵନ୍ତରଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସମାସାନ୍ନ ତୁ ଵିସ୍ତରାତ୍

ମନୁଙ୍କୁ ଠାରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ, ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କୁ ଠାରୁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହାକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ମନ୍ବନ୍ତର ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ନୁହେଁ।

ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେନ ଵିସ୍ତାରୋ ଜ୍ଞେଯଃ ସ୍ଵାରୋଚିଷସ୍ଯ ତୁ । ନ ଶକ୍ଯୋ ଵିସ୍ତରସ୍ତସ୍ଯ ଵକ୍ତୁଂ ଵର୍ଷଶତୈରପି । ପୁନରୁକ୍ତବହୁତ୍ଵାତ୍ତୁ ପ୍ରଜାନାଂ ଵୈକୁଲେ କୁଲେ

ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଏବଂ ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ବନ୍ତରର ବିସ୍ତାର ବୁଝିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ କୁଳରେ ପୁନଃପୁନ ଅନେକ ପ୍ରଜା ହେବାରୁ, ଏହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସ୍ତାର ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।

ତୃତୀଯସ୍ତ୍ଵଥ ପର୍ଯାଯ ଔତ୍ତମସ୍ଯାନ୍ତରେ ମନୋଃ । ପଞ୍ଚ ଚୈଵ ଗଣାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାସ୍ତାନ୍ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନିବୋଧତ

ତୃତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ, ଉତ୍ତମ ମନୁଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଗତ ସମୟରେ, ପାଞ୍ଚଟି ଗଣ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ କହିବି, ଆପଣମାନେ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣନ୍ତୁ।

ସୁଧାମାନଶ୍ଚ ଦେଵାଶ୍ଚ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ଵଶଵର୍ତ୍ତିନଃ । ପ୍ରତର୍ଦ୍ଦନାଃ ଶିଵାଃ ସତ୍ଯା ଗଣା ଦ୍ଵାଦଶ ଵୈ ସ୍ମୃତାଃ

ସୁଧାମାନ, ଦେବମାନେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅନୁଗତ ଲୋକମାନେ, ପ୍ରତର୍ଦ୍ଦନ, ଶିବ, ସତ୍ୟ—ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଗଣ ସ୍ମୃତିରେ ଅଛନ୍ତି।

ସତ୍ଯୋ ଧୃତିର୍ଦମୋ ଦାନ୍ତଃ କ୍ଷମଃ କ୍ଷାମୋ ଧୃତିଃ ଶୁଚିଃ । ଈଷୋର୍ଜାଶ୍ଚ ତଥା ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ଵପୁଷ୍ମାଂଶ୍ଚୈଵ ଦ୍ଵାଦଶ । ଇତ୍ଯେତେ ନାମଭିଃ କ୍ରାନ୍ତାଃ ସୁଧାମାନସ୍ତୁ ଦ୍ଵାଦଶ

ସତ୍ୟ, ଧୃତି, ଦମ, ଦାନ୍ତ, କ୍ଷମା, କ୍ଷାମ, ଧୃତି, ଶୁଚି, ଈଷୋର୍ଜା, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ଵପୁଷ୍ମାନ—ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ନାମରେ ସୁଧାମାନମାନେ ପରିଚିତ।

ସହସ୍ରଧାରୋ ଵିଶ୍ଵାତ୍ମା ଶମିତାରୋ ବୃହଦ୍ଵସୁଃ । ଵିଶ୍ଵଧାଵିଶ୍ଵକର୍ମା ଚ ମନସ୍ଵନ୍ତୋ ଵିରାଡ୍ଯଶାଃ

ସହସ୍ରଧାର, ବିଶ୍ୱାତ୍ମା, ଶମିତାର, ବୃହଦ୍ବସୁ, ବିଶ୍ୱଧା, ବିଶ୍ୱକର୍ମା, ମନସ୍ୱନ୍ତ, ବିରାଡ଼୍ୟଶ—ଏମାନେ।

ଜ୍ଯୋତିଶ୍ଚୈଵ ଵିଭାଵ୍ଯଶ୍ଚ କୀର୍ତ୍ତିମାନ୍ ଵଂଶକାରିଣଃ । ଅନ୍ଯାନାରାଧିତୋ ଦେଵୋ ଵସୁଧିଷ୍ଣୋ ଵିଵସ୍ଵସୁଃ

ଜ୍ୟୋତି, ବିଭାବ୍ୟ, କୀର୍ତ୍ତିମାନ, ବଂଶକାରୀଣ; ଦେବତା ବସୁଧିଷ୍ଣ, ବିବସ୍ୱସୁ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଆରାଧିତ ଲୋକମାନେ।

ଦିନକ୍ରତୁଃ ସୁଧର୍ମା ଚ ଧୃତଵର୍ମା ଯଶସ୍ଵିନଃ । କେତୁମାଂଶ୍ଚୈଵ ଇତ୍ଯେତେ କୀର୍ତିତାସ୍ତୁ ପ୍ରମର୍ଦ୍ଦନାଃ

ଦିନକ୍ରତୁ, ସୁଧର୍ମା, ଧୃତବର୍ମା, କୀର୍ତ୍ତିଶାଳୀମାନେ; କେତୁମାନ—ଏମାନେ ପ୍ରମର୍ଦ୍ଦନ ନାମରେ ପରିଚିତ।

ହଂସସ୍ଵରୋଽହିହା ଚୈଵ ପ୍ରତର୍ଦ୍ଦନଯଶସ୍କରୌ । ସୁଦାନୋ ଵସୁଦାନଶ୍ଚ ସୁମଞ୍ଜସଵିଷାଵୁଭୌ

ହଂସସ୍ୱର, ଅହିହା, ପ୍ରତର୍ଦ୍ଦନ, ଯଶସ୍କର, ସୁଦାନ, ବସୁଦାନ, ସୁମଞ୍ଜସ ଓ ବିଷାବ—ଏହି ଦୁଇ ମଧ୍ୟ।

ଜନ୍ତୁଵାହଯତିଶ୍ଚୈଵ ସୁଵିତ୍ତସୁନଯସ୍ତଥା । ଶିଵା ହ୍ଯେତେ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯା ଯଜ୍ଞିଯା ଦ୍ଵାଦଶାପରାଃ ॥୨.୧.

ଜନ୍ତୁବାହ, ଯତି, ସୁବିତ୍ତ, ସୁନୟ—ଏମାନେ ଶିବ ଭାବେ ଜଣାଶୁଣା, ଯଜ୍ଞଯୋଗ୍ୟ ଦ୍ୱାଦଶ ଅନ୍ୟ।

୬୨.୩୦ ସତ୍ଯାନାମପି ନାମାନି ନିବୋଧତ ଯଥାମତମ୍ । ଦିକ୍ପତିର୍ଵାକ୍ପତିଶ୍ଚୈଵ ଵିଶ୍ଵଃ ଶମ୍ଭୁସ୍ତଥୈଵ ଚ

ସତ୍ୟମାନଙ୍କର ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ଯେପରି ଜଣାଯାଏ, ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ: ଦିକ୍ପତି, ବାକ୍ପତି, ବିଶ୍ୱ, ଶମ୍ଭୁ ଓ।

ସ୍ଵମୃଡୀକୋଽଧିପଶ୍ଚୈଵ ଵର୍ଚ୍ଚୋଧା ମୁହ୍ଯସର୍ଵ୍ଵଶଃ । ଵାସଵଶ୍ଚ ସଦାଶ୍ଵଶ୍ଚ କ୍ଷେମାନନ୍ଦୌ ତଥୈଵ ଚ

ସ୍ୱମୃଡିକ, ଅଧିପ, ବର୍ଚ୍ଛୋଧା, ମୁହ୍ୟସର୍ବ୍ବଶ, ବାସବ, ସଦାଶ୍ୱ, କ୍ଷେମାନନ୍ଦ—ଏମାନେ।

ସତ୍ଯା ହ୍ଯେତେ ପରିକ୍ରାନ୍ତା ଯଜ୍ଞିଯା ଦ୍ଵାଦଶାପରାଃ । ଇତ୍ଯେତେ ଦେଵତା ହ୍ଯାସନ୍ନୌତ୍ତମସ୍ଯାନ୍ତରେ ମନୋଃ

ଏମାନେ ସତ୍ୟ, ଯଜ୍ଞଯୋଗ୍ୟ ଦ୍ୱାଦଶ ଅନ୍ୟ। ଏମାନେ ଉତ୍ତମ ମନୁଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଗତ ସମୟରେ ଥିବା ଦେବତା।

ଅଜଶ୍ଚ ପରଶୁଶ୍ଚୈଵ ଦିଵ୍ଯୋ ଦିଵ୍ଯୌଷଧିର୍ନ୍ନଯଃ । ଦେଵାନୁଜଶ୍ଚାପ୍ରତିମୋ ମହୋତ୍ସାହୌଶିଜସ୍ତଥା

ଅଜ, ପରଶୁ, ଦିବ୍ୟ, ଦିବ୍ୟଔଷଧି, ନୟ, ଦେବାନୁଜ, ଅପ୍ରତିମ, ମହୋତ୍ସାହ, ଉଶିଜ ମଧ୍ୟ।

ଵିନୀତଶ୍ଚ ସୁକେତୁଶ୍ଚ ସୁମିତ୍ରଃ ସୁବଲଃ ଶୁଚିଃ । ଔତ୍ତମସ୍ଯ ମନୋଃ ପୁତ୍ରାସ୍ତ୍ରଯୋଦଶ ମହାତ୍ମନଃ । ଏତେ କ୍ଷତ୍ରପ୍ରଣେତାରସ୍ତୃତୀଯଂ ଚୈତଦନ୍ତରମ୍

ବିନୀତ, ସୁକେତୁ, ସୁମିତ୍ର, ସୁବଳ, ଶୁଚି—ଏମାନେ ଉତ୍ତମ ମନୁଙ୍କ ତେରଟି ମହାତ୍ମା ପୁଅ। ଏମାନେ ଏହି ତୃତୀୟ ଅନ୍ତରାଳରେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱ କରିଥିଲେ।

ଔତ୍ତମେ ପରିସଙ୍ଖ୍ଯାତଃ ସର୍ଗଃ ସ୍ଵାରୋଚିଷେଣ ତୁ । ଵିସ୍ତରେଣାନୁପୂର୍ଵ୍ଯା ଚ ତାମସସ୍ତାନ୍ନିବୋଧତ

ଉତ୍ତମ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସୃଷ୍ଟି ଗଣନା ହୋଇଛି, ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ। ଏବେ ତାମସ ମନ୍ବନ୍ତରର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ କ୍ରମକ୍ରମେ ଶୁଣନ୍ତୁ।

ଚତୁର୍ଥେତ୍ଵଥ ପର୍ଯାଯେ ତାମସସ୍ଯାନ୍ତରେ ମନୋଃ । ସତ୍ଯା ସ୍ଵରୂପାଃ ସୁଧିଯୋ ହରଯଶ୍ଚତୁରୋ ଗଣାଃ

ଚତୁର୍ଥ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ, ତାମସ ମନୁଙ୍କ ଅନ୍ତରାଳରେ, ସତ୍ୟ, ସ୍ୱରୂପ, ସୁଧି, ଏବଂ ଚାରି ହରି ଗୋଷ୍ଠୀ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲେ।

ପୁଲସ୍ତ୍ଯପୁତ୍ରସ୍ତୁ ଶୀର୍ଷ୍ଯଣ୍ଯାସ୍ତମଶ୍ଚୈଵାଷ୍ଟମସ୍ତଥା । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ତଦା ଦେଵା ମନୋସ୍ତସ୍ଯାନ୍ତରେ ସ୍ମୃତାଃ

ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ପୁଅ ଶୀର୍ଷ୍ୟଣ୍ୟ ଥିଲେ, ଏବଂ ତାମ ଅଷ୍ଟମ; ସେ ସମୟରେ, ଏହି ମନୁଙ୍କ ଅନ୍ତରାଳରେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନାମକ ଦେବତାମାନେ ସ୍ମୃତିରେ ଆସିଲେ।

ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଶତଂ ଯଦ୍ଧିମୁନଯଃ ପ୍ରତିଜାନତେ । ସତ୍ଯପ୍ରାଣାସ୍ତୁ ଶୀର୍ଷ୍ଯଣ୍ଯାସ୍ତମଶ୍ଚୈଵାଷ୍ଟମସ୍ତଥା । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ତଦା ଦେଵା ମନୋସ୍ତସ୍ଯାନ୍ତରେ ସ୍ମୃତାଃ

ମୁନିମାନେ କହନ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ସଂଖ୍ୟା ଶତଟି; ଶୀର୍ଷ୍ୟଣ୍ୟଙ୍କ ସତ୍ୟପ୍ରାଣମାନେ ଥିଲେ, ତାମ ଅଷ୍ଟମ ଥିଲେ; ସେ ସମୟରେ, ଏହି ମନୁଙ୍କ ଅନ୍ତରାଳରେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦେବତାମାନେ ସ୍ମୃତିରେ ଆସିଲେ।

ତେଷାଂ ଚ ପ୍ରଭୁଦେଵାନାଂ ଶିଵିରିନ୍ଦ୍ରଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍ । ସପ୍ତର୍ଷଯୋଽନ୍ତରେ ଚୈଵ ତାନ୍ନିବୋଧତ ସତ୍ତମାଃ ॥୨.୧.

ସେହି ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଶିବି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଇନ୍ଦ୍ର ଥିଲେ; ଏହି ଅନ୍ତରାଳରେ ସପ୍ତ ଋଷି ଥିଲେ—ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣ, ହେ ଉତ୍ତମମାନେ।